OILDERSLEEVE-LODQE  LATIN  SERIES 


m 


ELEVEN 


ORATIONS  i  OF  CICERO 


TEXT  EDITION 

FOR  CLASSROOM  USE 


ate- 


BY 


ROBERT  W.  TUNSTALL 

CLASSICAL  MASTER  i N  JACOB  TOME  INSTITUTE 


BOSTON,  U.S.A. 

D.  d  HEATH  &  CO.,  PUBLISHERS 


U’P 


72 


*•* 

.4 


C 


■A 

< 


\ 


X 


\ 


-*  J 


GILDEKSLEE VE-LODGE  LATIN  SERIES 


ELEVEN 

ORATIONS  OF  CICERO 

TEXT  EDITION 

FOR  CLASSROOM  USE 


BT 

ROBERT  W.  TUNSTALL 

CLASSICAL  MASTER  IN  JACOB  TOME  INSTITUTE 


D.  C.  HEATH  &  CO.,  PUBLISHERS 

BOSTON  NEW  YORK  CHICAGO 


Copyright,  1899  and  1904, 

&Y  UNIVERSITY  PUBLISHING  COMPANY. 


r A  <0  III 
(?s-c,S 


PRINTED  IN  U.  S.  A. 


IMPEACHMENT  OF 


YERRES 


ACTIO  PEIMA 


Verres’  friendship  is  his  who  when  Yerres  accusing 
Brings  trial  in  the  year  of  Yerres’  own  choosing. 

— Paraphrase  of  Juvenal,  III.  53,  54. 


IMPEACHMENT  OF  V  ERIiES 


ACTIO  PEIMA 


You  have  now,  gentlemen  of  the  jury,  a  golden  opportunity  to  redeem 
the  reputation  of  the  senatorial  juries.  If  Verres  be  acquitted ,  his 
escape  will  only  confirm  the  prevailing  impression  that  no  rich 
man  can  be  convicted  in  our  courts  as  now  constituted. 

Quod  erat  optandum  maxime,  iudices,  et  quod  unum 
ad  invidiam  vestri  ordinis  infamiamque  iudiciorum  sedan- 
dam  maxime  pertinebat,  id  non  humano  consilio,  sed 
prope  divinitus  datum  atque  oblatum  vobis  summo  rei 
publicae  tempore  videtur.  Inveteravit  enim  iam  opinio  5 
perniciosa  rei  publicae  nobisque  periculosa,  quae  non  modo 
apud  populum  Eomanum,  sed  etiam  apud  exteras  nationes 
omnium  sermone  percrebruit,  his  iudiciis,  quae  nunc  sunt, 
pecuniosum  hominem,  quamvis  sit  nocens^  neminem  posse 
damnari.  10 

Questions  ( for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  Who  was  Verres  ? 

2.  What  was  his  earlier  record  ?  3.  By  what  right  did  he  go  as  pro¬ 
praetor  to  Sicily  ?  4.  What  is  the  name  of  the  charge  on  which  the 
Sicilians  brought  him  to  trial?  5.  Why  did  they  choose  Cicero  to  con¬ 
duct  the  prosecution?  6.  From  which  order  was  the  jury  selected  for 
the  trial  ?  7.  What  magistrate  presided  ?  8.  What  was  the  reputa¬ 

tion  of  the  courts  at  this  time?  9.  What  legislation  was  now  pending 
in  the  matter  ?  10.  Give  the  date  of  the  speech.  11.  Cicero’s  age 
then.  12.  What  was  the  result  of  the  speech  ?  13.  Describe  the  so- 
called  Verrine  series  of  speeches.  14.  How  many  and  which  were 
actually  delivered?  15.  Did  Cicero  hold  any  magistracy  at  this  time? 


15 

20 

25 

30 

35 


4 


CICERO'S  ORATIONS 


2.  Nunc  in  ipso  discrimine  ordinis  iudiciorumque  ye- 
strorum,  cum  sint  parati  qui  contionibus  et  legibus  hanc 
invidiam  senatus  inflammare  conentur,  reus  in  iudicium 
adductus  est  0.  Yerres,  homo  vita  atque  factis  omnium 
iam  opinione  damnatus,  pecuniae  magnitudine  sua  spe  et 
praedicatione  absolutus.  Huic  ego  causae,  iudices,  cum 
summa  voluntate  et  exspectatione  populi  Romani  actor 
accessi,  non  ut  augerem  invidiam  ordinis,  sed  ut  infamiae 
communi  succurrerem.  Adduxi  enim  hominem  in  quo 
reconciliare  existimationem  iudiciorum  amissam,  redire  in 
gratiam  cum  populo  Romano,  satis  facere  exteris  nationi- 
bus  possetis  :  depeculatorem  aerari,  vexatorem  Asiae  atque 
Pamphyliae,  praedonem  iuris  urbani,  labem  atque  perni- 
ciem  provinciae  Siciliae.  3.  De  quo  si  vos  vere  ac  religiose 
iudicaveritis,  auctoritas  ea,  quae  in  vobis  remanere  debet, 
liaerebit ;  sin  istius  ingentes  divitiae  iudiciorum  religionem 
veritatemque  perfregerint,  ego  hoc  tamen  adsequar,  ut 
iudicium  potius  rei  publicae  quam  aut  reus  iudicibus  aut 
accusator  reo  defuisse  videatur. 

More  alarming  than  ever  are  the  plots  that  Verres  is  now  laying.  He 
openly  boasts  of  the  power  that  his  wealth  gives  him  ;  and  yet  his 
very  impudence  must  insure  his  defeat.  Dreading  a  trial  during 
the  present  year,  he  contrived  a  modi  prosecution,  hoping  thus  to 
secure  precedence  over  his  own  trial  in  the  court,  and  compel  a 
postponement  to  a  more  favorable  time.  This  plot  I  have,  how¬ 
ever,  defeated  by  the  despatch  with  which  I  collected  my  evidence. 

II.  Equidem,  ut  de  me  confitear,  iudices,  cum  multae 
mihi  a  C.  Yerre  insidiae  terra  marique  factae  sint,  quas 
partim  mea  diligentia  devitarim,  parti  m  amicorum  studio 
officioque  reppulerim,  numquam  tamen  neque  tantum  peri- 
culum  mihi  adire  visus  sum  neque  tanto  opere  pertimui 
ut  nunc  in  ipso  iudicio.  4.  Neque  tantum  me  exspectatk 
accusationis  meae  concursusque  tantae  multitudinis,  qui- 
bus  ego  rebus  vehementissime  perturbor,  commovet  quan¬ 
tum  istius  insidiae  nefariae  ;  quas  uno  tempore  mihi,  vobis. 


IMPEACHMENT  OF  VERRES 


5 


M\  Glabrioni,  populo  Romano,  sociis,  exteris  nationibus, 
ordini,  nomini  denique  senatorio  facere  conatnr.  Qui  ita 
dictitat,  eis  esse  metuendum,  qui  quod  ipsis  solis  satis  esset 
surripuissent ;  se  tantum  eripuisse,  ut  id  multis  satis  esse 
possit  :  nihil  esse  tam  sanctum  quod  non  violari,  nihil  tarn 
munitum  quod  non  expugnari  pecunia  possit.  5.  Quodsi 
quam  audax  est  ad  conandum,  tam  esset  obscurus  in  agendo, 
fortasse  aliqua  in  re  nos  aliquando  fefellisset;  verum  hoc 
adhuc  percommode  cadit,  quod  cum  incredibili  eius  audacia 
singularis  stultitia  coniuncta  est. 

Nam,  ut  apertus  in  corripiendis  pecuniis  fuit,  sic  in  spe 
corrumpendi  iudici  perspicua  sua  consilia  conatusque  omni¬ 
bus  fecit.  Semel  ait  se  in  vita  pertimuisse,  turn  cum 
primum  a  me  reus  f actus  sit,  quod,  cum  e  provincia  recens 
esset,  invidiaque  et  infamia  non  recenti,  sed  vetere  ac  diu- 
turna  flagraret,  turn  ad  iudicium  corrumpendum  tempus 
alienum  otfenderet.  6.  Itaque,  cum  ego  diem  inquirendi 
in  Siciliam  perexiguam  postulavissem,  invenit  iste  qui  sibi 
in  Acbaiam  biduo  breviorem  diem  postularet:  non  ut  is 
idem  conficeret  diligentia  et  industria  sua,  quod  ego  meo 
labore  et  vigiliis  consecutus  sum.  Etenim  ille  Achaicus  in¬ 
quisitor  ne  Brundisium  quidem  pervenit;  ego  Siciliam  totam 
quinquaginta  diebus  sic  obii,  ut  omnium  populorum  priva- 
torumque  litteras  iniuriasque  cognoscerem;  ut  perspicuum 
cuivis  esse  posset,  bominem  ab  isto  quaesitum  esse  non  qui 
reum  suum  adduceret,  sed  qui  meum  tempus  obsideret. 

Strong  as  the  case  is  against  him,  he  has  counted  on  his  ability  to  buy 
his  own  time  for  this  trial.  With  no  honorable  means  of  escape, 
he  has  in  all  his  designs  shown  only  contempt  for  right-thinking 
men,  while  he  strangely  underestimates  the  character  of  the  pres¬ 
ent  jury. 

III.  7.  Nunc  homo  audacissimus  atque  amentissimus 
hoc  cogitat':  intellegit  me  ita  paratum  atque  instructum  in 
iudicium  venire,  ut  non  modo  in  auribus  vestris,  sed  in 
oculis  omnium  sua  furta  atque  flagitia  defixurus  sim;  videt 


40 

45 

50 

55 

60 

65 


6 


cicero’s  orations 


senatores  multos  esse  testis  audaciae  suae;  videt  multos 
70  equites  Romanos,  frequentis  praeterea  civis  atque  socios, 
quibus  ipse  iusignis  iniurias  fecerit;  videt  etiam  tot  tain 
gravis  ab  amicissimis  civitatibus  legationes  cum  publicis  auc- 
toritatibus  convenisse.  8.  Quae  cum  ita  sint,  usque  eo  de 
omnibus  bonis  male  existimat,  usque  eo  senatoria  iudicia 
75  perdita  profligataque  esse  arbitrating  ut  lioc  palam  dictitet, 
non  sine  causa  se  cupidum  pecuniae  fuisse,  quoniam  in 
pecunia  tantum  praesidium  experiatur  esse:  sese  (id  quod 
difficillimum  fuerit)  tempus  ipsum  emisse  iudici  sui,  quo 
cetera  facilius  emere  postea  posset;  ut,  quoniam  criminum 
80  vim  subterfugere  nullo  modo  poterat,  procellam  temporis 
devitaret.  9.  Quod  si  non  modo  in  causa,  verum  in  aliquo 
honesto  praesidio  aut  in  alicuius  eloquentia  aut  gratia  spem 
aliquam  conlocasset,  profecto  non  haec  omnia  conligeret 
atque  aucuparetur;  non  usque  eo  despiceret  contemneretque 
85  ordinem  senatorium,  ut  arbitratu  eius  deligeretur  ex  senatu 
qui  reus  fieret;  qui,  dum  hie  quae  opus  essent  compararet, 
causam  interea  ante  eum  diceret.  10.  Quibus  ego  rebus, 
quid  iste  speret  et  quo  animum  intendat,  facile  perspicio. 
Quam  ob  rem  vero  se  confidat  aliquid  proficere  posse,  hoc 
90  praetore  et  hoc  consilio,  intellegere  non  possum.  Unum 
illud  intellego,  quod  populus  Romanus  in  reiectione  iudicum 
iudicavit :  ea  spe  istum  fuisse  praeditum,  ut  omnem  rationem 
salutis  in  pecunia  constituent;  hoc  erepto  praesidio,  ut  nul- 
lam  sibi  rem  adiumento  fore  arbitraretur. 

It  would  be  impossible  to  do  justice  to  the  crimes  of  the  accused.  .As 
quaestor  to  Car  bo,  as  legatus  and  later  as  quaestor  to  Dolabella, 
and  as  city  praetor,  he  has  successively  betrayed  every  trust  in  his 
career,  while  the  crowning  period  of  his  villanous  life  began  with 
his  praetor  ship  in  Sicily. 

95  IV.  Etenim  quod  est  ingenium  tantum,  quae  tanta 
facultas  dicendi  aut  copia,  quae  istius  vitam,  tot  vitiis  flagi- 
tiisque  convictam,  iam  pridem  omnium  voluntate  iudicioque 
damnatam,  aliqua  ex  parte  possit  defendere  ?  11.  Cuius  ut 


IMPEACHMENT  OE  VERRES 


7 


adulescentiae  maculas  ignominiasque  praeteream,  quaestura, 
primus  gradus  honoris,  quid  aliud  habet  in  se,  nisi  Cn.  Car-  100 
bonem  spoliatum  a  quaestore  suo  pecunia  publica,  nuda- 
tum  et  proditum  consulem,  desertum  exercitum,  relictam 
provinciam,  sortis  necessitudinem  religionemque  violatam  ? 
Cuius  legatio  exitium  fuit  Asiae  totius  et  Pampbyliae;  qui- 
bus  in  provinciis  multas  domos,  plurimas  urbis,  omnia  fana  105 
depopulatus  est  turn,  cum  in  Cn.  Dolabellam  suum  scelus 
illud  pristinum  renovavit  et  instauravit  quaestorium;  cum 
eum,  cui  et  legatus  et  pro  quaestore  fuisset,  et  in  invidiam 
suis  maleficiis  adduxit  et  in  ipsis  periculis  non  solum  de- 
seruit,  sed  etiam  oppugnavit  ac  prodidit.  12.  Cuius  prae-  110 
tura  urbana  aedium  sacrarum  fuit  publicoruinque  operum 
depopulatio,  simul  in  iure  dicundo  bonorum  possessionum- 
que,  contra  omnium  instituta,  addictio  et  condonatio. 

Iam  vero  omnium  vitiorum  suorum  plurima  et  maxima 
constituit  monumenta  et  indicia  in  provincia  Sicilia,  quam  115 
iste  per  triennium  ita  vexavit  ac  perdidit,  ut  ea  restitui  in 
antiquum  statu m  nullo  modo  possit;  yix  autem  per  multos 
annos  innocentisque  praetores  aliqua  ex  parte  recreari  ali- 
quando  posse  videatur.  13.  Hoc  prae  tore,  Siculi  neque  suas 
leges  neque  nostra  senatus  consulta  neque  communia  iura  120 
tenuerunt.  Tantum  quisque  babet  in  Sicilia,  quantum 
bominis  avarissimi  et  libidinosissimi  aut  imprudentiam  sub- 
terfugit  aut  satietati  superfuit. 

In  Sicily  neither  life  nor  property  was  secure  against  his  greed,  his 
lust,  and  his  cruelty.  With  equal  recklessness  he  robbed  and  in¬ 
sulted  private  citizens,  and  plundered  the  temples  and  other  public 
buildings. 

V.  Nulla  res  per  triennium,  nisi  ad  nutum  istius,  iudi- 
cata  est.  Nulla  res  cuiusquam  tarn  patria  atque  avita  fuit  125 
quae  non  ab  eo,  imperio  istius,  abiudicaretur.  Innumera- 
biles  pecuniae  ex  aratorum  bonis  novo  nefarioque  instituto 
coactae;  socii  fidelissimi  in  bostium  numero  existimati; 
cives  Romani  servilem  in  modum  cruciati  et  necati ;  homines 


8 


cicero’s  orations 

130  nocentissimi  propter  pecunias  iudicio  liberati;  honestissimi 
atqne  integerrimi,  absentes  rei  facti,  indicta  causa,  damnati 
et  eiecti;  portus  munitissimi,  maximae  tutissimaeque  urbes 
piratis  praedonibusque  patefactae;  nautae  militesque  Sicu- 
lorum,  socii  nostri  atque  amici,  fame  necati ;  classes  optimae 
135  atque  opportunissimae,  cum  magna  ignominia  populi  Ro¬ 
mani,  amissac  et  perditae.  14.  Idem  iste  praetor  monu- 
menta  antiquissima,  partim  regum  locupletissimorum,  quae 
illi  ornamento  urbibus  esse  yoluerunt,  partim  etiam  nostro- 
rum  imperatorum,  quae  victores  civitatibus  Siculis  aut  dede- 
140  runt  aut  reddiderunt,  spoliavit  nudavitque  omnia.  Neque 
hoc  solum  in  statuis  ornamentisque  publicis  fecit,  sed  etiam 
delubra  omnia,  sanctissimis  religionibus  consecrata,  depecu- 
latus  est.  Deum  denique  nullum  Siculis,  qui  ei  paulo  magis 
adfabre  atque  antiquo  artificio  factus  yideretur,  reliquit.  In 
145  stupris  yero  et  flagitiis  nefarias  eius  libidines  commemorare 
pudore  deterreor.  Simul  illorum  calamitatem  commemo- 
rando  augere  nolo,  quibus  liberos  coniugesque  suas  integras 
ab  istius  petulantia  conservare  non  licitum  est.  15.  ‘At 
enim  haec  ita  commissa  sunt  ab  isto,  ut  non  cognita  sint  ab 
150  hominibus.  ’  Hominem  arbitror  esse  neminem,  qui  nomen 
istius  audierit,  quin  facta  quoque  eius  nefaria  commemorare 
possit;  ut  mihi  magis  timendum  sit,  nemulta  crimina  prae- 
termittere  quam  ne  qua  in  istum  fingere  existimer.  Neque 
enim  mihi  videtur  haec  multitudo,  quae  ad  audiendum  con- 
155  yenit,  cognoscere  ex  me  causam  voluisse,  sed  ea  quae  scit 
mecum  recognoscere. 

His  boast  that  he  had  friends  of  powerful  influence  was  a  mere  blind 
intended  to  intimidate  me,  and  enable  him  meanwhile  to  complete 
his  schemes  of  bi'ibery  ;  but  the  jury  was  not  to  be  bribed.  More 
recently,  however ,  his  hopes  revived  upon  the  election  of  his  friends 
as  consuls  for  next  year. 

VI.  Quae  cum  ita  sint,  iste  homo,  amens  ac  perditus, 
alia  mecum  ratione  pugnat.  Non  id  agit,  ut  alicuius  elo- 
quentiam  mihi  opponat;  non  gratia,  non  auctoritate  cuius- 
160  quam,  non  potentia  nititur.  Simulat  his  se  rebus  confidere. 


IMPEACHMENT  OE  VERRES 


9 

sed  video  quid  agat,  neque  enim  agit  occultissime.  Proponit 
inania  mihi  nobilitatis — hoc  est,  hominum  adrogantium 
nomina — qui  non  tam  me  impediunt  quod  nobiles  sunt, 
quam  adiuvant  quod  noti  sunt.  Simulat  se  eorum  praesidio 
confidere,  cum  interea  aliud  quiddam  iam  diu  machinetur.  165 

16.  Quam  spem  nunc  habeat  in  manibus  et  quid  moliatur, 
bre viter  iam,  iudices,  vobis  exponam;  sed  prius,  ut  ab  initio 
res  ab  eo  constituta  sit,  quaeso,  cognoscite.  Ut  primum  e 
provincia  rediit,  redemptio  est  huius  iudici  facta  grandi 
pecunia.  Mansit  in  condicione  atque  pacto  usque  ad  eum  170 
finem,  dum  iudices  reiecti  sunt.  Postea  quam  reiectio  iudi- 
cum  facta  est  (quod  efc  in  sortitione  istius  spem  fortuna 
populi  Romani,  et  in  reiciendis  iudicibus  mea  diligentia, 
istorum  impudentiam  vicerat)  renuntiata  est  tota  condicio. 

17.  Praeclare  se  res  habebat:  libelli  nominum  vestrorum  175 

consilique  huius  in  manibus  erant  omnium.  Nulla  nota, 
nullus  color,  nullae  sordes  videbantur  bis  sententiis  adlini 
posse,  cum  iste  repente  ex  alacri  atque  laeto  sic  erat  humilis 
atque  demissus,  ut  non  modo  populo  Romano,  sed  etiam  sibi 
ipse  condemnatus  videretur.  180 

Ecce  autem  repente,  bis  diebus  paucis,  comitiis  consula- 
ribus  factis,  eadem  ilia  vetera  consilia  pecunia  maiore  repe- 
tuntur;  eaedemque  vestrae  famae  fortunisque  omnium  in- 
sidiae  per  eosdem  homines  comparantur.  Quae  res  primo, 
iudices,  pertenui  nobis  argumento  indicioque  patefacta  est;  185 
post,  aperto  suspicionis  introitu,  ad  omnia  intima  istorum 
consilia  sine  ullo  errore  pervenimus. 

The  result  of  the  consular  elections  was  regarded  as  the  best  guarantee 
of  Verres'  acquittal ;  so  true  is  this  that  his  friend  Curio  on  the 
occasion  congratulated,  not  Hortensius  the  consul-elect,  as  might 
have  been  expected,  but — Verres  himself.  This  means  that  the 
charges  against  the  accused,  the  testimony  of  witnesses,  and  pub¬ 
lic  opinion  were  to  prove  powerless. 

VII.  18.  Nam  ut  Hortensius  consul  designatus  domum 
reducebatur  e  campo  cum  maxima  frequentia  ac  multi- 
tudine,  fit  obviam  casu  ei  multitudini  0.  Curio;  quern,  ego  190 


IO 


cicero’s  orations 


hominem  honoris  potius  qnam  contumeliae  causa  nomina- 
tum  yolo.  Etenim  ea  dicam,  quae  ille,  si  commemorari 
noluisset,  non  tanto  in  conventu  tam  aperte  palamque  dixis- 
set;  quae  tamen  a  me  pedetemptim  cauteque  dicentur,  ut 
195  et  amicitiae  nostrae  et  dignitatis  illius  habita  ratio  esse  in- 
tellegatur.  19.  Yidet  ad  ipsum  fornicem  Fabianum  in 
turba  Yerrem.  Appellat  hominem,  et  ei  voce  maxima  gratu- 
latur.  Ipsi  Hortensio,  qui  consul  erat  factus,  propinquis 
necessariisque  eius,  qui  turn  aderant,  verbum  nullum  facit. 
200  Cum  hoc  consistit;  bunc  amplexatur;  hunc  iubet  sine  cura 
esse.  ‘Renuntio,’  inquit,  c  tibi  te  bodiernis  comitiis  esse 
absolutum.’  Quod  cum  tam  multi  homines  honestissimi 
audissent,  statim  ad  me  defertur:  immo  vero,  ut  quisque 
me  viderat,  narrabat. 

205  Aliis  illud  indignum,  aliis  ridiculum  videbatur:  ridicu- 
lum  eis  qui  istius  causam  in  testium  fide,  in  criminum 
ratione,  in  iudicum  potestate,  non  in  comitiis  consularibus 
positam  arbitrabantur;  indignum  eis  qui  altius  aspiciebant, 
et  banc  gratulationem  ad  iudicium  corrumpendum  spectare 
210  videbant.  20.  Etenim  sic  ratiocinabantur,  sic  honestissimi 
homines  inter  se  et  mecum  loquebantur :  aperte  iam  et  per- 
spicue  nulla  esse  iudicia.  Qui  reus  pridie  iam  ipse  se  con- 
demnatum  putabat,  is,  postea  quam  defensor  eius  consul  est 
factus,  absolvitur.  Quid  igitur?  quod  tota  Sicilia,  quod 
215  omnes  Siculi,  omnes  negotiatores,  omnes  publicae  priva- 
taeque  litterae  Romae  sunt,  nihilne  id  valebit  ?  Nihil,  in¬ 
vito  consule  designato.  Quid  ?  iudices  non  crimina,  non 
testis,  non  existimationem  populi  Romani  sequentur  ?  Non : 
omnia  in  unius  potestate  ac  moderatione  vertentur. 

Further  cause  for  alarm  ivas  furnished  in  the  appointme7it  by  lot  of 
his  friend  M.  Metellus  as  presiding  judge  of  this  court  for  next 
year.  At  the  same  time,  in  order  to  divert  my  attention,  schemes 
of  bribery  on  a  large  scale  were  set  afoot  in  a  plot  to  defeat  my 
election  as  curule  aedile. 

220  VIII.  Vere  loquar,  iudices:  veliementer  me  haec  res 
commovebat.  Optimus  enim  quisque  ita  loquebatur:  ‘  Iste 


IMPEACHMENT  OF  VERRES 


II 


quidem  tibi  eripietur,  sed  nos  non  tenebimus  indicia  diutius. 
Etenim  quis  poterit,  Verre  absoluto,  de  transferendis  iudiciis 
recusare  ?  ’  21.  Erat  omnibus  molestum :  neque  eos  tam 

istius  hominis  perditi  subita  laetitia,  qnam  hominis  amplis-  225 
simi  nova  gratulatio,  commovebat.  Cupiebam  dissimulare 
me  id  moleste  ferre.  Cupiebam  aniini  dolorem  voltu  tegere, 
et  taciturnitate  celare.  Ecce  autem,  illis  ipsis  diebus,  cum 
praetores  designati  sortirentur,  et  M.  Metello  obtigisset,  ut 
is  de  pecuniis  repetundis  quaereret,  nuntiatur  mihi  tantam  230 
isti  gratulationem  esse  factam,  ut  is  domum  qnoque  pueros 
mitteret  qui  uxori  suae  nuntiarent. 

22.  Sane  ne  haec  quidem  mihi  res  placebat:  neque  tamen 
tanto  opere  quid  in  hac  sorte  metuendum  mihi  esset,  intel- 
legebam.  Unum  illud  ex  liominibus  certis,  ex  quibus  omnia  235 
comperi,  reperiebam:  fiscos  compluris  cum  pecunia  Siciliensi 
a  quodam  senatore  ad  equitem  Eomanum  esse  translatos;  ex 
his  quasi  decern  fiscos  ad  senatorem  ilium  relictos  esse  comi- 
tiorum  meorum  nomine;  divisores  omnium  tribuum  noctu 
ad  istum  vocatos.  23.  Ex  quibus  quidam,  qui  se  omnia  240 
mea  causa  debere  arbitrabatur,  eadem  ilia  nocte  ad  me  venit. 
Demonstrat  qua  iste  oratione  usus  esset:  commemorasse 
istum  quam  liberaliter  eos  tractasset  etiam  antea,  cum  ipse 
praeturam  petisset,  et  proximis  consularibus  praetoriisque 
comitiis;  deinde  continuo  esse  pollicitum  quantam  vellent  245 
pecuniam,  si  me  aedilitate  deiecissent.  Hie  alios  negasse 
audere,  alios  respondisse,  non  putare  id  perfici  posse ;  inven- 
tum  tamen  esse  fortem  amicum  ex  eadem  familia,  Q.  Ver- 
rem,  Eomilia,  ex  optima  divisorum  disciplina,  patris  istius 
discipulum  atque  amicum,  qui,  HS  quingentis  milibus  de-  250 
positis,  id  se  perfecturum  polliceretur ;  et  fuisse  turn  non 
nullos  qui  se  una  facturos  esse  dicerent.  Quae  cum  ita 
essent,  sane  benevolo  animo  me,  ut  magno  opere  caverem, 
praemonebat. 


255 

260 

265 

270 

275 

280 

285 


12 


CICERO'S  ORATIONS 


Harassed  as  I  was  by  the  presence  of  these  two  dangers,  I  was  in  spite 
of  all  triumphantly  elected «  When  thus  free  to  give  my  whole 
time  to  this  case ,  I  discovered  that  the  consuls-elect  were  tamper¬ 
ing  with  the  Sicilian  witnesses  in  an  effort  to  have  the  trial  post¬ 
poned. 

IX.  24.  Sollicitabar  rebus  maximis  uno  atque  eo  per- 
exiguo  tempore :  urgebant  comitia,  et  in  eis  ipsis  oppugna- 
bar  grandi  pecunia;  instabat  iudicium;  ei  quoque  negotio 
fisci  Sicilienses  minabantur.  Agere  quae  ad  iudicium  per- 
tinebant  libere,  comitiorum  metu  deterrebar;  petitioni  toto 
animo  servire  propter  iudicium  non  licebat.  Minari  denique 
divisoribus  ratio  non  erat,  propterea  quod  eos  intellegere 
videbam,  me  hoc  iudicio  districtum  atque  obligatum  futu- 
rum.  25.  Atque  hoc  ipso  tempore  Siculis  denuntiatum  esse 
audio,  primum  ab  Hortensio,  domum  ad  ilium  ut  yenirent; 
Siculos  in  eo  sane  liberos  fuisse,  qui  quam  ob  rem  arcesse- 
rentur  cum  intellegerent,  non  yenisse. 

Interea  comitia  nostra,  quorum  iste  se,  ut  ceterorum  hoc 
anno  comitiorum,  dominum  esse  arbitrabatur,  haberi  coepta 
sunt.  Cursare  iste  homo  potens,  cum  filio  blando  et  grati- 
oso,  circum  tribus;  paternos  amicos — hoc  est,  diyisores — 
appellare  omnis  et  convenire.  Quod  cum  esset  intellectum 
et  animadversum,  fecit  animo  libentissimo  populus  Roma- 
nus,  ut  cuius  divitiae  me  de  fide  deducere  non  potuissent, 
ne  eiusdem  pecunia  de  honore  deicerer. 

26.  Postea  quam  ilia  petitionis  magna  cura  liberatus  sum, 
animo  coepi  multo  magis  yacuo  ac  soluto  nihil  aliud  nisi  de 
iudicio  agere  et  cogitare.  Reperio,  iudices,  haec  ab  istis 
consilia  inita  et  constituta,  ut,  quacumque  posset  ratione, 
res  ita  duceretur,  ut  apud  M.  Metellum  praetorem  causa 
diceretur.  In  eo  esse  haec  commoda:  primum  M.  Metel¬ 
lum  amicissimum,  deinde  Hortensium  consulem  non  solum, 
sed  etiam  Q.  Metellum,  qui  quam  isti  sit  amicus  attendite : 
dedit  enim  praerogativam  suae  voluntatis  eius  modi,  ut  isti 
pro  praerogativis  earn  reddidisse  videatur.  27.  An  me  taci- 
turum  tantis  de  rebus  existimavistis  ?  et  me,  in  tanto  rei 


IMPEACHMENT  OF  VERRES 


13 


publicae  existimationisque  meae  periculo,  cuiquam  consul - 
turum  potius  quam  officio  et  dignitati  meae  ?  Arcessit  alter 
consul  designatus  Siculos;  veniunt  non  nulli,  propterea 
quod  L.  Metellus  esset  praetor  in  Sicilia.  Cum  his  ita 
loquitur:  se  consulem  esse;  fratrem  suum  alterum  Sicilian!  290 
provinciam  obtinere,  alterum  esse  quaesiturum  de  pecuniis 
repetundis;  Yerri  ne  noceri  possit,  inultis  rationibus  esse 
provisum. 

Verves  has  good  reason  to  wish  for  a  postponement  of  the  trial  to  next 
year.  He  would  then  have  the  two  consuls  and  the  judge  on  his 
side  with  a  new  jury  to  try  him.  Nor  are  his  hopes  ivithout  some 
foundation,  since  the  holiday  season  will  soon  be  at  hand. 

X.  28.  Quid  est,  quaeso,  Metelle,  iudicium  corrumpere, 
si  hoc  non  est  ?  testis,  praesertim  Siculos,  timidos  homines  295 
et  adflictos,  non  solum  auctoritate  deterrere,  sed  etiam  con- 
sulari  metu  et  duorum  praetorum  potestate  ?  Quid  faceres 
pro  innocente  homine  et  propinquo,  cum  propter  hominem 
perditissimum  atque  alienissimum  de  officio  ac  dignitate 
decedis,  et  committis,  ut,  quod  ille  dictitat,  alicui,  qui  te  300 
ignoret,  verum  esse  videatur  ? 

29.  Nam  hoc  Yerrem  dicere  aiebant:  te  non  fato,  ut 
ceteros  ex  vestra  familia,  sed  opera  sua  consulem  factum. 
Duo  igitur  consules  et  quaesitor  erunt  ex  illius  voluntate. 
‘Non  solum  effugiemus, ’  inquit,  ‘hominem  in  quaerendo  305 
nimium  diligentem,  nimium  servientem  populi  existima- 
tioni,  M\  Glabrionem.  Accedet  etiam  nobis  illud:  iudex 
est  M.  Caesonius,  conlega  nostri  accusatoris,  homo  in  rebus 
iudicandis  spectatus  et  cognitus,  quern  minime  expediat  esse 
in  eo  consilio,  quod  conemur  aliqua  ratione  corrumpere,  310 
propterea  quod  iam  antea,  cum  iudex  in  Iuniano  consilio 
fuisset,  turpissimum  illud  facinus  non  solum  graviter  tulit, 
sed  etiam  in  medium  protulit.  Hunc  iudicem  ex  Kal.  Ianu- 
ariis  non  habebimus.  30.  Q.  Manlium  et  Q.  Cornificium, 
duos  severissimos  atque  integerrimos  iudices,  quod  tribuni  315 
plebis  turn  erunt,  iudices  non  habebimus.  P.  Sulpicius, 


14 


CICERO’S  ORATIONS 


index  tristis  et  integer,  magistratum  ineat  oportet  Non  is 
Decembribns.  M.  Crepereius  ex  acerrima  ilia  equestri 
familia  et  disciplina;  L.  Cassius  ex  familia,  cum  ad  ceteras 
320  res,  turn  ad  iudicandum,  severissima;  Cn.  Tremellius,  homo 
summa  religione  et  diligentia, — tres  hi  homines  veteres 
tribuni  militares  sunt  designati:  ex  Kal.  Ianuariis  non 
iudicabunt.  Subsortiemur  etiam  in  M.  Metelli  locum,  quo- 
niam  is  huic  ipsi  quaestioni  praefuturus  est.  Ita  secundum 
325  Kalendas  Ianuarias,  et  praetore  et  prope  toto  consilio  com- 
mutato,  magnas  accusatoris  minas  magnamque  exspecta- 
tionem  iudici  ad  nostrum  arbitrium  libidinemque  eludemus.  ’ 
31.  Nonae  sunt  hodie  Sextiles.  Hora  yiii  convenire 
coepistis.  Hunc  diem  iam  ne  numerant  quidem.  Decern 
330  dies  sunt  ante  ludos  votivos,  quos  Cn.  Pompeius  facturus 
est.  Hi  ludi  dies  quindecim  auferent;  deinde  continuo 
Romani  consequentur.  Ita  prope  XL  diebus  interpositis, 
turn  denique  se  ad  ea  quae  a  nobis  dicta  erunt,  responsuros 
esse  arbitrantur;  deinde  se  ducturos,  et  dicendo  et  excu- 
335  sando,  facile  ad  ludos  Yictoriae.  Cum  his  plebeios  esse 
coniunctos;  secundum  quos  aut  nulli  aut  perpauci  dies  ad 
agendum  futuri  sunt.  Ita  defessa  ac  refrigerata  accusatione, 
rem  integram  ad  M.  Metellum  praetorem  esse  venturam. 
Quern  ego  hominem,  si  eius  fidei  diffisus  essem,  iudicem  non 
340  retinuissem.  32.  Nunc  tamen  hoc  animo  sum,  ut  eo  iudice 
quam  praetore  hanc  rem  transigi  malim,  et  iurato  suam 
quam  iniurato  aliorum  tabellas  committere. 

I  am  therefore  forced  to  dispense  with  the  usual  elaborate  speech  in 
opening,  and  make  it  my  chief  aim  to  defeat  the  trickery  of  Verres 
and  his  counsel  Hortensius. 

XI.  Nunc  ego,  iudices,  iam  vos  consulo  quid  mihi  facien¬ 
dum  putetis.  Id  enim  consili  mihi  profecto  taciti  dabitis, 
345  quod  egomet  mihi  necessario  capiendum  intellego.  Si  utar 
ad  dicendum  meo  legitimo  tempore,  mei  laboris,  industriae 
diligentiaeque  capiam  fructum;  et  ex  accusatione  perficiam 
ut  nemo  umquam,  post  hominum  memoriam,  paratior,  vigi- 


IMPEACHMENT  OE  VERRES 


15 


lantior,  compositior  ad  iudicium  venisse  videatur.  Sed  in  . 
hac  laude  industriae  meae,  reus  ne  elabatur,  summum  peri-  350 
culum  est.  Quid  est  igitur  quod  fieri  possit  ?  Non  obscu- 
rum,  opinor,  neque  absconditum.  33.  Fructum  istum  laudis, 
qui  ex  perpetua  oratione  percipi  potuit,  in  alia  tempora 
reservemus:  nunc  hominem  tabulis,  testibus,  privatis  pu- 
blicisque  litteris  auctoritatibusque  accusemus.  Res  omnis  355 
mi  hi  tecum  erit,  Hortensi.  Dicam  aperte.  Si  te  mecum 
dicendo  ac  diluendis  criminibus  in  hac  causa  contendere 
putarem,  ego  quoque  in  accusando  atque  in  explicandis 
criminibus  operam  consumerein.  Nunc,  quoniam  pugnare 
contra  me  instituisti,  non  tarn  ex  tua  natura,  quam  ex  istius  360 
'tempore  et  causa  malitiose,  necesse  est  istins  modi  rationi 
aliquo  consilio  obsistere.  34.  Tua  ratio  est  ut  secundum 
binos  ludos  mihi  respondere  incipias;  mea,  ut  ante  primos 
ludos  comperendinem.  Ita  fiet  ut  tua  ista  ratio  existimetur 
astuta,  meum  hoc  consilium  necessarium.  365 

Honored  as  I  feel  by  the  confidence  which  the  Sicilians  have  shown  in 
me,  I  have  yet  higher  aims  than  the  task  merely  of  bringing  Verres 
to  justice .  In  this  great  state  trial  I  intend  to  strike  at  the  very 
root  of  the  matter  by  dealing  with  Hortensius  as  the  representative 
of  a  thoroughly  corrupt  cause. 

XII.  Verum  illud,  quod  institueram  dicere — mihi  rem 
tecum  esse — huitis  modi  est.  Ego  cum  hanc  causam  Sicu- 
lorum  rogatu  recepissem,  idque  mihi  amplum  et  praeclarum 
existimassem,  eos  velle  meae  fidei  diligentiaeque  periculum 
facere,  qui  innocentiae  abstinentiaeque  fecissent;  turn,  sus-  370 
cepto  negotio,  maius  quiddam  mihi  proposui,  in  quo  meam 
in  rem  publicam  voluntatem  populus  Romanus  perspicere 
posset.  35.  Nam  illud  mihi  nequaquam  dignum  industria 
conatuque  meo  videbatur,  istum  a  me  in  iudicium,  iam  om¬ 
nium  iudicio  condemnatum,  vocari,  nisi  ista  tua  intolerabilis  375 
potentia  et  ea  cupiditas,  qua  per  hosce  annos  in  quibusdam 
iudiciis  usus  es,  etiam  in  istius  hominis  desperati  causa  in- 
terponeretur.  Nunc  vero,  quoniam  haec  te  omnis  dominatio 


1 6 


CICERO'S  ORATIONS 


regnumque  iudiciorum  tanto  opere  delectat,  et  sunt  homines 
380  quos  libidinis  infamiaeque  suae  neque  pudeat  neque  taedeat 
(qui,  quasi  de  industria,  in  odium  offensionemque  populi 
Romani  inruere  videantur)  hoc  me  profiteor  suscepisse  ma¬ 
gnum  fortasse  onus  et  mihi  periculosissimum,  verum  tamen 
dignum  in  quo  omnis  nervos  aetatis  industriaeque  meae 
385  contenderem. 

36.  Quoniam  totus  ordo  paucorum  improbitate  et  auda- 
cia  premitur,  et  urgetur  infamia  iudiciorum,  profiteor  huic 
generi  hominum  me  inimicum  accusatorem,  odiosum,  ad- 
siduum,  acerbum  adversarium.  Hoc  mihi  sumo,  hoc  mihi 
390  deposco,  quod  agam  in  magistratu;  quod  agam  ex  eo  loco, 
ex  quo  me  populus  Romanus  ex  Kal.  Ianuariis  secum  agere 
de  re  publica  ac  de  hominibus  improbis  voluit.  Hoc  munus 
aedilitatis  meae  populo  Romano  amplissimum  pulcherri- 
mumque  polliceor.  Moneo,  praedico,  ante  denuntio:  qui 
395  aut  deponere  aut  accipere  aut  recipere  aut  polliceri,  aut 
sequestres  aut  interpretes  corrnmpendi  iudici  solent  esse, 
quique  ad  hanc  rein  aut  potentiam  aut  impudentiam  suam 
professi  sunt,  abstineant  in  hoc  iudicio  manus  animosque 
ab  hoc  scelere  nefario. 

Next  year  Hortensius  will  be  consul ,  I  only  aedile  ;  yet  the  strength  of 
my  cause  gives  me  all  the  advantage.  I  intend  to  expose  in  detail 
the  corruption  of  the  courts  for  the  last  ten  years  in  contrast  with 
their  purity  for  forty  years  of  equestrian  control. 

400  XIII.  37.  Erit  turn  consul  Hortensius,  cum  summo  im- 
perio  et  potestate;  ego  autem  aedilis, — hoc  est,  paulo  am- 
plius  quam  privatus.  Tamen  huius  modi  haec  res  est,  quam 
me  acturum  esse  polliceor,  ita  populo  Romano  grata  atque 
iucunda,  ut  ipse  consul  in  hac  cansa  prae  me  minus  etiam, 
405  si  fieri  possit,  quam  privatus  esse  videatur.  Omnia  non 
modo  commemorabuntur,  sed  etiam,  expositis  certis  rebus, 
agentur,  quae  inter  decern  annos,  postea  quam  iudicia  ad 
senatum  translata  sunt,  in  rebus  iudicandis  nefarie  flagi- 
tioseque  facta  sunt. 


IMPEACHMENT  OF  VERRES 


1 7 

38.  Cognoscet  ex  me  populus  Roman  as  quid  sit  quam  410 
ob  rem,  cum  equester  ordo  iudicaret,  annos  prope  quinqua- 
ginta  continuos,  in  nullo  iudice,  equite  Romano  iudicante, 
ne  tenuissima  quidem  suspicio  acceptae  pecuniae  ob  rem 
iudicandam  constituta  sit;  quid  sit  quod,  iudiciis  ad  sena- 
torium  ordinem  translatis,  sublataque  populi  Romani  in  415 
unum  quemque  vestrum  potestate,  Q.  Calidius  damnatus 
dixerit,  minoris  HS  triciens  praetorium  bominem  lioneste 
non  posse  damnari;  quid  sit  quod,  P.  Septimio  senatore 
damnato,  Q.  Hortensio  praetore,  de  pecuniis  repetundis  lis 
aestimata  sit  eo  nomine,  quod  ille  ob  rem  iudicandam  pecu-  420 
niam  accepisset;  39.  quod  in  0.  Herennio,  quod  in  C.  Po- 
pilio  (senatoribus,  qui  ambo  peculatus  damnati  sunt),  quod 
in  M.  Atilio  (qui  de  maiestate  damuatus  est),  hoc  planum 
factum  sit,  eos  pecuniam  ob  rem  iudicandam  accepisse; 
quod  inventi  sint  senatores  qui,  C.  Yerre  praetore  urbano  425 
sortiente,  exirent  in  eum  reum  quern,  incognita  causa,  con- 
demnarent;  quod  inventus  sit  senator,  qui,  cum  iudex  esset, 
in  eodem  iudicio  et  ab  reo  pecuniam  acciperet  quam  iudicibus 
divideret,  et  ab  accusatore  ut  reum  condemnaret.  40.  Iam 
vero  quo  modo  ego  illam  labem,  ignominiam,  calamitatem-  430 
que  totius  ordiuis  conquerar,  hoc  factum  esse  in  hac  civitate, 
cum  senatorius  ordo  iudicaret,  ut  discoioribus  signis  iura- 
torum  hominum  sententiae  notarentur  ?  Haec  omnia  me 
diligenter  severeque  acturum  esse  polliceor. 

In  the  present  case,  evidence  of  the  rascally  aims  of  Verres  is  clear 
from  the  undisguised  manner  in  which  he  spoke  in  Sicily  of  “  the 
three  fortunes  which  he  needed  to  make.”  Foreign  nations  will 
soon  be  petitioning  the  Roman  people  to  abolish  altogether  the 
court  de  repetundis,  since  it  has  only  served  to  treble  the  extortion 
practised  by  Roman  governors. 

XIV.  Quo  me  tandem  animo  fore  putatis,  si  quid  in  hoc  435 
ipso  iudicio  intellexero  simili  aliqua  ratione  esse  violatum 
atque  commissum  ?  cum  planum  facere  multis  testibus  pos- 
sim,  C.  Yerrem  in  Sicilia,  multis  audientibus,  saepe  dixisse, 

2 


i8 


CICERO?S  ORATIONS 


se  liabere  hominem  potentem  cuius  fiducia  provinciam  spoli- 
440  aret;  neque  sibi  soli  pecuniam  quaerere,  sed  ita  triennium 
illud  praeturae  Siciliensis  distributum  habere,  ut  secum 
praeclare  agi  diceret,  si  unius  anni  quaestum  in  rem  suam 
converteret  ;  alterum  patronis  et  defensoribus  traderet; 
terbium  ilium  uberrimum  quaestuosissimumque  annum 
445  toturn  iudicibus  reservaret. 

41.  Ex  quo  mihi  venit  in  mentem  illud  dicere,  quod 
apud  M\  Grlabrionem  nuper  cum  in  reiciundis  iudicibus 
commemorassem,  intellexi  vehementer  populum  Romanum 
commoveri:  me  arbitrari  fore  uti  nationes  exterae  legatos 

450  ad  populum  Romanum  mitterent,  ut  lex  de  pecuniis  repe- 
tundis  iudiciumque  tolleretur.  Si  enim  iudicia  nulla  sint, 
tantum  unum  quemque  ablaturum  putant,  quantum  sibi  ac 
liberis  suis  satis  esse  arbitretur;  nunc,  quod  eius  modi  iudi¬ 
cia  sint,  tantum  unum  quemque  auferre,  quantum  sibi, 
455  patronis,  advocatis,  praetori,  iudicibus  satis  futurum  sit; 
hoc  profecto  infinitum  esse :  se  avarissimi  hominis  cupiditati 
satis  facere  posse,  nocentissimi  victoriae  non  posse. 

42.  0  commemoranda  iudicia  praeclaramque  existima- 
tionem  nostri  ordinis!  cum  socii  populi  Romani  iudicia  de 

460  pecuniis  repetundis  fieri  nolunt,  quae  a  maioribus  nostris 
sociorum  causa  comparata  sunt!  An  iste  umquam  de  se 
bonam  spem  habuisset,  nisi  de  vobis  malam  opinionem 
animo  imbibisset?  Quo  maiore  etiam,  si  fieri  potest,  apud 
vos  odio  esse  debet,  quam  est  apud  populum  Romanum,  cum 
465  in  avaritia,  scelere,  periurio  vos  sui  similis  esse  arbitretur. 

Owing  to  the  bad  name  of  the  senatorial  juries,  the  whole  senatorial 
order  has  fallen  into  disrepute.  Hence  the  popular  demand  for  a 
restoration  of  the  tribunician  powers  as  recently  manifested  at 
the  contio  held  by  Pompey. 

XV.  43.  Oui  loco,  per  deos  immortalis!  iudices,  con- 
sulite  ac  providete.  Moneo  praedicoque  id  quod  intellego: 
tempus  hoc  vobis  divinitus  datum  esse,  ut  odio,  invidia, 
infamia,  turpitudine  totum  ordinem  liberetis.  Xulla  in 


IMPEACHMENT  OE  VERRES 


19 


iudiciis  severitas,  nulla  religio,  nulla  denique  iam  existiman-  470 
tur  esse  iudicia.  Itaque  a  populo  Eomano  contemnimur, 
despicimur.  Gravi  diuturnaque  iam  flagramus  infamia. 

44.  Neque  enim  ullam  aliam  ob  causam  populus  Eomanus 
tribuniciam  potestatem  tanto  studio  requisivit;  quam  cum 
poscebat,  verbo  illam  poscere  videbatur,  re  vera  iudicia  po-  475 
scebat.  Neque  hoc  Q.  Catulum,  hominem  sapientissimum 
atque  amplissimum,  fugit;  qui,  On.  Pompeio  viro  fortissimo 
et  clarissimo  de  tribunieia  potestate  referente,  cum  esset 
sententiam  rogatus,  hoc  initio  est  summa  cum  auctoritate 
usus :  Patres  conscriptos  iudicia  male  et  flagitiose  tueri :  quod  480 
si,  in  rebus  iudicandis,  populi  Eomani  existimationi  satis 
facere  voluissent,  non  tanto  opere  homines  fuisse  tribuni¬ 
ciam  potestatem  desideraturos.  45.  Ipse  denique  On.  Pom- 
peius,  cum  primum  contionem  ad  urbem  consul  designatus 
habuit,  ubi  (id  quod  maxime  exspectari  videbatur)  ostendit  485 
se  tribuniciam  potestatem  restituturum,  factus  est  in  eo 
strepitus  et  grata  contionis  admurmuratio.  Idem  in  eadem 
contione  cum  dixisset,  populatas  yexatasque  esse  provincias; 
iudicia  autem  turpia  ac  flagitiosa  fieri :  ei  rei  se  providere 
ac  consulere  velle,  turn  vero  non  strepitu,  sed  maximo  cla-  490 
more  suam  populus  Eomanus  significavit  voluntatem. 

The  senatorial  order  itself  is  now  on  trial.  If  Verres  with  all  his 
guilt  be  acquitted  by  such  a  jury  as  this,  then  the  juries  of  the 
future  must  be  chosen  from  some  other  order. 

XVI.  46.  Xunc  autem  homines  in  speculis  sunt.  Ob¬ 
servant  quern  ad  modurn  sese  unus  quisque  nostrum  gerat 
in  retinenda  religione  conservandisque  legibus.  Vident 
adhuc,  post  legem  tribuniciam,  unum  senatorem  hominem  495 
vel  tenuissimum  esse  damnatum :  quod  tametsi  non  repre- 
hendunt,  tamen  magno  opere  quod  laudent  non  habent. 
Nulla  est  enim  laus,  ibi  esse  integrum,  ubi  nemo  est  qui  aut 
possit  aut  conetur  corrumpere.  47.  Hoc  est  iudicium  in 
quo  vos  de  reo,  populus  Eomanus  de  vobis  iudicabit.  In  500 


20 


CICERO'S  ORATION'S 


hoc  homine  statuetur,  possitne,  senatoribus  iudicantibus. 
homo  nocentissimus  pecuniosissimusque  clamnari.  Deinde 
est  eius  modi  reus,  in  quo  homine  nihil  sit,  praeter  summa 
peccata  maximamque  pecuniam;  ut,  si  liberatus  sit,  nulla 
505  alia  suspicio,  nisi  ea  quae  turpissima  est,  residere  possit. 
Non  gratia,  non  cognatione,  non  aliis  recte  factis,  non  de- 
nique  aliquo  mediocri  vitio,  tot  tantaque  eius  vitia  suble- 
vata  esse  videbuntur.  48.  Postremo  ego  causam  sic  agam, 
indices;  eius  modi  res,  ita  notas,  ita  testatas,  ita  magnas,  ita 
510  manifestas  proferam,  ut  nemo  a  vobis,  ut  istum  absolvatis, 
per  gratiam  conetur  contendere.  Habeo  autem  certam  viam 
atque  rationem,  qua  omnis  illorum  conatus  investigare  et 
consequi  possim.  Ita  res  a  me  agetur,  ut  in  eorum  con- 
siliis  omnibus  non  modo  aures  hominum,  sed  etiam  oculi 
515  populi  Eomani  interesse  videantur.  49.  Vos  aliquot  iam 
per  annos  conceptam  huic  ordini  turpitudinem  atque  in- 
famiam  delere  ac  tollere  potestis.  Constat  inter  omnis,  post 
haec  constituta  iudicia  quibus  nunc  utimur,  nullum  hoc 
splendore  atque  hac  dignitate  consilium  fuisse.  Hie  si  quid 
520  erit  offensum,  omnes  homines  non  iam  ex  eodem  ordine 
alios  magis  idoneos,  quod  fieri  non  potest,  sed  alium  omnino 
ordinem  ad  res  iudicandas  quaerendum  arbitrabuntur. 


May  Verves  prove  the  only  criminal  in  this  trial,  and  may  the  pre¬ 
siding  judge,  remembering  the  noble  examples  of  his  father  and 
grandfather,  use  his  every  effort  to  secure  a  righteous  verdict. 

XVII.  50.  Quapropter,  primum  ab  dis  immortalibus, 
quod  sperare  mihi  videor,  hoc  idem,  iudices,  opto,  ut  in  hoc 
525  iudicio  nemo  improbus  praeter  eum  qui  iam  pridem  inven¬ 
tus  est,  reperiatur;  deinde,  si  plures  improbi  fuerint,  hoc 
vobis,  hoc  populo  Romano,  iudices,  confirmo,  vitam  meher- 
cule  mihi  prius  quam  vim  perse verantiamque  ad  illorum 
improbitatem  persequendam  defuturam. 

530  51.  Verum  quod  ego  laboribus,  periculis,  inimicitiisque 

meis  turn,  cum  admissum  erit,  dedecus  severe  me  persecu- 


IMPEACHMENT  OF  VERRES 


21 


fcurum  esse  polliceor,  id  ne  accidat,  tu  tua  auctoritate,  sapi- 
entia,  diligentia,  M\  Glabrio,  potes  providere.  Suscipe 
causam  iudiciorum;  suscipe  causam  veritatis,  integritatis, 
iidei,  religionis;  suscipe  causam  senatus,  ut  is,  hoc  iudicio  535 
probatus,  cum  populo  Romano  et  in  laude  et  in  gratia  esse 
possit.  Oogita  qui  sis,  quo  loco  sis,  quid  dare  populo  Ro¬ 
mano,  quid  reddere  maioribus  tuis  debeas.  Fac  tibi  pater- 
nae  legis  Aciliae  veniat  in  mentem,  qua  lege  populus  Ro- 
manus  de  pecuniis  repetundis  optimis  iudiciis  severissimisque  540 
iudicibus  usus  est.  52.  Circumstant  te  summae  auctori- 
tates,  quae  te  oblivisci  laudis  domesticae  non  sinant,  quae 
te  nocfcis  diesque  commoneant,  fortissimum  tibi  p&trem,  saph 
entissimum  avum,  gravissimum  socerum  fuisse.  Qua  re,  si 
Glabrionis  patris  vim  et  acrimoniam  ceperis  ad  resistendum  545 
hominibus  audacissimis;  si  avi  Scaevolae  prudentiam  ad  pro- 
spiciendas  insidias,  quae  tuae  atque  horum  famae  compa- 
rantur;  si  soceri  Scauri  constantiam,  ut  ne  quis  te  de  vera 
et  certa  possit  sententia  demovere;  intelleget  populus  Ro- 
manus,  integerrimo  atque  honestissimo  praetore,  delectoque  550 
consilio,  nocenti  reo  magnitudinem  pecuniae  plus  habuisse 
moment!  ad  suspicionem  criminis  quam  ad  rationem  salutis. 

Neither  praetor  nor  jury  shall  be  changed  in  this  case  :  on  this  point 
I  have  made  up  my  mind,  for  every  consideration  points  to  the 
importance  of  a  speedy  trial.  I  will,  therefore,  simply  state  the 
charge,  and  proceed  immediately  to  introduce  the  witnesses. 

XVIII.  53.  Mihi  certum  est  non  committere,  ut  in  hac 
causa  praetor  nobis  consiliumque  mutetur.  Non  patiar 
rem  in  id  tempus  adduci,  ut  Siculi,  quos  adhuc  servi  desi-  555 
gnatorum  consulum  non  moverunt,  cum  eos  novo  exemplo 
uni  versos  arcesserent,  eos  turn  lictores  consulum  vocent;  ut 
homines  miseri,  antea  socii  atque  amici  populi  Romani, 
nunc  servi  ac  supplices,  non  modo  ius  suum  fortunasque 
omnis  eorum  imperio  amittant,  verum  etiam  deplorandi  560 
iuris  sui  potestatem  non  habeant.  54.  Non  sinam  profecto, 
causa  a  me  perorata,  quadraginta  diebus  interpositis,  turn 


22 


CICERO’S  ORATIONS 


nobis  denique  responderi,  cnm  accusatio  nostra  in  oblivio- 
nem  diurnitate  adducta  sit.  Non  committam  ut  turn  haec 
565  res  iudicetur,  cum  baec  frequentia  totius  Italiae  Roma  dis- 
cesserit,  quae  convenit  uno  tempore  undique  comitiorum, 
ludorum,  censendique  causa.  Huius  iudici  et  laudis  fruc- 
tum,  et  offensionis  periculum,  vestrum;  laborem  sollicitu- 
dinemque,  nostram;  scientiam  quid  agatur,  memoriamque 
570  quid  a  quoque  dictum  sit,  omnium  puto  esse  oportere. 

55.  Faciam  hoc  non  novum,  sed  ab  eis,  qui  nunc  prin- 
cipes  nostrae  civitatis  sunt,  ante  factum,  ut  testibus  ntar 
statim:  illud  a  me  novum,  iudices,  cognoscetis,  quod  ita 
testis  constttuam,  ut  crimen  totum  explicem,  ut  ubi  id  in- 
575  terrogando  argumentis  atque  oratione  firmavero,  turn  testis 
ad  crimen  adcommodem;  ut  nihil  inter  illam  usitatam  accu- 
sationem  atque  banc  novam  intersit,  nisi  quod  in  ilia  tunc, 
cum  omnia  dicta  sunt,  testes  dantur,  hie  in  singulas  res 
dabuntur:  ut  illis  quoque  eadem  interrogandi  facultas, 
580  argumentandi  dicendique  sit.  Si  quis  erit  qui  perpetuam 
orationem  accusationemque  desideret,  altera  actione  audiet. 
Nunc  id,  quod  facimus — ea  ratione  facimus,  ut  malitiae  illo- 
rum  consilio  nostro  occurramus — necessario  fieri  intellegat. 
Haec  primae  actionis  erit  accusatio. 

585  56.  Dicimus  C.  Verrem,  cum  multa  libidinose,  multa 

crudeliter  in  civis  Romanos  atque  in  socios,  multa  in  deos 
hominesque  nefarie  fecerit,  turn  praeterea  quadringentiens 
sestertium  ex  Sicilia  contra  leges  abstulisse.  Hoc  testibus, 
hoc  tabulis  privatis  publicisque  auctoritatibus  ita  vobis  pla- 
590  num  faciemus,  ut  hoc  statuatis:  etiam  si  spatium  ad  dicen- 
dum  nostro  commodo  vacuosque  dies  habuissemus,  tamen 
oratione  longa  nihil  opus  fuisse.  Dixi. 


THE  MANILIAN  LAW 


The  speech  known  as  the  Pro  Lege  Manilla,  which  should  really 
be  described  as  the  panegyric  of  Pompeius  and  of  the  Roman  people, 
does  not  show  any  profound  appreciation  of  the  problems  which  then 
confronted  the  Republic;  but  the  greatness  of  the  Republic  itself 
never  found  a  more  august  interpreter.  The  stately  passage  [§§  29-32] 
in  which  Italy  and  the  subject  provinces  are  called  on  to  bear  witness 
to  the  deeds  of  Pompeius  breathes  the  very  spirit  of  an  imperial  race. 
Throughout  this  and  the  other  great  speeches  of  the  period  “the 
Roman  people  ”  is  a  phrase  that  keeps  perpetually  recurring  with  an 
effect  like  that  of  a  bourdon  stop.  As  the  eye  glances  down  the  page, 
consul  populi  Romani,  imperium  populi  Romani,  for  tuna  populi 
Romani,  glitter  out  of  the  voluminous  periods  with  a  splendor  that 
hardly  any  other  words  could  give. — Mackail’s  Latin  Literature 
page  67. 


24 


THE  MANILIAN  LAW  * 


This  is  a  great  honor,  fellow -citizens,  hut  it  is  one  which  the  plans  of 

my  life  have  hitherto  prevented  my  enjoying.  Your  approbation, 

however,  and  the  nature  of  my  theme  inspire  me  now  to  speak. 

Quamquam  mihi  semper  frequens  conspectus  vester 
multo  iucundissimus,  hie  autem  locus  ad  agendum  amplis- 
simus,  ad  dicendum  ornatissimus  est  visus,  Quirites,  tamen 
hoc^adituiaudis,  qui  semper  optimo  cuique  maxime  patuit, 
non  mea  me  voluntas  adhuc,  sed  vitae  meae  rationes  ab  5 
ineunte  aetate  susceptae  prohibuerunt.  Nam,  cum  antea 
per  aetatem  nondum  hums  auctoritatem  loci  attingere  au- 
derem,  statueremque  nihil  hue  nisi  perfectum  ingenio, 
elaboratum  industria  adferri  oportere,  omne  meum  tempus 
amicorum  temporibus  transmittendum  putavi.  2.  Ita  neque  10 
hie  locus  vacuus  umquam  fuit  ab  eis,  qui  vestram  causam 
defenderent,  et  meus  labor,  in  privatorum  pe^culis  caste 
integreque  versatus,  ex  vestro  iudicio  fructum  est  amplis- 

Qtjestions  {for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  What  was  the  object 
of  the  Manilian  law  ?  2.  Give  some  account  of  the  Third  Mithridatic 
War  up  to  this  time.  3.  In  what  recent  war  had  Pompey  won  great 
distinction  ?  4.  Name  the  law  by  which  he  was  intrusted  with  that 
command.  5.  In  what  year  was  the  present  (Manilian)  law  pro¬ 
posed  ?  6.  Tell  the  circumstances  that  were  favorable  to  Cicero’s 
oratory  on  this  occasion  (age,  previous  successes,  prospects,  and  the 
general  feeling  about  the  Manilian  law).  7.  What  is  meant  by  a 
contio  ?  8.  Give  the  rhetorical  outline  of  this  oration,  naming  its 
several  parts  and  the  aim  of  each. 


*  The  running  argument  is  made  much  shorter  in  this  speech  than 
in  the  others,  by  reason  of  the  fuller  rhetorical  treatment  in  the  Notes. 

25 


2  6 


CICERO  S  ORATIONS 


simum  consecutus.  Nam,  cum  propter  dilationem  comi- 
15  tiorum  ter  praetor  primus  centuriis  cunctis  renuntiatus  sum, 
facile  intellexi,  Quirites,  et  quid  de  me  iudicaretis  et  quid 
aliis  praescriberetis.  Nunc,  cum  et  auctoritatis  in  me  tan- 
tum  sit,  quantum  vos  lionoribus  mandandis  esse  voluistis, 
et  ad  agendum  facultatis  tantum,  quantum  bomini  vigilanti 
20  ex  forensi  usu  prope  cotidiana  dicendi  exercitatio  potuit 
adferre,  certe  et  si  quid  auctoritatis  in  me  est,  apud  eos 
utar,  qui  earn  mihi  dederunt,  et  si  quid  in  dicendo  consequi 
possum,  eis  ostendam  potissimum,  qui  ci  quoque  rei  fruc- 
tum  suo  iudicio  tribuendum  esse  duxerunt.  3.  Atque  illud 
25  in  primis  mihi  laetandum  iure  esse  video,  quod  in  hac  in- 
solita  mihi  ex  hoc  loco  ratione  dicendi  causa  talis  oblata  est, 
in  qua  oratio  deesse  nemini  possit.  Dicendum  est  enim  de 
Cn.  Pompei  singulari  eximiaque  virtute.  Huius  autem  ora- 
tionis  difficilius  est  exitum  quam  principium  invenire;  ita 
30  mihi  non  tarn  copia  quam  modus  in  dicendo  quaerendus  est. 

For  I  come  to  speak  of  the  Mithridatic  War ,  and  of  the  man  whom 
all  demand,  to  complete  Lucullus ’  work. 

II.  4.  Atque,  ut  inde  oratio  mea  proficiscatur,  unde  haec 
omnis  causa  ducitur,  bellum  grave  et  periculosum  vestris 
vectigalibus  ac  sociis  a  duobus  potentissimis  regibus  infer- 
tur,  Mithridate  et  Tigrane,  quorum  alter  relictus,  alter  laces- 
35  situs,  occasionem  sibi  ad  occupandam  Asiam  oblatam  esse 
arbitrantur.  Equitibus  Romanis,  honestissimis  viris,  adfe- 
runtur  ex  Asia  cotidie  litterae,  quorum  magnae  res  aguntur 
in  vestris  vectigalibus  exercendis  occupatae;  qui  ad  me  pro 
necessitudine,  quae  mihi  est  cum  illo  ordine,  causam  rei 
40  publicae  periculaque  rerum  suarum  detulerunt :  5.  Bitliy- 
niae,  quae  nunc  vestra  provincia  est,  vicos  exustos  esse  com- 
pluris;  regnum  Ariobarzanis,  quod  finitimum  est  vestris 
vectigalibus,  totum  esse  in  hostium  potestate;  L.  Lucullum, 
magnis  rebus  gestis,  ab  eo  bello  discedere;  huic  qui  succes- 
45  serit,  non  satis  esse  paratum  ad  tantum  bellum  admini- 


THE  MANTLIAX  LAW 


27 


strandum;  nnum  ab  omnibus  sociis  et  civibus  ad  id  bellurn 
imperatorem  deposci  atque  expeti,  enndem  hunc  unum  ab 
hostibus  metui,  praeterea  neminem.  6.  Causa  quae  sit 
videtis:  nunc  quid  agendum  sit,  considerate.  Primum 
mihi  videtur  de  genere  belli,  deinde  de  magnitudine,  turn 
de  imperatore  deligendo  esse  dicendum. 

The  war  is  one  of  far-reaching  scope. 

Genus  est  belli  eius  modi,  quod  maxime  vestros  animos 

excitare  atque  inflammare  ad  persequendi  studium  debeat: 

in  quo  agitur  populi  Romani  gloria,  quae  yobis  a  maioribus 

cum  magna  in  omnibus  rebus  turn  summa  in  re  militari 

tradita  est;  agitur  salus  sociorum  atque  amicorum,  pro  qua 

multa  maiores  vestri  magna  et  gravia  bella  gesserunt;  agun- 

tur  certissima  populi  Romani  vectigalia  et  maxima,  quibus 

amissis  et  pacis  ornamenta  et  subsidia  belli  requiretis;  agun- 

turbona  multorum  civium,  quibus  est  a  yobis  et  ipsorum  et 

rei  publicae  causa  consulendum. 

♦ 

*  1 

First,  the  honor  of  the  Roman  arms  is  at  stake. 

III.  7.  Et  quoniam  semper  appetentes  gloriae  praeter 
ceteras  gentis  atque  avidi  laudis  fuistis,  delenda  est  yobis  ilia 
macula  Mithridatico  bello  superiore  concepta,  quae  penitus 
iam  insedit  ac  nimis  inveteravit  in  populi  Romani  nomine, 
quod  is,  qui  uno  die,  tota  in  Asia,  tot  in  civitatibus,  uno 
nuntio  atque  una  significatione  litterarum  civis  Romanos 
necandos  trucidandosque  denotayit,  non  modo  adhuc  poe- 
nam  nullam  suo  dignam  scelere  suscepit,  sed  ab  illo  tempore 
annum  iam  tertium  et  vicesimum  regnat,  et  ita  regnat,  ut 
se  non  Ponti  neque  Cappadociae  latebris  occultare  velit,  sed 
emergere  ex  patrio  regno  atque  in  vestris  vectigalibus — hoc 
est,  in  Asiae  luce — versari.  8.  Etenim  adhuc  ita  nostri  cum 
illo  rege  contenderunt  imperatores,  ut  ab  illo  insignia  yic- 
toriae,  non  victoriam  reportarent.  Triumphavit  L.  Sulla, 
triumphavit  L.  Murena  de  Mithridate,  duo  fortissimi  viri 


50 

55 

60 

65 

70 

75 


2  8 


CICERO'S  ORATION’S 


et  summi  imperatores,  sed  ita  triumpharunt,  ut  ille  pulsus 
superatusque  regnaret.  Verum  tameu  illis  imperatoribus 
laus  est  tribuenda  quod  egerunt,  venia  danda  quod  relique- 
80  runt,  propterea  quod  ab  eo  bello  Sullam  in  Italiam  res 
publica,  Murenam  Sulla  revocavit. 

Mithridates  has  shown  great  activity. 

IV.  9.  Mithridates  autem  omne  reliquum  tempus  non 
ad  oblivionem  yeteris  belli,  sed  ad  comparationem  novi 
contulit;  qui  postea  cum  maximas  aedificasset  ornassetque 
85  classis,  exercitusque  permagnos  quibuscumque  ex  gentibus 
potuisset  comparasset,  et  se  Bosporanis  finitimis  suis  bellum 
inferre  simularet,  usque  in  Hispaniam  legatos  ac  litteras 
misit  ad  eos  duces,  quibuscum  turn  bellum  gerebamus,  ut, 
cum  duobus  in  locis,  disiunctissimis  maximeque  diversis, 
90  uno  consilio  a  binis  hostium  copiis  bellum  terra  marique 
gereretur,  vos  ancipiti  contentione  districti  de  imperio  dimi- 
caretis.  10.  Sed  tamen  alterius  partis  periculum,  Sertoria- 
nae  atque  Ilispaniensis,  quae  multo  plus  firmamenti  ac 
roboris  liabebat.  On.  Pompei  diyino  consilio  ac  singulari 
95  virtute  depulsum  est;  in  altera  parte  ita  res  a  L.  Lucullo 
summo  viro  est  administrata,  ut  initia  ilia  rerum  gestarum 
magna  atque  praeclara  non  felicitati  eius,  sed  yirtuti,  haec 
autem  extrema,  quae  nuper  acciderunt,  non  culpae,  sed  for- 
tunae  tribuenda  esse  videantur.  Sed  de  Lucullo  dicam  alio 
100  loco,  et  ita  dicam,  Quirites,  ut  neque  vera  laus  ei  detracta 
oratione  mea  neque  falsa  adficta  esse  yideatur.  11.  De 
yestri  imperi  dignitate  atque  gloria,  quoniam  is  est  exorsus 
orationis  meae,  yidete  quern  yobis  animum  suscipiendum 
putetis. 

Compare  our  present  conduct  with  that  of  our  forefathers. 

105  V.  Maiores  nostri  saepe  mercatoribus  aut  naviculariis 
nostris  iniuriosius  tractatis  bella  gesserunt:  vos,  tot  milibus 
civium  Romanorum  uno  nuntio  atque  uno  tempore  necatis. 


THE  MANILIAH  LAW 


29 


quo  tandem  animo  esse  debetis  ?  Legati  quod  erant  appel- 
lati  superbius,  Oorinthum  patres  yestri  totius  Graeciae  lumen 
exstinctum  esse  yoluerunt:  vos  eum  regem  inultum  esse  110 
patiemini,  qui  legatum  populi  Romani  consularem,  yinculis 
ac  verberibus  atque  omni  supplicio  excruciatum,  necavit  ? 

Illi  libertatem  imminutam  ciyium  Romanorum  non  tule- 
runt:  vos  ereptam  yitam  neglegetis?  Ius  legationis  verbo 
violatum  illi  persecuti  sunt:  vos  legatum  omni  supplicio  115 
interfectum  relinquetis?  12.  Yidete  ne,  ut  illis  pulcher- 
rimum  fuit  tantam  vobis  imperi  gloriam  tradere,  sic  vobis 
turpissimum  sit,  id  quod  accepistis,  tueri  et  conservare  non 
posse. 

Our  hard-pressed  allies  are  crying  for  help. 

Quid  ?  quod  salus  sociorum  summum  in  periculum  ac  120 
discrimen  vocatur,  quo  tandem  animo  ferre  debetis  ?  Regno 
est  expulsus  Ariobarzanes  rex,  socius  populi  Romani  atque 
amicus.  Imminent  duo  reges  toti  Asiae  non  solum  vobis 
inimicissimi,  sed  etiam  vestris  sociis  atque  amicis;  civitates 
autem  omnes  cuncta  Asia  atque  Graecia  vestrum  auxilium  125 
exspectare  propter  periculi  magnitudinem  coguntur;  impe- 
ratorem  a  vobis  certum  deposcere,  cum  praesertim  vos  alium 
miseritis,  neque  audent,  neque  se  id  facere  sine  summo 
periculo  posse  arbitrantur.  13.  Vident  et  sentiunt  hoc 
idem  quod  vos:  unum  virum  esse,  in  quo  summa  sint  omnia,  130 
et  eum  propter  esse,  quo  etiam  carent  aegrius;  cuius  ad- 
ventu  ipso  atque  nomine,  tametsi  ille  ad  maritimum  bellum 
venerit,  tamen  impetus  hostium  repressos  esse  intellegunt 
ac  retardatos.  Hi  vos,  quoniam  libere  loqui  non  licet,  tacite 
rogant,  ut  se  quoque,  sicut  ceterarum  provinciarum  socios,  135 
dignos  existimetis,  quorum  salutem  tali  viro  commendetis, 
atque  hoc  etiam  magis,  quod  ceteros  in  provinciam  eius 
modi  homines  cum  imperio  mittimus,  ut  etiam  si  ab  hoste 
defendant,  tamen  ipsorum  adventus  in  urbis  sociorum  non 
multum  ab  hostili  expugnatione  differant.  Ilunc  audiebant  140 
antea,  nunc  praesentem  vident  tanta  temperantia,  tanta 


145 

150 

155 

160 

165 

170 


30 


CICERO'S  ORATIONS 


mansuetudine,  tanta  liumanitate,  ut  ei  beatissimi  esse  vide- 
antur,  apud  quos  ille  diutissime  commoratur. 

Secondly ,  our  revenues  are  in  danger. 

VI.  14.  Qua  re,  si  propter  socios,  nulla  ipsi  iniuria  la- 
cessiti,  maiores  nostri  cum  Antiocho,  cum  Philippo,  cum 
Aetolis,  cum  Poenis  bella  gesserunt,  quanto  vos  studio  con- 
venit  iniuriis  provocatos  sociorum  salutem  una  cum  imperi 
yestri  dignitate  defendere,  praesertim  cum  de  maximis 
yestris  vectigalibus  agatur  ?  Nam  ceterarum  provinciarum 
vectigalia,  Quirites,  tanta  sunt,  ut  eis  ad  ipsas  proyincias 
tutandas  yix  contenti  esse  possimus;  Asia  yero  tarn  opima 
est  ac  fertilis,  ut  et  ubertate  agrorum,  et  yarietate  fructuum, 
et  magnitudine  pastionis,  et  multitudine  earum  rerum  quae 
exportantur,  facile  omnibus  terris  antecellat.  Itaque  haec 
vobis  provincia,  Quirites,  si  et  belli  utilitatem  et  pacis  di¬ 
gnitatem  retinere  voltis,  non  modo  a  calamitate,  sed  etiam  a 
metu  calami tatis  est  defendenda.  15.  Nam  in  ceteris  rebus, 
cum  venit  calamitas,  turn  detrimentum  accipitur;  at  in  vec¬ 
tigalibus  non  solum  adventus  mali,  sed  etiam  metus  ipse 
adfert  calamitatem.  Nam,  cum  hostium  copiae  non  longe 
absunt,  etiam  si  inruptio  nulla  facta  est,  tamen  pecuaria 
relinquitur,  agri  cultura  deseritur,  mercatorum  navigatio 
conquiescit.  Ita  neque  ex  portu,  neque  ex  decumis,  neque 
ex  scriptura,  yectigal  conservari  potest.  Qua  re,  saepe  totius 
anni  fructus  uno  rumore  periculi  atque  uno  belli  terrore 
amittitur.  16.  Quo  tandem  igitur  animo  esse  existimatis 
aut  eos  qui  vectigalia  nobis  pensitant,  aut  eos  qui  exer- 
cent  atque  exigunt,  cum  duo  reges  cum  maximis  copiis 
propter  adsint  ?  cum  una  excursio  equitatus  perbrevi  tem¬ 
pore  totius  anni  yectigal  auferre  possit  ?  cum  publicani 
familias  maximas,  quas  in  saltibus  babent,  quas  in  agris, 
quas  in  portubus  atque  custodiis,  magno  periculo  se 
liabere  arbitrentur  ?  Putatisne  vos  illis  rebus  frui  posse, 
nisi  eos,  qui  vobis  fructui  sunt,  conservaritis  non  solum, 


THE  MANILIAN  LAW 


3l 


ut  ante  dixi,  calamitate,  sed  etiam  calamitatis  formidine  175 
h’beratos  ? 

Thirdly,  the  ‘public  credit  is  threatened. 


VII.  17.  Ac  ne  illud  quidem  vobis  neglegendum  est, 
quod  mihi  ego  extremum  proposueram,  cum  essem  de  belli 
genere  dicturus,  quod  ad  multorum  bona  civium  Romano- 
rum  pertinet,  quorum  vobis  pro  vestra  sapientia,  Quirites,  180 
liabenda  est  ratio  diligenter.  Nam  et  publicani,  homines 
honestissimi  atque  ornatissimi,  suas  rationes  et  copias  in 
illam  provinciam  contulerunt,  quorum  ipsorum  per  se  res 
et  fortunae  vobis  curae  esse  debent.  Etenim,  si  vectigalia 
nervos  esse  rei  publicae  semper  duximus,  eum  certe  ordinem,  185 
qui  exercet  ilia,  firmamentum  ceterorum  ordinum  recte  esse 
dicemus.  18.  Deinde  ex  ceteris  ordinibus  homines  gnavi 
atque  industrii  partim  ipsi  in  Asia  negotiantur,  quibus  vos 
absentibus  consulere  debetis,  partim  eorum  in  ea  provincia 
pecunias  magnas  conlocatas  habent.  Est  igitur  humanitatis  190 
vestrae  magnum  numerum  eorum  civium  calamitate  pro- 
hibere;  sapientiae,  videre  multorum  civium  calamitatem  a 
re  publica  seiunctam  esse  non  posse.  Etenim  primum  illud 
parvi  refer t,  nos  publica  his  amissis  vectigalia  postea  vic¬ 
toria  recuperare:  neque  enim  isdem  redimendi  facultas  erit  195 
propter  calamitatem,  neque  aliis  voluntas  propter  timorem. 

19.  Deinde  quod  nos  eadem  Asia  atque  idem  iste  Mithri- 
dates  initio  belli  Asiatici  docuit,  id  quidem  certe  calamitate 
docti  memoria  retinere  debemus.  Nam  turn,  cum  in  Asia 
res  magnas  permulti  amiserant,  scimus  Romae  solutione  im-  200 
pedita  fidem  concidisse.  Non  enim  possunt  una  in  civitate 
multi  rem  ac  fortunas  amittere,  ut  non  plures  secum  in  ean-. 
dem  trahant  calamitatem.  A  quo  periculo  prohibete  rem 
publicam  et  mihi  credite,  id  quod  ipsi  videtis:  haec  tides 
atque  haec  ratio  pecuniarum,  quae  Romae,  quae  in  foro  205 
yersatur,  implicata  est  cum  illis  pecuniis  Asiaticis  et  cohae- 
ret.  Ruere  ilia  non  possunt,  ut  haec  non  eodem  labefacta 
motu  concidant.  Qua  re  videte,  num  dubitandum  vobi$  sit 


32 


CICERO^  ORATIONS 


omni  studio  ad  id  bellum  incumbere,  in  quo  gloria  nominis 
210  vestri,  salus  sociorum,  vectigalia  maxima,  fortunae  pluri- 
morum  civium  coniunctae  cum  re  publica  defendantur. 

As  for  the  magnitude  of  the  war,  Lucullus,  it  is  true,  has  done  much. 

VIII.  20.  Quoniam  de  genere  belli  dixi,  nunc  de  ma- 
gnitudine  pauca  dicam.  Potest  hoc  enim  dici,  belli  genus 
esse  ita  necessarium,  ut  sit  gerendum;  non  esse  ita  magnum, 
215  ut  sit  pertimescendum.  In  quo  maxime  elaborandum  est 
ne  forte  ea  vobis,  quae  diligentissime  providenda  sunt,  con- 
temnenda  esse  yideantur.  Atque  ut  omnes  intellegant  me 
L.  Lucullo  tantum  impertire  laudis,  quantum  forti  viro  et 
sapienti  bomini  et  magno  imperatori  debeatur,  dico  eius 
220  adventu  maximas  Mitbridati  copias  omnibus  rebus  ornatas 
atque  instructas  fuisse,  urbemque  Asiae  clarissimam  no¬ 
bisque  amicissimam,  Cyzicenorum,  obsessam  esse  ab  ipso 
rege  maxima  multitudine  et  oppugnatam  vehementissime, 
quam  L.  Lucullus  yirtute,  adsiduitate,  consilio  summis  ob- 
225  sidionis  periculis  liberavit ;  21.  ab  eodem  imperatore  clas- 
sem  magnam  et  ornatam,  quae  ducibus  Sertorianis  ad  Ita- 
liam  studio  atque  odio  inflammata  raperetur,  superatam  esse 
atque  depressam;  magnas  hostium  praeterea  copias  multis 
proeliis  esse  deletas,  patefactumque  nostris  legionibus  esse 
230  Pontum,  qui  antea  populo  Eomano  ex  omni  aditu  clausus 
fuisset;  Sinopen  atque  Amisum,  quibus  in  oppidis  erant 
domicilia  regis,  omnibus  rebus  ornatas  ac  refertas,  ceterasque 
urbis  Ponti  et  Cappadociae  permultas,  uno  aditu  adventuque 
esse  captas;  regem,  spoliatum  regno  patrio  atque  avito,  ad 
235  alios  se  reges  atque  ad  alias  gentis  supplicem  contulisse; 
atque  baec  omnia,  sal  vis  populi  Romani  sociis  atque  integris 
vectigalibus,  esse  gesta.  Satis  opinor  haec  esse  laudis,  atque 
ita,  Quirites,  ut  hoc  vos  intellegatis,  a  nullo  istorum,  qui 
liuic  obtrectant  legi  atque  causae,  L.  Lucullum  similiter  ex 
Q40  hoc  loco  esse  laudatum. 


THE  MANTLIAH  LAW 


33 


But  the  war  is  still  formidable. 

IX.  22.  Kequiretur  fortasse  nunc  quem  ad  modum,  cum 
haec  ita  sint,  reliquum  possit  magnum  esse  bellum.  Cogno- 
scite,  Quirites;  non  enim  hoc  sine  causa  quaeri  videtur. 
Primum  ex  suo  regno  sic  Mithridates  profugit,  ut  ex  eodem 
Ponto  Medea  ilia  quondam  profugisse  dicitur,  quam  praedi-  245 
cant  in  fuga  fratris  sui  membra  in  eis  locis,  qua  se  parens 
persequeretur,  dissipavisse,  ut  eorum  conlectio  dispersa 
maerorque  patrius  celeritatem  persequendi  retardaret:  sic 
Mithridates  fugiens  maximam  vim  auri  atque  argenti  pul- 
cherrimarumque  rerum  omnium,  quas  et  a  maioribus  acce-  250 
perat  et  ipse  bello  superiore  ex  tota  Asia  direptas  in  suum 
regnum  congesserat,  in  Ponto  omnem  reliquit.  Haec  dum 
nostri  conligunt  omnia  diligentius,  rex  ipse  e  manibus  erffu- 
git.  Ita  ilium  in  persequendi  studio  maeror,  bos  laetitia 
tardavit./  23.  Hunc  in  illo  timore  et  fuga  Tigranes,  rex  255 
Armenius,  excepit,  diffidentemque  rebus  suis  confirmavit, 
et  adflictum  erexit,  perditumque  recreavit.  Cuius  in  re¬ 
gnum  postea  quam  L.  Lucullus  cum  exercitu  venit,  plures 
etiam  gentes  contra  imperatorem  nostrum  concitatae  sunt. 
Erat  enim  metus  iniectus  eis  nationibus,  quas  numquam  260 
populus  Romanus  neque  lacessendas  bello  neque  temptandas 
putavit.  Erat  etiam  alia  gravis  atque  vehemens  opinio, 
quae  animos  gentium  barbararum  pervaserat:  fani  locuple- 
tissimi  et  religiosissimi  diripiendi  causa  in  eas  oras  nostrum 
esse  exercitum  adductum.  Ita  nationes  multae  atque  ma-  265 
gnae  novo  quodam  terrore  ac  metu  concitabantur.  Noster 
autem  exercitus,  tametsi  urbem  ex  Tigrani  regno  ceperat, 
et  proeliis  usus  erat  secundis,  tamen  nimia  longinquitate 
locorum  ac  desiderio  suorum  commovebatur.  24.  Hie  iam 
plura  non  dicam;  fuit  enim  illud  extremum,  ut  ex  eis  locis  270 
a  militibus  nostris  reditus  magis  maturus  quam  processio 
longior  quaereretur.  Mithridates  autem  et  suam  manum 
iam  confirmarat,  et  eorum,  qui  se  ex  ipsius  regno  conle- 
gerant,  et  magnis  adventiciis  auxiliis  multorum  regum  et 
3 


34 


CICERO’S  ORATIONS 


275  nationum  iuvabatur.  Iam  hoc  fere  sic  fieri  solere  accepimus, 
ut  regum  adflictae  fortunae  facile  multorum  opes  adliciant 
ad  misericordiam,  maximeque  eorum,  qui  aut  reges  sunt  aut 
vivunt  in  regno,  ut  eis  nomen  regale  magnum  et  sanctum 
esse  videatur.  25.  Itaque  tantum  victus  efficere  potuit, 
280  quantum  incolumis  numquam  est  ausus  optare.  Ham,  cum 
se  in  regnum  suum  recepisset,  non  fuit  eo  contentus,  quod 
ei  praeter  spem  acciderat,  ut  illam,  postea  quam  pulsus  erat, 
terram'umquam  attingeret,  sed  in  exereitum  nostrum  clarum 
atque  victorem  impetum  fecit.  Sinite  hoc  loco,  Quirites, 
285  sicut  poetae  solent,  qui  res  Romanas  scribunt,  praeterire 
me  nostram  calamitatem,  quae  tanta  fuit,  ut  earn  ad  auris 
Luculli  imperatoris  non  ex  proelio  nuntius,  sed  ex  sermone 
rumor  adferret.  26.  Hie  in  illo  ipso  malo  gravissimaque 
belli  offensione  L.  Lucullus,  qui  tamen  aliqua  ex  parte  eis 
290  incommodis  mederi  fortasse  potuisset,  vestro  iussu  coactus 
(qui  imperi  diuturnitati  modum  statuendum  yetere  exemplo 
putavistis),  partem  militum,  qui  iam  stipendiis  confecti 
erant,  dimisit,  partem  M\  Glabrioni  tradidit.  Multa  prae- 
tereo  consulto,  sed  ea  vos  coniectura  perspicite,  quantum 
295  illud  bellum  factum  putetis,  quod  coniungant  reges  potentis- 
simi,  renovent  agitatae  nationes,  suscipiant  integrae  gentes, 
novus  imperator  noster  accipiat  yetere  exercitu  puiso. 

When  we  come  to  the  question  of  choosing  a  commander,  we  find  that 
Pompey  alone  possesses  the  necessary  qualifications. 

X.  27.  Satis  mihi  multa  verba  fecisse  videor,  qua  re 
esset  hoc  bellum  genere  ipso  necessarium,  magnitudine  peri- 
300  culosum.  Restat  ut  de  imperatore  ad  id  bellum  deligendG 
ac  tantis  rebus  praeficiendo  dicendum  esse  videatur.  Uti- 
nam,  Quirites,  virorum  fortium  atque  innocentium  copiam 
tantam  haberetis,  ut  haec  vobis  deliberatio  difficilis  esset, 
quemnam  potissimum  tantis  rebus  ac  tanto  bello  praeficien- 
305  dum  putaretis!  Hunc  vero,  cum  sit  unus  Cn.  Pompeius, 
qui  non  modo  eorum  hominum,  qui  nunc  sunt,  gloriam,  sed 


THE  MANILIAH  LAW 


etiam  antiquitatis  memoriam  virtute  superarit,  quae  res  est 
quae  cuiusquam  animum  in  hac  causa  .dnbium  facere  possit  ? 

28.  Ego  enim  sic  existimo,  in  summo  imperatore  quattuor 
has  res  inesse  oportere:  scientiam  rei  militarise  virtutem,  310 
auctoritatem,  felicitatem. 

His  military  icnoivledge  is  the  result  of  long  and  varied  experience. 

Quis  igitur  hoc  liomine  scientior  urnquam  aut  fuit  aut 
esse  debuit  ?  qui  e  ludo  atque  e  pueritiae  disciplinis,  bello 
maximo  atque  acerrimis  hostibus,  ad  patris  exercitum  atque 
in  militiae  discipiinam  profectus  est;  qui  extrema  pueritia  315 
miles  in  exercitu  fuit  summi  imperatoris,  ineunte  adule- 
scentia  maximi  ipse  exercitus  imperator;  qui  saepius  cum 
hoste  conflixit,  quam  quisquam  cum  inimico  concertavit; 
pltfra  bella  gessit  quam  ceteri  legerunt;  pluris  provincias 
confecit  quam  alii  concupiverunt;  cuius  adulescentia  ad  320 
scientiam  rei  militarise  non  alienis  praeceptis,  sed  suis  im- 
periise  non  offensionibus  belli,  sed  victoriis,  non  stipendiis, 
sed  triumphis,  est  erudita  ?  Quod  denique  genus  esse  belli 
potest,  in  quo  ilium  non  exercuerit  fortuna  rei  publicae  ? 
Civile,  Africanum,  Transalpinum,  Hispaniense,  mixtum  ex  325 
civitatibus  atque  ex  bellicosissimis  nationibus,  servile,  navale 
bellum,  varia  et  di versa  genera  et  bellorum  et  h ostium,  non 
solum  gesta  ab  hoc  uno,  sed  etiam  eonfecta,  nullam  rem 
esse  declarant  in  usu  positam  militari,  quae  huius  viri  scien¬ 
tiam  fugere  possit.  330 

Words  fail  to  do  justice  to  his  soldierly  virtues. 

XI.  29.  Iam  vero  virtuti  Cn.  Pompei,  quae  potest  oratio 
par  inveniri  ?  Quid  est  quod  quisquam,  aut  illo  dignum, 
aut  vobis  novum,  aut  cuiquam  inauditum,  possit  adferre  9 
Eeque  enim  illae  sunt  solae  virtutes  imperatoriae,  quae  volgo 
existimantur :  labor  in  negotiis,  fortitudo  in  periculis,  in-  335 
dustria  in  agendo,  celeritas  in  conficiendo,  consilium  in 
providendo.  Quae  tanta  sunt  in  hoc  uno,  quanta  in  omni- 


CICERO’S  ORATIONS 


36 

bus  reliquis  imperatoribus,  quos  aut  vidimus  aut  audivimus, 
non  fuerunt.  30.  Testis  est  Italia,  quam  ille  ipse  victoi 
340  L.  Sulla  huius  virtute  et  subsidio  confessus  est  liberatam. 
Testis  est  Sicilia,  quam  multis  undique  cinctam  periculis 
non  terrore  belli,  sed  consili  celeritate  explicavit.  Testis 
est  Africa,  quae,  magnis  oppressa  bostium  copiis,  eorum 
ipsorum  sanguine  redundavit.  Testis  est  Gallia,  per  quam 
345  legionibus  nostris  iter  in  Ilispaniam  Gallorum  internecione 
patefactum  est.  Testis  est  Hispania,  quae  saepissime  pluri- 
mos  bostis  ab  lioc  superatos  prostratosque  conspexit.  Testis 
est  iterum  et  saepius  Italia,  quae,  cum  servili  bello  taetro 
periculosoque  premeretur,  ab  hoc  auxilium  absente  expeti- 
350  vit,  quod  bellum  exspectatione  eius  attenuatum  atque  im- 
minutum  est,  adventu  sublatum  ac  sepultum.  31.  Testes 
nunc  vero  iam  omnes  orae  atque  omnes  exterae  gentes  ac 
nationes,  denique  maria  omnia  cum  universa,  turn  in  sin¬ 
gulis  oris  omnes  sinus  atque  portus.  Quis  enim  toto  mari 
355  locus  per  bos  annos  aut  tarn  firmum  habuit  praesidium  ut 
tutus  esset,  aut  tarn  fuit  abditus  ut  lateret?  Quis  navi- 
gavit  qui  non  se  aut  mortis  aut  servitutis  periculo  commit- 
teret,  cum  aut  bieme  aut  referto  praedonum  mari  navigaret  ? 
Hoc  tantum  bellum,  tarn  turpe,  tarn  vetus,  tarn  late  divisum 
380  atque  dispersum,  quis  umquam  arbitraretur  aut  ab  omnibus 
imperatoribus  uno  anno  aut  omnibus  annis  ab  uno  impera- 
tore  confl ci  posse  ?  32.  Quam  provinciam  tenuistis  a  prae- 

donibus  liberam  per  hosce  annos  ?  Quod  vectigal  vobis 
tutum  fuit  ?  Quern  socium  defendistis  ?  Cui  praesidio 
305  classibus  vestris  fuistis  ?  Quam  multas  existimatis  insulas 
esse  desertas  ?  Quam  multas  aut  metu  relictas  aut  a  prae- 
donibus  captas  urbis  esse  sociorum  ? 

You  remember  his  recent  brilliant  success  in  the  war  against  the 

pirates. 

XII.  Sed  quid  ego  longinqua  commemoro  ?  Fuit  hoc 
quondam,  fuit  proprium  populi  Romani,  longe  a  domo  bel- 
3^0  lare,  et  propugnaeulis  imperi  sociorum  fortunas,  non  sua 


THE  MAKILIAH  LAW 


37 


tecta  defendere.  Sociis  ego  nostris  mare  per  lios  annos 
clausum  fuisse  dicam/  cum  exercitus  vestri  numquam  a 
Brundisio  nisi  hieme  summa  transmiserint  ?  Qui  ad  yos 
ab  exteris  nationibus  yenirent,  captos  querar,  cum  legati 
populi  Bomani  redempti  sint  ?  Mercatoribus  tutum  mare  375 
non  fuisse  dicam,  cum  duodecim  secures  in  praedonum 
potestatem  pervenerint  ?  33.  Cnidum  aut  Colophonem  aut 

Sanmm,  nobilissimas  urbis,  innumerabilisque  alias  captas 
esse  commemorem,  cum  yestros  portus  atque  eos  portus, 
quibus  yitam  ac  spiritum  ducitis,  in  praedonum  fuisse  380 
potestate  sciatis  ?  an  vero  ignoratis  portum  Oaietae  cele- 
berriinum  ac  plenissimum  navium,  inspectante  praetore,  a 
praedonibus  esse  direptum;  ex  Miseno  autem  eius  ipsius 
liberos,  qui  cum  praedonibus  antea  ibi  bellum  gesserat,  a 
praedonibus  esse  sublatos  ?  Nam  quid  ego  Ostiense  incom-  385 
modum  atque  illam  labem  atque  ignominiam  rei  publicae 
querar,  cum,  prope  inspectantibus  vobis,  'classis  ea,  cui  con¬ 
sul  populi  Bomani  praepositus  esset,  a  praedonibus  capta 
atque  oppressa  est?  Pro  di  immortales!  Tantamne  unius 
hominis  incredibilis  ac  divina  yirtus  tarn  breyi  tempore  390 
lucem  adferre  rei  publicae  potuit,  ut  yos,  qui  modo  ante 
ostium  Tiberinum  classem  liostium  yidebatis,  ei  nunc  nul- 
lam  intra  Oceani  ostium  praedonum  nayem  esse  audiatis  ? 

34.  Atque  liaec  qua  celeritate  gesta  sint  quamquam  videtis, 
tamen  a  me  in  dicendo  praetereunda  non  sunt.  Quis  enim  395 
umquam  aut  obeundi  negoti  aut  consequendi  quaestus  stu¬ 
dio  tarn  brevi  tempore  tot  loca  adire,  tantos  cursus  conficere 
potuit,  quam  celeriter  Cn.  Pompeio  duce  tanti  belli  impetus 
navigavit  ?  Qui  nondum  tempestivo  ad  navigandum  mari 
Siciliam  adiit,  Africam  exploravit;  inde  Sardiniam  cum  400 
classe  yenit,  atque  liaec  tria  f rumen taria  subsidia  rei  publicae 
firmissimis  praesidiis  classibusque  munivit.  35.  Inde,  cum 
se  in  Italiam  recepisset,  duabus  Hispaniis  et  Gallia  transal- 
pina  praesidiis  ac  nayibus  confirmata,  missis  item  in  oram 
Illyrici  maris  et  in  Achaiam  omnemque  Graeciam  navibus,  405 
Italiae  duo  maria  maximis  classibus  firmissimisque  praesidiis 


33 


CICERO’S  ORATIONS 


adornavit.  Ipse  autem  ut  Brundisio  profectus  est,  unde- 
quinquagesimo  die  totam  ad  imperium  populi  Romani  Cili- 
ciam  adiunxit;  omnes,  qni  ubique  praedones  fuerunt,  partim 
410  capti  interfectique  sunt,  partim  unius  buius  se  imperio  ac 
potestati  dediderunt.  Idem  Cretensibus,  cum  ad  eum  usque 
in  Pampbyliam  legatos  deprecatoresque  misissent,  spem 
deditionis  non  ademit,  obsidesque  imperayit.  Ita  tantum 
bellum,  tarn  diuturnum,  tarn  longe  lateque  dispersum,  quo 
415  bello  omnes  gentes  ac  nationes  premebantur,  Cn.  Pompeius 
extrema  hieme  apparavit,  ineunte  yere  suscepit,  media 
*  aestate  confecit. 

lie  is  the  model  soldier. 

XIII.  36.  Est  haec  diyina  atque  incredibilis  virtue  im- 
peratoris.  Quid  ceterae,  quas  paulo  ante  commemorare 
420  coeperam,  quantae  atque  quam  multae  sunt?  Non  enim 
bcllandi  virtus  solum  in  summo  ac  perfecto  imperatore 
quaerenda  est,  sed  multae  sunt  artes  eximiae  liuius  admi- 
nistrae  comitesque  virtutis.  Ac  primum,  quanta  innocentia 
debent  esse  imperatores,  quanta  deinde  in  omnibus  rebus 
425  temperantia,  quanta  fide,  quanta  facilitate,  quanto  ingenio, 
quanta  bumanitate  ?  Quae  breviter,  qualia  sint  in  Cn. 
Pompeio,  consideremus;  summa  enim  omnia  sunt,  Quirites, 
sed  ea  magis  ex  aliorum  contentione  quam  ipsa  per  sese 
cognosci  atque  intellegi  possunt.  37.  Quern  enim  impera- 
430  torem  possumus  ullo  in  numero  putare,  cuius  in  exercitu  X* 
centuriatus  veneant  atque  yenierint  ?  Quid  bunc  bominem 
magnum  aut  amplum  de  re  publica  cogitare,  qui  pecuniam 
ex  aerario  depromptam  ad  bellum  administrandum  aut 
propter1  cupiditatem  provinciae  magistratibus  diviserit  aut 
435  propter  avaritiam  Romae  in  quaestu  reliquerit?  Yestra 
admurmuratio  facit,  Quirites,  ut  agnoscere  videamini  qui 
baec  fecerint.  Ego  autem  nomino  neminem :  qua  re  irasci 
mibi  nemo  poterit,  nisi  qui  ante  de  se  voluerit  confiteri. 
Itaque,  propter  banc  avaritiam  imperatorum,  quantas  cala- 
440  mitates,  quocumque  ventum  est,  nostri  exercitus  ferant, 


V 


THE  MAHILIAH  LAW 


39 


quis  ignorat?  38.  Itinera  quae  per  hosce  annos  in  Italia 
per  agros  atque  oppida  civiurn  Romanorum  nostri  impera- 
tores  fecerint,  recordamini :  turn  facilius  statuetis  quid  apud 
exteras  nationes  fieri  existimetis.  Utrum  pluris  arbitramini 
per  liosce  annos  militum  vestrorum  armis  hostium  urbis,  an  445 
bibernis  sociorum  civitates  esse  deletas  ?  Neque  enim  potest 
exercitum  is  continere  imperator,  qui  se  ipse  non  continet, 
neque  severus  esse  in  iudicando,  qui  alios  in  se  severos  esse 
iudices  non  volt.  39.  Hie  miramur  liunc  hominem  tantum 
excellere  ceteris,  cuius  legiones  sic  in  Asiam  pervenerint,  ut  450 
non  modo  manus  tanti  exercitus,  sed  ne  vestigium  quidem 
cuiquam  pacato  nocuisse  dicatur  ?  Iam  vero,  quern  ad 
modum  milites  bibernent,  cotidie  sermones  ac  litterae  per- 
feruntur:  non  modo  ut  sumptum  faciat  in  militem  nemini 
vis  adfertur,  sed  ne  cupienti  quidem  cuiquam  permittitur.  455 
Hiemis  enim,  non  avaritiae  perfugium  maiores  nostri  in 
sociorum  atque  amicorum  tectis  esse  voluerunt. 


His  self-control  is  the  key  to  his  success. 

XI Y.  40.  Age  vero;  ceteris  in  rebus  quali  sit  temperan- 
tia,  considerate.  IJnde  illam  tan  tarn  celeritatem  et  tarn 
incredibilem  cursum  inventum  putatis  ?  Non  enim  ilium  460 
>  eximia  vis  remigum,  ant  ars  inaudita  quaedam  gubernandi, 
aut  venti  aliqui  novi,  tarn  celeriter  in  ultimas  terras  pertu- 
lerunt;  sed  eae  res,  quae  ceteros  remorari  solent,  non  re- 
tardarunt.  Non  avaritia  ab  instituto  cursu  ad  praedam 
aliquam  devocavit;  non  libido  ad  voluptatem,  non  amoenitas  465 
ad  delectationem,  non  nobilitas  urbis  ad  cognitionem,  non 
denique  labor  ipse  ad  quietem.  Postremo  signa  et  tabulas 
ceteraque  ornamenta  Graecorum  oppidorum,  quae  ceteri  tol- 
lenda  esse  arbitrantur,  ea  sibi  ille  ne  visenda  quidem  existi- 
mavit.  41.  Itaque  omnes  nunc  in  eis  locis  Cn.  Pompeium  470 
sicut  aliquem,  non  ex  hac  urbe  missum,  sed  de  caelo  de- 
lapsum  intuentur;  nunc  denique  incipiunt  credere  fuisse 
homines  Romanos  hac  quondam  continentia,  quod  iam 


475 

480 

J> 

485 

490 

495 

500 

505 


40 


CICERO^S  0 RATION'S 


nationibus  exteris  incredibile  ac  falso  memoriae  proditum 
videbatur;  nunc  imperi  vestri  splendor  illis  gentibus  lucem 
adferre  coepit;  nunc  intellegunt  non  sine  causa  maiores 
suos  turn,  cum  ea  temperantia  magistratus  habebamus,  ser- 
vire  populo  Romano  quam  imperare  aliis  maluisse.  Iam 
vero  ita  faciles  aditus  ad  eum  privatorum,  ita  liberae  queri- 
moniae  de  aliorum  iniuriis  esse  dicuntur,  ut  is,  qui  dignitate 
principibus  excellit,  facilitate  infimis  par  esse  videatur. 
42.  Iam  quantum  consilio,  quantum  dicendi  gravitate  et 
copia  valeat,  in  quo  ipso  inest  quaedam  dignitas  imperatoria, 
vos,  Quirites,  hoc  ipso  ex  loco  saepe  cognovistis.  Eidem 
vero  eius  quantam  inter  socios  existimari  putatis,  quam 
liostes  omnes  omnium  generum  sanctissimam  iudicarint  ? 
Humanitate  iam  tanta  est,  ut  difficile  dictu  sit  utrum  hostes 
magis  virtutem  eius  pugnantes  timuerint  an  mansuetudinem 
victi  dilexerint.  Et  quisquam  dubitabit  quin  huic  hoc 
tantum  bellum  transmittendum  sit,  qui  ad  omnia  nostrae 
memoriae  bella  conficienda  divino  quodam  consilio  natus 
esse  videatur  ? 

His  very  prestige  is  a  tower  of  strength. 

XV.  43.  Et  quoniam  auctoritas  quoque  in  bellis  admi- 
nistrandis  multum  atque  in  imperio  militari  valet,  certe 
nemini  dubium  est  quin  ea  re  idem  ille  imperator  plurimum 
possit.  Vehementer  autem  pertinere  ad  bella  administranda 
quid  liostes,  quid  socii  de  imperatoribus  nostris  existiment, 
quis  ignorat,  cum  sciamus  homines  in  tantis  rebus,  ut  aut 
contemnant  aut  metuant  aut  oderint  aut  ament,  opinione 
non  minus  et  fama  quam  aliqua  ratione  certa  commoveri  ? 
Quod  igitur  nomen  umquam  in  orbe  terrarum  clarius  fuit  ? 
Cuius  res  gestae  pares  ?  De  quo  homine  vos,  id  quod  ma- 
xime  facit  auctoritatem,  tanta  et  tarn  praeclara  iudicia  fecis- 
tis  ?  44.  An  vero  ullam  usquam  esse  oram  tarn  desertam 

putatis,  quo  non  illius  diei  fama  pervaserit,  cum  universus 
populus  Romanus,  referto  foro  completisque  omnibus  tem- 
plis  ex  quibus  liic  locus  conspici  potest,  unum  sibi  ad  com- 


THE  MANILIAK  LAW 


41 


mune  omnium  gentium  bellum  On.  Pompeium  imperatorem 
depoposcit?  *  Itaque,  ut  plura  non  dicam,  neque  aliorum 
exemplis  confirmem  quantum  huius  auctoritas  valeat  in  510 
bello,  ab  eodem  Cn.  Pompeio  omnium  rerum  egregiarum 
exempla  sumantur:  qui  quo  die  a  yobis  maritimo  bello 
praepositus  est  inrperator,  tanta  repente  vilitas  annonae  ex 
summa  inopia  et  caritate  rei  frumentariae  consecuta  est 
unius  hominis  spe  ac  nomine,  quantam  vix  in  summa  uber-  515 
tate  agrorum  diuturna  pax  efficere  potuisset.  45.  Iam  ac¬ 
cepts  in  Ponto  calamitate  ex  eo  proelio,  de  quo  vos  paulo 
ante  in vitus  admonui,  cum  socii  pertimuissent,  bostium 
opes  animique  crevissent,  satis  firmum  praesidium  provincia 
non  baberet,  amisissetis  Asiam,  Quirites,  nisi  ad.  ipsum  520 
discrimen  eius  temporis  divinitus  Cn.  Pompeium  ad  eas 
regiones  fortuna  populi  Romani  attulisset.  Huius  adventus 
et  Mitbridatem  insolita  inflammatum  victoria  continuit,  et 
Tigranem  magnis  copiis  minitantem  Asiae  retardavit.  Et 
quisquam  dubitabit  quid  yirtute  perfecturus  sit,  qui  tantum  525 
auctoritate  perfecerit  ?  aut  quam  facile  imperio  atque  exer- 
citu  socios  et  vectigalia  conservaturus  sit,  qui  ipso  nomine 
ac  rumore  defenderit  ?  XYI.  46.  Age  vero,  ilia  res  quan¬ 
tam  declarat  eiusdem  hominis  apud  bostis  populi  Romani 
auctoritatem,  quod  ex  locis  tarn  longinquis  tamque  diversis  530 
tarn  brevi  tempore  omnes  huic  se  uni  dediderunt!  quod  a 
communi  Cretensium  legati,  cum  in  eorum  insula  noster 
imperator  exercitusque  esset,  ad  Cn.  Pompeium  in  ultimas 
prope  terras  venerunt,  eique  se  omnis  Cretensium  civitates 
dedere  velle  dixerunt!  Quid?  idem  iste  Mithridates  nonne  535 
ad  eundem  Cn.  Pompeium  legatum  usque  in  Hispaniam 
misit  ?  eum,  quern  Pompeius  legatum  semper  iudicavit,  ei, 
quibus  erat  semper  molestum  ad  eum  potissimum  esse  mis- 
sum,  speculatorem  quam  legatum  iudicari  maluerunt.  Po- 
testis  igitur  iam  constituere,  Quirites,  banc  auctoritatem  540 
multis  postea  rebus  gestis  magnisque  vestris  iudiciis  ampli- 
bcatam,  quantum  apud  illos  reges,  quantum  apud  exteras 
nationes  valituram  esse  existimetis. 


42 


CICERO’S  ORATIONS 


May  we  not  call  him  the  favorite  of  Fortune  ? 

47.  Reliquum  est  ut  de  felicitate. — quam  praestare  de 
545  se  ipso  nemo  potest,  meminisse  et  commemorare  de  altero 
possumus,  sicut  aequnm  est  homines  de  potestate  deorum, — 
timide  et  pauca  dicamns.  Ego  enim  sic  existimo :  Maximo, 
Marcello,  Scipioni,  Mario,  et  ceteris  magnis  imperatoribus 
non  solum  propter  yirtutem,  sed  etiam  propter  fortunam 
550  saepius  imperia  mandata  atque  exercitus  esse  commissos. 
Fuit  enim  profecto  quibusdam  summis  viris  quaedam  ad 
amplitudinem  et  ad  gloriam  et  ad  res  magnas  bene  gerendas 
divinitus  adiuncta  fortuna.  De  buius  autem  bominis  felici¬ 
tate,  de  quo  nunc  agimus,  bac  utar  moderatione  dicendi, 
555  non  ut  in  illius  potestate  fortunam  positam  esse  dicam,  sed 
ut  praeterita  meminisse,  reliqua  sperare  videamur,  ne  aut 
invisa  dis  immortalibus  oratio  nostra  aut  ingrata  esse  vide- 
atur.  48.  Itaque  non  sum  praedicaturus  quantas  ille  res 
domi  militiae,  terra  marique,  quantaque  felicitate  gesserit; 
560  ut  eius  semper  voluntatibus  non  modo  cives  adsenserint, 
socii  obtemperarint,  hostes  oboedierint,  sed  etiam  venti  tem- 
pestatesque  obsecundarint.-  Hoc  brevissime  dicam:  nemi- 
nem  umquam  tarn  impudentem  fuisse,  qui  ab  dis  immortali¬ 
bus  tot  et  tantas  res  tacitus  auderet  op  tare,  quot  et  quantas 
565  di  immortales  ad  Cn.  Pompeium  detulerunt.  Quod  ut  illi 
proprium  ac  perpetuum  sit,  Quirites,  cum  communis  salutis 
atque  imperi  turn  ipsius  bominis  causa,  sicuti  facitis,  velle 
et  optare  debetis. 

49.  Qua  re,  cum  et  bellum  sit  ita  necessarium,  ut  neglegi 
570  non  possit,  ita  magnum,  ut  adcuratissime  sit  administran- 
dum,  et  cum  ei  imperatorem  praeficere  possitis,  in  quo  sit 
eximia  belli  scientia,  singularis  virtus,  clarissima  aucto- 
ritas,  egregia  fortuna,  dubitatis,  Quirites,  quin  hoc  tantum 
boni,  quod  vobis  ab  dis  immortalibus  oblatum  et  datum  est, 
575  in  rem  publicam  conservandam  atque  amplificandam  con- 
f  eratis  ? 


THE  MAHILIAH  LAW 


43 


Add  to  these  advantages  his  fortunate  presence  at  this  time  in  Asia 

with  an  army. 


XVII.  50.  Quod  si  Romae  Cn.  Pompeius  privatus  esset 
hoc  tempore,  tamen  ad  tantum  helium  is  erat  deligendus 
atque  mittendus;  nunc  cum  ad  ceteras  summas  utilitates 
haec  quoque  opportunitas  adiungatur,  ut  in  eis  ipsis  locis  580 
adsit,  ut  habeat  exercitum,  ut  ab  eis,  qui  liabent,  accipere 
statim  possit,  quid  exspectamus?  aut  cur  non  ducibus  dis 
immortalibus  eidem,  cui  cetera  summa  cum  salute  rei  pu- 
blicae  commissa  sunt,  hoc  quoque  helium  regiurn  commit- 
tamus  ?  585 


But  Catulus  and  Ilortensius  are  opposed  to  the  law. 


51.  At  enim  vir  clarissimus,  amantissimus  rei  publicae, 
vestris  beneficiis  amplissimis  adfectus,  Q.  Catulus,  itemque 
summis  ornamentis  honoris,  fortunae,  virtutis,  ingeni  prae- 
ditus,  Q.  Ilortensius,  ab  liac  ratione  dissentiunt.  Quorum 
ego  auctoritatem  apud  yos  multis  locis  plurimum  valuisse  590 
et  valere  oportere  confiteor;  sed  in  liac  causa,  tametsi 
cognoscetis  auctoritates  contrarias  yirorum  fortissimorum 
et  clarissimorum,  tamen,  omissis  auctoritatibus,  ipsa  re  ac 
ratione  exquirere  possumus  yeritatein,  atque  hoc  facilius, 
quod  ea  omnia,  quae  a  me  adhuc  dicta  sunt,  eidem  isti  yera  595 
esse  concedunt,  et  necessarium  helium  esse  et  magnum,  et 
in  uno  Cn.  Pompeio  summa  esse  omnia. 


To  the  objection  raised  by  Ilortensius,  the  Gabinian  law  of  last  year 

furnishes  answer  enough. 

52.  Quid  igitur  ait  Ilortensius?  Si  uni  omnia  tribu- 
enda  sint,  dignissimum  esse  Pompeium,  sed  ad  unum  tamen 
omnia  deferri  non  oportere.  Obsolevit  iam  ista  oratio,  re  600 
multo  magis  quam  verbis  refutata.  Xam  tu  idem,  Q.  Hor- 
tensi,  multa  pro  tua  summa  copia  ac  singulari  facilitate 
dicendi  et  in  senatu  contra  virum  fortem,  A.  Gabinium, 
gray  iter  ornateque  dixisti,  cum  is  de  uno  imperatore  con- 


44 


CICERO'S  ORATIONS 


605  tra  praedones  constituendo  legem  promulgasset,  et  ex  hoc 
ipso  loco  permulfca  item  contra  earn  legem  verba  fecisti. 
53.  Quid?  turn,  per  deos  immortalis!  si  plus  apud  populum 
Romanum  auctoritas  tua  quam  ipsius  populi  Romani  salus 
et  vera  causa  valuisset,  hodie  hanc  gloriam  atque  hoc  orbis 
610  terrae  imperium  teneremus  ?  An  tibi  turn  imperium  hoc 
esse  videbatur,  cum  populi  Romani  legati,  quaestores,  prae- 
toresque  cajoiebantur  ?  cum  ex  omnibus  provinciis  commeatu 
et  privato  et  publico  prohibebamur  ?  cum  ita  clausa  nobis 
erant  maria  omnia,  ut  neque  privatam  rem  transmarinam 
615  neque  publicam  iam  obire  possemus  ?  XVIII.  54.  Quae 
civitas  antea  umquam  fuit, — non  dico  Atheniensium,  quae 
satis  late  quondam  mare  tenuisse  dicitur;  non  Karthagini- 
ensium,  qui  permultum  classe  ac  maritimis  rebus  valuerunt; 
non  Rhodiorum,  quorum  usque  ad  nostram  memoriam  disci- 
620  plina  navalis  et  gloria  remansit, — sed  quae  civitas  umquam 
antea  tarn  tenuis.,  quae  tarn  parva  insula  fuit  quae  non 
portus  suos  et  agros  et  aliquam  partem  regionis  atque  orae 
maritimae  per  se  ipsa  defenderet  ?  At  hercule  aliquot  annos 
continuos  ante  legem  Gabiniam  ille  populus  Romanus,  cuius 
625  usque  ad  nostram  memoriam  nomen  invictum  in  navalibus 
pugnis  permanserit,  magna  ac  multo  maxima  parte  non 
modo  utilitatis,  sed  dignitatis  atque  imperi  caruit.  55.  Nos, 
quorum  maiores  Antiochum  regem  classe  Persenque  supera- 
runt,  omnibusque  navalibus  pugnis  Karthaginiensis,  homi- 
630  nes  in  maritimis  rebus  exercitatissimos  paratissimosque, 
vicerunt,  ei  nullo  in  loco  iam  praedonibus  pares  esse  potera- 
mus.  Nos,  qui  antea  non  modo  Italiam  tutam  habebamus,  - 
sed  omnis  socios  in  ultimis  oris  auctoritate  nostri  imperi 
salvos  praestare  poteramus  (turn,  cum  insula  Delos,  tarn 
635  procul  a  nobis  in  Aegaeo  mari  posita,  quo.omnes  undique 
cum  mercibus  atque  oneribus  commeabant,  referta  divitiis, 
parva,  sine  muro,  nihil  timebat),  eideni  non  modo  provinciis 
atque  oris  Italiae  maritimis  ac  portubus  nostris,  sed  etiam 
Appia  iam  via  carebamus;  et  eis  temporibus  non  pudebat 
640  magistratus  populi  Romani  in  hunc  ipsum  locum  escendere, 


THE  MANILIAtf  LAW  45 

cum  euin  nobis  maiores  nostri  exuviis  nauticis  et  classium 
spoliis  ornatum  reliquissent. 

XIX.  56.  Bono  te  animo  turn,  Q.  Hortensi,  populus 
Bomanus  et  ceteros,  qui  erant  in  eadem  sententia,  dicere 
existimavit  ea  quae  sentiebatis;  sed  tamen  in  salute  com-  645 
muni  idem  populus  Bomanus  dolori  suo  maluit  quam  auc- 
toritati  vestrae  obtemperare.  Itaque  una  lex,  unus  yir, 
unus  annus  non  modo  nos  ilia  miseria  ac  turpitudine  libera- 
vit,  sed  etiam  effecit,  ut  aliquando  vere  videremur  omnibus 
gentibus  ac  nationibus  terra  marique  imperare.  650 

And  by  the  way  let  me  say  that  Gabinius  has  fairly  earned  the  right 
to  be  appointed  legatus  to  Pompey  in  the  present  war. 

57.  Quo  mihi  etiam  indignius  videtur  obtrectatum  esse 
adhuc,  Gabinio  dicam  anne  Ponrpeio,  an  utrique,  id  quod 
est  verius,  ne  legaretur  A.  Gabinius  Cn.  Pompeio  expetenti 
ac  postulanti.  Utrum  ille,  qui  postulat  ad  tantum  bellum 
legatum  quern  yelit,  idoneus  non  est  qui  impetret,  cum  655 
ceteri  ad  expilandos  socios  diripiendasque  provincias  quos 
voluerunt  legatos  eduxerint;  an  ipse,  cuius  lege  salus  ac 
dignitas  populo  Bomano  atque  omnibus  gentibus  constituta 
est,  expers  esse  debet  gloriae  eius  imperatoris  atque  eius 
exercitus,  qui  consilio  ipsius  ac  periculo  est  constitutus?  660 
58.  An  C.  Falcidius,  Q.  Metellus,  Q.  Caelius  Latiniensis, 

Cn.  Lentulus,  quos  omnis  honoris  causa  nomino,  cum  tri- 
buni  plebi  fuissent,  anno  proximo  legati  esse  potuerunt:  in 
uno  Gabinio  sunt  tarn  diligentes,  qui  in  hoc  hello,  quod  lege 
Gabinia  geritur,  in  hoc  imperatore  atque  exercitu,  quern  665 
per  yos  ipse  constituit,  etiam  praecipuo  iure  esse  deberet  ? 

De  quo  legando  consules  spero  ad  senatum  relaturos.  Qui 
si  dubitabunt  aut  gravabuntur,  ego  me  profiteor  relaturum : 
neque  me  impediet  cuiusquam  inimicum  edictum,  quo  minus 
vobis  fretus  yestrum  ius  beneficiumque  defendam,  neque  670 
praeter  intercessionem  quicquam  audiam,  de  qua,  ut  arbitror, 
isti  ipsi,  qui  minantur,  etiam  atque  etiam  quid  liceat  con- 
siderabunt.  Mea  quidem  sententia,  Quirites,  unus  A.  Gabi- 


46 


CICERO’S  ORATIONS 


nius  belli  maritimi  rerumque  gestarnm  On.  Pompeio  socius 
675  ascribitur,  propterea  quod  alter  uni  illud  bellum  suscipien- 
dum  vestris  sufiragiis  detulit,  alter  delatum  susceptumque 
confecit. 

As  for  Catulus,  you  have  yourselves  answered  him  in  part ;  for  the 
rest  of  his  objection,  he  knows  that  Pompey's  career  shows  that 
the  Roman  people  in  a  time  of  war  do  not  wait  for  precedents. 

XX.  59.  Eeliquum  est  ut  de  Q.  Catuli  auctoritate  et 
sententia  dicendum  esse  videatur.  Qui  cum  ex  vobis  quae- 

680  reret,  si  in  uno  On.  Pompeio  omnia  poneretis,  si  quid  eo 
factum  esset,  in  quo  spem  essetis  habituri,  cepit  magnum 
suae  virtutis  fructum  ac  dignitatis,  cum  omnes  una  prope 
voce  in  eo  ipso  vos  spem  liabituros  esse  dixistis.  Etenim 
tabs  est  vir,  ut  nulla  res  tanta  sit  ac  tarn  difficilis,  quam  ille 
685  non  et  consilio  regere  et  integritate  tueri  et  virtute  conficere 
possit.  Sed  in  lioc  ipso  ab  eo  vehementissime  dissentio, 
quod,  quo  minus  certa  est  hominum  ac  minus  diuturna  vita, 
hoc  magis  res  publica,  dum  per  deos  immortalis  licet,  frui 
debet  summi  viri  vita  atque  virtute.  60.  4  At  enim  ne  quid 
690  novi  fiat  contra  exempla  atque  instituta  maiorum.’  Xon 
dicam  boc  loco  maiores  nostros  semper  in  pace  consuetudini, 
in  bello  utilitati  paruisse;  semper  ad  novos  casus  temporum 
novorum  consiliorum  rationes  adcommodasse.  Xon  dicam 
duo  bella  maxima,  Punicum  atque  Hispaniense,  ab  uno  im- 
695  peratore  esse  confecta,  duasque  urbis  potentissimas,  quae 
liuic  imperio  maxime  minitabantur,  Karthaginem  atque 
Numantiam,  ab  eodem  Scipione  esse  deletas.  Xon  com- 
memorabo  nuper  ita  vobis  patribusque  vestris  esse  visum, 
ut  in  uno  C.  Mario  spes  imperi  poneretur,  ut  idem  cum 
700  Iugurtha,  idem  cum  Cimbris,  idem  cum  Teutonis  bellum 
administraret.  61.  In  ipso  Cn.  Pompeio,  in  quo  novi  con- 
stitui  nihil  volt  Q.  Catulus,  quam  multa  sint  nova  summa 
Q.  Catuli  voluntate  constituta,  recordamini. 

XXI.  Quid  tarn  novum  quam  adulescentulum  privatum 
705  exercitum  difficili  rei  publicae  tempore  conficere?  Con- 


THE  MAHILIAN  LAW 


47 


fecit.  Huic  praeesse  ?  Praefuit.  Rem  optime  ductu  suo 
gerere  ?  Gessit.  Quid  tarn  praeter  consuetudinem  quam 
homini  peradulescenti,  cuius  aetas  a  senatorio  gradu  longe 
abesset,  imperium  atque  exercitum  dari,  Siciliam  permitti, 
atque  Africam  bellumque  in  ea  provincia  administrandum  ?  710 
Fuit  in  bis  proyinciis  singulari  innocentia,  gravitate,  vir- 
tute.  Bellum  in  Africa  maximum  confecit,  victorem  exer¬ 
citum  deportavit.  Quid  vero  tarn  inauditum  quam  equitem 
Romanum  triuinpliare  ?  At  earn  quoque  rem  populus  Ro- 
manus  non  modo  vidit,  sed  omnium  etiam  studio  visendam  715 
et  concelebrandam  putavit.  62.  Quid  tarn  inusitatum 
quam  ut,  cum  duo  consules  clarissimi  fortissimique  essent, 
eques  Romanus  ad  bellum  maximum  formidolosissimumque 
pro  consule  mitteretur  ?  Missus  est.  Quo  quidem  tem¬ 
pore,  cum  esset  non  nemo  in  senatu  qui  diceret  non  opor-  720 
tere  mitti  hominem  privatum  pro  consule,  L.  Pliilippus 
dixisse  dicitur,  non  se  ilium  sua  sententia  pro  consule,  sed 
pro  consulibus  mittere.  Tanta  in  eo  rei  publicae  bene 
gerendae  spes  constituebatur,  ut  duorum  consulum  munus 
unius  adulescentis  virtu ti  committeretur.  Quid  tarn  singu-  725 
lare  quam  ut  ex  senatus  consulto  legibus  solutus  consul  ante 
fieret,  quam  ullum  alium  magistratum  per  leges  capere 
licuisset  ?  quid  tarn  incredibile  quam  ut  iterum  eques  Ro- 
manus  ex  senatus  consulto  triumpliaret  ?  Quae  in  omnibus 
bominibus  nova  post  hominum  memoriam  constituta  sunt,  730 
ea  tarn  multa  non  sunt  quam  haec,  quae  in  hoc  uno  homine 
videmus.  63.  Atque  haec  tot  exempla,  tanta  ac  tarn  nova, 
profecta  sunt  in  eundem  hominem  a  Q.  Catuli  atque  a 
ceterorum  eiusdem  dignitatis  amplissimorum  hominum 
auctoritate.  735 

Well  may  we  trust  the  wisdom  of  the  people. 

XXII.  Qua  re  videant  ne  sit  periniquum  et  non  ferun- 
dum,  illorum  auctoritatem  de  On.  Pompei  dignitate  a  vobis 
comprobatam  semper  esse,  vestrum  ab  illis  de  eodem  homine 
iudicium  populique  Romani  auctoritatem  improbari;  prae- 


48 


CICERO’S  ORATIONS 


740  sertim  cum  iam  suo  iure  populus  Romanus  in  hoc  homine 
suam  auctoritatem  vel  contra  omnis  qui  clissentiunt  possit 
defendere,  propterea  quod,  isdem  istis  reclamantibus,  vos 
unum  ilium  ex  omnibus  delegistis  quern  bello  praedonum 
praeponeretis.  64.  Hoc  si  vos  temere  fecistis,  et  rei  publicae 
745  parum  consuluistis,  recte  isti  studia  vestra  suis  consiliis  re- 
gere  conantur;  sin  autem  yos  plus  turn  in  re  publica  vidis- 
tis,  vos  eis  repugnantibus  per  vosmet  ipsos  dignitatem  huic 
imperio,  salutem  orbi  terrarum  attulistis,  aliquando  isti 
principes  et  sibi  et  ceteris  populi  Romani  universi  auctori- 
750  tati  parendum  esse  fateantur. 

The  fact  is,  Pompey  is  the  only  choice  we  have. 

Atque  in  hoc  bello  Asiatico  et  regio  non  solum  militaris 
ilia  virtus,  quae  est  in  Cn.  Pompeio  singularis,  sed  aliae 
quoque  virtutes  animi  magnae  et  multae  requiruntur.  Dif¬ 
ficile  est  in  Asia,  Cilicia,  Syria  regnisque  interiorum  na- 
755  tionum  ita  versari  nostrum  imperatorem,  ut  nihil  aliud  nisi 
de  hoste  ac  de  laude  cogitet.  Deinde  etiam  si  qui  sunt 
pudore  ac  temperantia  moderatiores,  tamen  eos  esse  talis 
propter  multitudinem  cupidorum  hominum  nemo  arbitra- 
tur.  65.  Difficile  est  dictu,  Quirites,  quanto  in  odio  simus 
760  apud  exteras  nationes  propter  eorum,  quos  ad  eas  per  hos 
annos  cum  imperio  misimus,  libidines  et  iniurias.  Quod 
enim  fanum  putatis  in  illis  terris  nostris  magistratibus  re- 
ligiosum,  quam  civitatem  sane  tarn,  quam  domum  satis  clau- 
sam  ac  munitam  fuisse  ?  Urbes  iam  locupletes  et  copiosae 
765  requiruntur,  quibus  causa  belli  propter  diripiendi  cupidi- 
tatem  inferatur.  66.  Libenter  haec  coram  cum  Q.  Catulo 
et  Q.  Hortensio,  summis  et  clarissimis  viris,  disputarem. 
Noverunt  enim  sociorum  volnera;  vident  eorum  calamitates; 
querimonias  audiunt.  Pro  sociis  vos  contra  hostis  exerci- 
770  turn  mittere  putatis,  an  hostium  simulatione  contra  socios 
atque  amicos  ?  Quae  civitas  est  in  Asia  quae  non  modo 
imperatoris  aut  legati,  sed  unius  tribuni  militum  animos  ac 
spiritus  capere  possit?  XXIII.  Qua  re,  etiam  si  quern 


THE  MA^ILIAH  LAW 


49 


habetis  qui  conlatis  signis  exercitus  regios  superare  posse 
videatur,  tamen  nisi  erit  idem,  qui  se  a  pecuniis  sociorum,  775 
qui  ab  eorum  coniugibus  ac  liberis,  qui  ab  ornamentis  fano- 
rum  atque  oppidorum,  qui  ab  auro  gazaque  regia  manus, 
oculos,  animum  cohibere  possit,  non  erit  idoneus  qui  ad 
bellum  Asiaticum  regiumque  mittatur.  67.  Ecquam  puta- 
tis  civitatem  pacatam  fuisse  quae  locuples  sit?  Ecquam  780 
esse  locupletem  quae  istis  pacata  esse  videatur?  Ora  mari- 
tima,  Quirites,  Cn.  Pompeium  non  solum  propter  rei  milita- 
ris  gloriam,  sed  etiam  propter  animi  continentiam  requisivit. 
Videbat  enim  praetores  locupletari  quot  annis  pecunia  pu-  . 
blica  praeter  paucos,  neque  eos  quicquam  aliud  adsequi  clas-  785 
sium  nomine,  nisi  ut  detrimentis  accipiendis  maiore  adfici 
turpitudine  videremur.  Nunc  qua  cupiditate  homines  in 
provincias,  quibus  iacturis  et  quibus  condicionibus  pro- 
ficiscantur,  ignorant  videlicet  isti,  qui  ad  unum  deferenda 
omnia  esse  non  arbitrantur  ?  quasi  vero  Cn.  Pompeium  non  790 
cum  suis  virtutibus,  turn  etiam  alienis  vitiis  magnum  esse 
videamus.  68.  Qua  re  nolite  dubitare  quin  huic  uni  creda- 
tis  omnia,  qui  inter  tot  annos  unus  inventus  sit,  quern  socii 
in  urbis  suas  cum  exercitu  venisse  gaudeant. 

Jf  the  sanction  of  statesmen  is  asked  for,  here  are  the  names  of  four 

eminent  authorities. 

Quod  si  auctoritatibus  hanc  causam,  Quirites,  confirman-  795 
dam  putatis,  est  vobis  auctor  vir  bellorum  omnium  maxi- 
marumque  rerum  peritissimus,  P.  Servilius,  cuius  tantae 
res  gestae  terra  marique  exstiterunt,  ut,  cum  do  bello  de- 
liberetis,  auctor  vobis  gravior  nemo  esse  debeat;  est  C.  Curio, 
summis  vestris  beneficiis  maximisque  rebus  gestis,  summo  800 
ingenio  et  prudentia  praeditus;  est  Cn.  Lentulus,  in  quo 
omnes  pro  amplissimis  vestris  honoribus  summum  consi¬ 
lium,  summam  gravitatem  esse  cognovistis;  est  C.  Cassius, 
integritate,  virtute,  constantia  singulari.  Qua  re  videte  ut 
horum  auctoritatibus  illorum  orationi,  qui  dissentiunt,  re-  805 
spondere  posse  videamur. 

4 


50  CICER0?S  ORATIONS 

Stand  firm  then,  Manilius,  in  your  proposal,  and  count  on  my  help. 


XXIV.  69.  Quae  cum.  ifca  sint,  C.  Manili,  primum  istam 
tuam  et  legem  et  voluntatem  et  sententiam  laudo  vehemen- 
tissimeque  comprobo;  deinde  te  liortor,  ut  auctore  populo 
810  Romano  maneas  in  sententia,  neve  cuiusquam  vim  aut  minas 
pertimescas.  Primum  in  te  satis  esse  animi  perseverantiae- 
que  arbitror;  deinde  cum  tantam  multi  tudinem  cum  tan  to 
studio  adesse  videamus,  quantam  iterum  nunc  in  eodem 
liomine  praeficiendo  videmus,  quid  est  quod  aut  de  re  aut 
815  de  perficiendi  facilitate  dubitemus  ?  Ego  autem,  quicquid 
est  in  me  studi,  consili,  laboris,  ingeni,  quicquid  hoc  bene- 
ficio  populi  Romani  atque  hac  potestate  praetoria,  quicquid 
auctoritate,  fide,  constantia  possum,  id  omne  ad  hanc  rem 
conficiendam  tibi  et  populo  Romano  polliceor  ac  defero^ 
820  70.  testorque  omnis  deos,  et  eos  maxime,  qui  huic  loco  tern-" 
ploque  praesident,  qui  omnium  mentis  eorum,  qui  ad  rem 
publicam  adeunt,  maxime  perspiciunt,  me  hoc  neque  rogatu 
facere  cuiusquam  neque  quo  Cn.  Pompei  gratiam  mihi  per 
hanc  causam  conciliari  putem  neque  quo  mihi  ex  cuiusquam 
825  amplitudine  aut  praesidia  periculis  aut  adiumenta  honoribus 
quaeram;  propterea  quod  pericula  facile,  ut  hominem  prae- 
stare  oportet,  innocentia  tecti  repellemus,  honorem  autem 
neque  ab  uno  neque  ex  hoc  loco,  sed  eadem  ilia  nostra  labo- 
riosissima  ratione  vitae,  si  vestra  voluntas  feret,  conse- 
830  quemur.  71.  Quam  ob  rem  quicquid  in  hac  causa  mihi 
susceptum  est,  Quirites,  id  ego  omne  me  rei  publicae  causa 
suscepisse  confirmo;  tantumque  abest  ut  aliquam  mihi  bo- 
nam  gratiam  quaesisse  videar,  ut  multas  me  etiam  simultates 
partim  obscuras,  partim  apertas  intellegam,  mihi  non  neces- 
835  sarias,  vobis  non  inutilis,  suscepisse.  Sed  ego  me  hoc 
honore  praeditum,  tantis  vestris  beneficiis  adfectum  statui, 
Quirites,  vestram  voluntatem  et  rei  publicae  dignitatem  et 
salutem  provinciarum  atque  sociorum  meis  omnibus  com- 
modis  et  rationibus  praeferre  oportere. 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE 


/ 


Catiline  was  surrounded  by  men  of  high  birth  whose  fortunes  were 
desperate  as  his  own.  There  was  Lentulus,  who  had  been  consul  a 
few  years  before,  and  had  been  expelled  from  the  Senate  by  the  cen¬ 
sors.  There  was  Cethegus,  staggering  under  a  mountain  of  debts. 
There  was  Autronius,  who  had  been  unseated  for  bribery  when  chosen 
consul  in  65.  There  was  Manlius,  once  a  distinguished  officer  in  Sulla’s 
army,  and  now  a  beggar.  Besides  these  were  a  number  of  senators, 
knights,  gentlemen,  and  dissolute  young  patricians  whose  theory  of 
the  world  was  that  it  had  been  created  for  them  to  take  their  pleasure 
in,  and  who  found  their  pleasures  shortened  by  emptiness  of  purse. — 
Froude’s  Caesar,  pages  144,  145. 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE 


How  long,  Catiline,  will  you  abuse  our  patience  ?  Does  not  every  sign 
point  to  the  discovery  of  your  plans  ? 

Quo  usque  tandem  abutere,  CatilTna,  patientia  nostra  ? 
Quam  diu  etiam  furor  iste  tuus  nos  eludet  ?  Quem  ad  flnem 
sese  effrenata  iactabit  audacia?  Nihilne  te  nocturnum  prae- 
sidium  Palatl,  nihil  urbis  vigiliae,  nihil  timor  popull,  nihil 
concursus  bonorum  omnium,  nihil  hie  munltissimus  habendi 
senatus  locus,  nihil  horum  ora  voltusque  moverunt  ?  Patere 
tua  consilia  non  sentls  ?  Constrictam  iam  horum  omnium 
scientia  tenerl  coniurationem  tuam  non  vides  ?  Quid  pro- 
xima,  quid  superiore  nocte  egeris,  ubi  fueris,  quos  convo- 
caveris,  quid  consili  ceperis,  quem  nostrum  ignorare  arbi- 
traris  ? 

Questions  ( for  answers  see  the  Notes). — 1.  In  what  year  were  the 
four  orations  against  Catiline  delivered  ?  2.  What  was  Cicero’s  rank  ? 
3.  Give  an  account  of  Catiline’s  earlier  career.  4.  What  office  did 
he  fill  in  68  ?  67  ?  5.  His  purpose  in  66  ?  6.  Why  unsuccessful  ? 
7.  Who  was  Autronius  ?  8.  Narrate  the  circumstances  of  the  so-called 
First  Conspiracy  of  Catiline,  naming  three  of  the  ringleaders.  9.  Why 
did  it  fail  ?  10.  Date  (years)  of  the  Second  Conspiracy  ?  11.  Whc 

were  three  of  the  candidates  for  the  consulship  in  64  ?  12.  What  was 
Catiline’s  plan  if  elected  ?  13.  Reason  for  his  failure  ?  14.  His  plans 
for  election  day  in  63  ?  15.  How  foiled  ?  16.  What  was  the  ultimum 
decretum  ?  17.  What  led  the  Senate  to  pass  7;  ?  "  .  On  what  day  was 

it  passed  ?  19.  Who  was  Manlius  ?  20.  What  happened  on  Oct.  28  ? 
21.  Nov.  1  ?  22.  Nov.  6  ?  23.  Nov.  8  (or  7)  ?  24.  Immediate  occasion 
of  the  First  Oration  against  Catiline  ?  25.  Distinguish  between  the 
terms  consul  designatus,  consul ,  and  consularis. 

53 


CICERO’S  ORATIONS 


54 

What  an  age  is  this  !  when  a  man  who  deserves  death  by  the  consul's 
order  actually  enters  the  Senate,  and  takes  part  in  its  deliberations. 
For  treason,  Catiline,  like  yours,  Gracchus  and  Maelius  paid  with 
their  lives.  Only  we,  the  consuls,  are  now  to  blame. 

2.  0  tempora  !  6  mores  !  senatus  haec  intellegit,  consul 
videt;  hie  tamen  vivit.  Vlvit  ?  immd  vero  etiam  in  sena- 
tum  venit,  fit  public!  ednsili  particeps,  notat  et  designat 
15  oculis  ad  caedem  unum  quemque  nostrum :  nos  autem, 
fortes  viri,  satis  facere  rei  publicae  videmur,  si  istius  furo- 
rem  ac  tela  vitemus.  Ad  mortem  te,  Catilina,  duci  iussu. 
consulis  iam  pridem  oportebat  ;  in  te  conferri  pestem  quam 
tu  in  nos  iam  diu  machinaris.  3.  An  vero  yir  amplissimus, 
20  P.  Scipio,  pontifex  maximus,  Ti.  Gracchum  mediocriter 
labefactantem  statum  rei  publicae  privatus  interfecit :  Oati- 
linam,  orbem  terrae  caede  atque  incendiis  yastare  cupientem, 
n5s  consules  perferemus  ?  Nam  ilia  nimis  antiqua  praetereo* 
quod  0.  Seryilius  Ahala  Spurium  Maelium  novis  rebus  stu- 
25  dentem  manu  sua  occidit.  Puit,  fuit  ista  quondam  in  hac 
re  publica  virtiis,  ut  yiri  fortes  acrioribus  suppliciis  ciyem 
perniciosum  quam  acerbissimum  hostem  coercerent.  Habe- 
mus  senatus  consultum  in  te,  Catilina,  yehemens  et  grave. 
Non  deest  rei  publicae  consilium,  neque  auctoritas  huius 
30  ordinis  :  nos,  nos,  died  aperte,  consules  desumus. 

The  case  of  Opimius,  and  again  that  of  Marius  and  Valerius,  give  us 
precedents  for  consular  action.  The  Senate  long  ago  armed  us  with 
the  necessary  decree.  Yet  in  my  lenience,  Catiline,  1  have  permitted 
you  even  to  collect  an  army  in  Etruria.  Your  death  would  be  wel¬ 
come  news  to  every  true  patriot,  but  until  your  guilt  becomes  clear 
to  all  the  world,  you  shall  live,  though  under  my  continued  surveil¬ 
lance. 

II.  4.  Decrevit  quondam  senatus,  ut  L.  Opimius  con¬ 
sul  videret,  ne  quid  res  publica  detriment!  caperet.  Nox 
nulla  intercessit  :  interfectus  est  propter  quasdam  seditionum 
suspiciones  0.  Gracchus,  clarissimo  patre,  avo,  maioribus  ; 
35  occisus  est  cum  liberis  M.  Pulvius  consularis.  Simili  sena¬ 
tus  ednsultd,  C.  Mario  et  L.  v^alerio  consulibus  est  permissa 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE 


55 


res  publica.  Num  unum  diem  postea  L.  Saturnlnum  tribu- 
num  plebis  et  C.  Servllium  praetorem  mors  ac  rei  publicae 
poena  remorata  est  ?  At  n5s  vlcesimum  iam  diem  patimur 
hebescere  aciem  horum  auctoritatis.  Habemus  enim  huiusce 
modi  senatus  consultum  (verum  inclusum  in  tabulls,  tam- 
quam  in  vagina  reconditum)  quo  ex  senatus  consulto  con- 
festim  te  interfectum  esse,  Catillna,  convenit.  Vlvis  ;  et 
vlvis  non  ad  deponendam,  sed  ad  conflrmandam  audaciam. 
Cupio,  patres  conscript!,  me  esse  clementem  ;  cupio  in  tantls 
rei  publicae  perlculls  me  non  dissolution  viderl ;  sed  iam 
me  ipse  inertiae  nequitiaeque  condemno.  5.  Castra  sunt 
in  Italia  contra  populum  Romanum  in  Etruriae  faucibus  con- 
locata.  Crescit  in  dies  singulds  hostium  numerus.  Eorum 
autem  castrorum  imperatorem  ducemque  hostium  intra 
moenia  atque  adeo  in  senatu  videmus,  intestlnam  aliquam 
cotldie  perniciem  rei  publicae  molientem.  Si  te  iam,  Cati¬ 
llna,  comprehendl,  si  interficl  iussero,  credo,  erit  verendum 
mihi,  ne  non  hoc  potius  omnes  bonl  serius  a  me,  quam  quis- 
quam  crudelius  factum  esse  dicat.  Verum  ego  hoc,  quod 
iam  prldem  factum  esse  oportuit,  certa  de  causa  nondum 
adducor  ut  faciam.  Turn  denique  interficiere,  cum  iam 
nemo  tarn  improbus,  tarn  perditus,  tarn  tul  similis,  invenlrl 
poterit,  qul  id  non  iure  factum  esse  fateatur.  6.  Quam  diu 
quisquam  erit,  qul  te  defendere  audeat,  vlves  ;  et  vlves  ita, 
ut  vlvis,  multls  mels  et  flrmls  praesidils  oppressus,  ne  com* 
movere  te  contra  rem  publicam  possls.  Multorum  te  etiam 
ocull  et  aures  non  sentientem,  slcut  adhuc  fecerunt,  specu- 
labuntur  atque  custodient. 

Your  designs  are  all  known :  then  give  them,  up.  Do  you  not  remem¬ 
ber  my  foretelling  in  the  Senate  the  very  day  on  which  Manlius 
would  be  in  arms?  and  my  prediction  of  your  intended  massacre 
of  the  aristocracy  ?  This  plot,  as  well  as  your  attack  on  Prae - 
neste,  was  defeated  through  my  efforts. 

III.  Etenim  quid  est,  Catillna,  quod  iam  amplius  ex- 
spectes,  si  neque  nox  tenebrls  obscurare  coetus  nefarios,  nec 


40 

45 

50 

55 

60 

65 


CICERO’S  ORATIONS 


50 

privata  domus  parietibus,  continere  voces  coniurationis  tuae 
potest  ?  si  inlustrantur,  si  erunrpunt  omnia  ?  Muta  iam 
istam  mentem  ;  mihi  crede,  obliviscere  caedis  atque  incendi- 
70  orum.  Teneris  undique  ;  luce  sunt  clariora  nobis  tua  con- 
silia  omnia,  quae  iam  mecum  licet  recognoscas.  7.  Memi- 
nistine  me  ante  diem  xn.  Kalendas  Novembris  dicere  in 
senatu,  fore  in  armis  certo  die  (qui  dies  futurus  esset  ante 
diem  yi.  Kal.  Novembris)  C.  Manlium,  audaciae  satellitem 
75  atque  administrum  tuae  ?  Num  me  fefellit,  Catilina,  non 
modo  res  tanta,  tarn  atrox,  tamque  incredibilis,  ye  rum,  id 
quod  multo  magis  est  admirandum,  dies  ?  Dixi  ego  idem 
in  senatu  caedem  te  optimatium  contulisse  in  ante  diem  y. 
Kalendas  Kovembris,  turn  cum  multi  principes  ciyitatis 
80  Roma,  non  tarn  sui  cdnservandi  quam  tuorum  consiliorum 
reprimend5rum  causa,  profugerunt.  Num  infitiari  potes  te 
illo  ipso  die,  meis  praesidiis,  mea  diligentia  circumclusum, 
commovere  te  contra  rem  publicam  non  potuisse,  cum  tu 
discessu  ceterorum  nostra  tamen,  qui  remansissemus,  caede 
85  te  contentum  esse  dicebas  P  8.  Quid  ?  cum  te  Praeneste 
Kalendis  ipsis  Kovembribus  occupaturum  nocturno  impetu 
esse  cdnfideres,  sensistine  illam  coloniam  meo  iussu  meis 
praesidiis,  custodiis,  yigiliis  esse  munitam  ?  Nihil  agis, 
nihil  mdliris,  nihil  cogitas,  quod  non  ego  non  modo  audiam, 
90  sed  etiam  videam  planeque  sentiam. 

As  further  evidence  of  my  vigilance,  I  will  tell  you  of  the  meeting 
which  you  held  night  before  last  at  Laeca's  house.  You  had  a 
goodly  attendance.  There  you  completed  your  plans,  assigning  to 
each  conspirator  his  particular  duty.  The  plot  included  an  at¬ 
tach  on  me,  but  before  your  meeting  had  broken  up  I  knew  every 
thing. 

IV.  Recognosce  tandem  mecum  noctem  illam  superio- 
rem.  Iam  intelleges  multo  me  vigilare  acrius  ad  salutem 
quam  te  ad  perniciem  rei  publicae.  Died  te  priore  nocte 
venisse  inter  falcarios — non  agam  obscure — in  M.  Laecae 
95  domum ;  convenisse  eodem  compluris  eiusdem  amentias 


FIRST  ORATION-  AGAINST  CATILINE 


57 


scelerisque  socios.  Num  negare  audes  ?  quid  taces  ?  con- 
vincam,  si  negas.  Video  enim  esse  hie  in  senatu  quosdam 
qui  tecum  una  fuerunt.  9.  0  di  immortales  !  ubinam  gen¬ 
tium  sumus  ?  in  qua  urbe  vivimus  ?  quam  rem  publicam 
habemus  ?  Hie,  hie  sunt,  in  nostro  numerd,  patres  con-  100 
scripti,  in  hoc  orbis  terrae  sanctissimo  gravissimoque  con- 
silio,  qui  de  nostro  omnium  interitu,  qui  de  huius  urbis 
atque  adeo  de  orbis  terrarum  exitio  cogitent^  Idos  ego  video 
consul,  et  de  re  publica  sententiam  rogo  ;  et  quos  ferro  tru- 
cidari  oportebat,  eos  nondum  voce  volnero.  Fuisti  igitur  105 
apud  Laecam  ilia  nocte,  Oatilina.  Distribuisti  partis  Italiae  ; 
statuisti  quo  quemque  proficisci  placeret ;  delegisti  quos 
Eomae  relinqueres,  qu5s  tecum  educeres ;  discripsisti  urbis 
partis  ad  incendia.  Confirmasti  te  ipsum  iam  esse  exiturum. 
Dixisti  paulum  tibi  esse  etiam  nunc  morae,  quod  ego  vive-  no 
rem.  Reperti  sunt  duo  equites  Romani  qui  te  ista  curalibe- 
rarent,  et  sese  ilia  ipsa  nocte,  paul5  ante  lucem,  me  in  meo 
lectulo  interfecturos  esse  pollicerentur.  10.  Haec  ego  om¬ 
nia,  vixdum  etiam  coetu  vestro  dimisso,  comperi.  Domum 
meam  maioribus  praesidiis  munivi  atque  firmavi.  Exclusi  115 
eos  quos  tu  ad  me  salufcatum  miseras,  cum  illi  ipsi  venis- 
sent,  quos  ego  iam  multis  ac  summis  viris  ad  me  id  temporis 
venturos  esse  praedixeram. 

Then  leave  the  city  with  your  accomplices ,  for,  although  we  have  been 
fortunate  enough  to  escape  thus  far ,  ive  cannot  afford  to  take  too 
many  risks.  Your  attacks  on  me  I  repelled  without  trouble  ;  but 
now  your  plans  are  more  sweeping.  Your  departure  is  more  de¬ 
sirable  than  your  death,  for  your  adherents  would  then  follow 
you  out  of  the  city. 

V.  Quae  cum  ita  sint,  Catilina,  perge  quo  coepisti. 
Egredere  aliquando  ex  urbe  ;  patent  portae ;  proficiscere.  120 
INTimium  diu  te  imperatorem  tua  ilia  Manliana  castra  desi- 
derant.  Educ  tecum  etiam  omnis  tuos  ;  si  minus,  quam 
plurimos.  Purga  urbem.  Magno  me  metu  liberabis,  dum 
modo  inter  me  atque  te  murus  intersit.  bTobiscum  versari 


58 


cicero's  orations 


125  iam  diutius  non  potes ;  non  feram,  non  patiar,  non  sinam. 
11.  Magna  dls  immortalibus  habenda  est  atque  huic  ipsi 
IovI  Statori,  antiquissimo  custodi  huius  urbis,  gratia,  quod 
hanc  tam  taetram,  tam  horribilem,  tamque  infestam  rel 
publicae  pestem  totiens  iam  effugimus.  Non  est  saepius  in 
130  uno  homine  summa  salus  periclitanda  rei  publicae.  Quam 
diu  mihi  consuli  designato,  Catilina,  insidiatus  es,  non  pu¬ 
blico  me  praesidio,  sed  privata  diligentia  defend!.  Cum 
proximis  comitiis  consularibus  me  consulem  in  campo  et 
competitores  tubs  interficere  yoluisti,  compress!  conatustuos 
135  nefarios  amicbrum  praesidio  et  copiis,  nullo  tumultu  publice 
concitato.  Denique,  quotienscumque  me  petisti,  per  me 
tibi  obstiti,  quamquam  yidebam  perniciem  meam  cum  magna 
calamitate  rei  publicae  esse  coniunctam.  12.  Nunc  iam 
aperte  rem  publicam  uniyersam  petis.  Templa  deorum 
140  immortalium,  tecta  urbis,  yitam  omnium  civium,  Italiam 
denique  totam  ad  exitium  ac  yastitatem  vocas.  Qua  re  quo- 
niam  id  quod  est  primum,  et  quod  huius  imperi  disciplinae- 
que  maibrum  proprium  est,  facere  nondum  audeo,  faciam 
id  quod  est  ad  seyeritatem  lenius  et  ad  communem  salutem 
145  utilius.  Nam  si  te  interfic!  iussero,  residebit  in  re  publica 
reliqua  coniuratorum  manus ;  sin  tu,  quod  te  iam  dudum 
hortor,  exieris,  exbaurietur  ex  urbe  tuorum  comitum  magna 
et  perniciosa  sentina  rei  publicae.  13.  Quid  est,  Catilina  ? 
num  dubitas  id,  me  imperante,  facere,  quod  iam  tua  sponte 
150  faciebas  ?  Exire  ex  urbe  iubet  consul  hostem.  Interrogas 
me,  num  in  exsilium  ?  Non  iubeo ;  sed,  si  me  consulis, 
suadeo. 

Your  crimes  are  so  notorious  that  you  can  surely  find  no  pleasure  in 
this  city.  You  are  stained  with  vice  and  ruined  financially.  Not 
a  man  here  but  knows  the  story  of  your  first  conspiracy,  which 
only  the  good  fortune  of  the  Roman  people  baffled.  I  need  not 
mention  your  repeated  attacks  on  me. 

VI.  Quid  est  enim,  Catilina,  quod  te  iam  in  hac  urbe 
delectare  possit  ?  in  qua  nemo  est,  extra  istam  coniur&tio- 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE  59 

nem  perditorum  hominum,  qui  te  non  metuat ;  nemo  qui  155 
non  oderit.  Quae  nota  domesticae  turpitudinis  non  inusta 
yitae  tnae  est  ?  Quod  privatarum  rerum  dedecus  non  haeret 
in  fama  ?  Quae  libido  ab  oculis,  quod  facinus  a  manibus 
umquam  tuis,  quod  flagitium  a  toto  corpore  afuit  ?  Cui  tu 
adulescentulo,  quern  corruptelarum  inlecebris  inretisses,  160 
non  aut  ad  audaciam  ferrum  aut  ad  libidinem  facem  prae- 
tulisti  ?  14.  Quid  verb  ?  nuper  cum  morte  superioris  uxoris 

noyis  nuptiis  domum  yacuefecisses,  nonne  etiam  alio  incredi- 
bili  scelere  hoc  scelus  cumulasti  ?  Quod  ego  praetermitto, 
et  facile  patior  silerL,  ne  in  hac  ciyitafce  tanti  facinoris  im-  165 
manitas  aut  exstitisse  aut  non  yindicata  esse  yideatur. 
Praetermittb  ruinas  fortunarum  tuarum,  quas  omnls  impen- 
dere  tibi  proximis  Idibus  senties.  Ad  ilia  yenio,  quae  non 
ad  privatam  ignominiam  yitiorum  tuorum,  non  ad  domesti- 
cam  tuam  difficultatem  ac  turpitudinem,  sed  ad  summam  170 
rem  publicam  atque  ad  omnium  nostrum  yitam  salutemque 
pertinent.  15.  Potestne  tibi  haec  lux,  Catilina,  aut  huius 
caeli  spiritus  esse  iucundus,  cum  scias  horum  esse  neminem 
qui  nesciat,  te  pridie  Kalendas  Ianuarias,  Lepido  et  Tullo 
consulibus,  stetisse  in  comitio  cum  telo  ?  manum,  cbnsulum  175 
et  principum  civitatis  interficiendorum  causa,  paravisse  ? 
sceleri  ac  furori  tuo  non  mentem  aliquam  aut  timorem 
tuum,  sed  fortunam  populi  Romani  obstitisse  ?  Ac  iam  ilia 
omitto — neque  enim  sunt  aut  obscura  aut  non  multa  com- 
missa — quotiens  tu  me  designatum,  quotiens  consulem  inter-  iso 
ficere  conatus  es  !  quot  ego  tuas  petitiones  ita  coniectas,  ut 
yitari  posse  non  yiderentur,  parva  quadam  declinatione  et, 
ut  aiunt,  corpore  elfugi  !  Nihil  agis,  nihil  adsequeris,  nihil 
moliris,  neque  tamen  conari  ac  yelle  desistis.  16.  Quotiens 
tibi  iam  extorta  est  ista  sica  de  manibus  !  Quotiens  yero  185 
excidit  casu  aliquo  et  elapsa  est !  Tamen  ea  carere  diutius 
non  potes,  quae  quidem  quibus  abs  te  initiata  sacris  ac  devota 
sit  nescio,  quod  earn  necesse  putas  esse  in  consulis  corpore 
defigere. 


6o 


CICERO'S  ORATIONS 


In  pity  rather  than  in  hate  I  ask,  Who  of  all  your  acquaintances  in  i his 
body  greeted  you  as  you  entered  just  now  ?  Your  very  presence 
causes  general  abhorrence.  To  be  feared  bg  one’s  slaves  were  bad 
enough,  but  to  be  hateful  to  one's  fellow  citizens,  and  even  an  object 
of  dread  to  one’s  country,  would  be  intolerable.  Hear  the  cry , 
Catiline,  of  our  common  mother,  our  native  land  :  she,  too,  bids 
you  leave  her. 

190  VII.  Nunc  verd  quae  tua  est  ista  vita  ?  Sic  enim  iam 
tecum  loquar,  non  ut  odio  permdtus  esse  videar,  quo  debed, 
sed  ut  misericordia,  quae  tibi  nulla  debetur.  VenistI  paulo 
ante  in  senatum  :  quis  te  ex  hac  tanta  frequentia,  tot  ex 
tuls  amlcls  ac  necessarils,  salutavit  ?  SI  hoc  post  hominum 
195  memoriam  contigit  neminl,  yocis  exspectas  contumeliam, 
cum  sis  gravissimo  iudicio  taciturnitatis  oppressus  ?  Quid, 
quod  adventu  tub  ista  subsellia  vacuefacta  sunt  ?  Quod 
omnes  consulares,  qul  tibi  persaepe  ad  caedem  constitute 
fuerunt,  simul  atque  adsedistl,  partem  istam  subselliorum 
200  nudam  atque  inanem  rellquerunt, — quo  tandem  animo  tibi 
ferendum  putas  ?  17.  ServI  mehercule  me!  si  me  isto  pactd 

metuerent,  ut  te  metuunt  omnes  elves  tin,  domum  meam 
relinquendam  putarem  :  tu  tibi  urbem  non  arbitraris  ?  et, 
si  me  mels  clvibus  iniuria  suspectum  tarn  graviter  atque 
205  ottensum  viderem,  carere  me  aspeutu  clyium,  quam  Infestls 
omnium  oculls  cdnspicl,  mallem.  Tu,  cum  conscientia 
scelerum  tuorum  agnoscas  odium  omnium  iustum  et  iam  diu 
tibi  debitum,  dubitas,  quorum  mentis  sensusque  yolneras, 
eorum  aspectum  praesentiamque  yltare  ?  SI  te  parentes 
210  timerent  atque  odissent  tul,  neque  eds  ulla  ratione  placare 
posses,  tu,  oplnor,  ab  eorum  oculls  aliquo  eoncederes  :  nunc 
te  patria,  quae  communis  est  parens  omnium  nostrum,  odit 
ac  metuit  et  iam  diu  te  nihil  iudicat  nisi  de  parricldio  suo 
edgitare.  Huius  tu  neque  auctoritatem  yerebere,  nec  iudi- 
215  cium  sequere,  nec  vim  pertimesces  ?  18.  Quae  tecum,  Cati- 

llna,  sic  agit,  et  quodam  modo  tacita  loquitur  :  f  Nullum  iam 
aliquot  annls  facinus  exstitit  nisi  per  te,  nullum  flagitium 
sine  te.  Tibi  uni  multdrum  clvium  neces,  tibi  vexatio  direp- 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE  6l 

tioque  sociorum  impunita  fnit  ac  libera.  Tu  non  solum  ad 
neglegendas  leges  et  quaestiones,  verum  etiam  ad  everten-  220 
das  perfringendasque  yaluisti.  Superiora  ilia,  quamquam 
ferenda  non  fuerunt,  tamen,  ut  potui,  tuli  ;  nunc  vero  me 
totam  esse  in  metu  propter  unum  te,  quicquid  increpuerit, 
Catilinam  timer!,  nullum  videri  contra  me  consilium  iniri 
posse  quod  a  tuo  scelere  abborreat,  non  est  ferendum.  225 
Quam  ob  rem  discede,  atque  hunc  mihi  timorem  eripe:  si 
est  verus,  ne  opprimar  ;  sin  falsus,  ut  tandem  aliquandd 
timere  desinam/  VIII.  19.  Haec  si  tecum,  ut  dixi,  patria 
loquatur,  nonne  impetrare  debeat,  etiam  si  vim  adhibere 
non  possit  ?  230 

Tour  very  offers  to  give  yourself  up  in  custody  amount  to  self-condem¬ 
nation.  In  the  light  of  all  this  evidence ,  why  hesitate  what  to  do  ? 

Quid,  quod  tu  te  ipse  in  custodiam  dedisti  ?  quod,  vitan- 
dae  suspicionis  causa,  ad  M\  Lepidum  te  habitare  velle 
dixisti  ?  a  quo  non  receptus  etiam  ad  me  venire  ausus  es, 
atque,  ut  domi  meae  te  adservarem,  rogasti.  Cum  a  me 
quoque  id  responsum  tulisses,  me  nullo  modo  posse  isdem 
parietibus  tuto  esse  tecum,  qui  magno  in  periculo  essem, 
quod  isdem  moenibus  contineremur,  ad  Q.  Metellum  prae- 
torem  venisti ;  a  quo  repudiatus  ad  sodalem  tuum,  virum 
optimum,  M.  Marcellum  demigrasti ;  quern  tu  videlicet  et 
ad  custodiendum  te  diligentissimum  et  ad  suspicandum 
sagacissimum  et  ad  vindicandum  fortissimum  fore  putasti. 

Sed  quam  longe  videtur  a  carcere  atque  a  vinculis  abesse  de- 
bere,  qui  se  ipse  iam  dignum  custodia  iudicarit  ?  20.  Quae 

cum  ita  sint,  Catilina,  dubitas,  si  emorl  aequo  animo  non 
potes,  abire  in  aliquas  terras,  et  vitam  istam,  multis  sup- 
pliciis  iustis  debitisque  ereptam*  fugae  solitudinique  man- 
dare  ? 


62 


CICERO’S  ORATIONS 


“  Put  the  matter  to  the  vote  ?  ”  I  need  not  do  that  to  show  you  the  senti¬ 
ment  of  the  Senate .  Hear  me — I  bid  you  go  into  exile  ! — and  this 
audience  hears  my  words  in  approving  silence.  Such  words  spoken 
to  another  would  have  led  to  scenes  of  violence.  But  bitterly  as  these 
citizens  hate  you ,  they  would  willingly  act  as  your  escort  if  you 
would  only  go. 

‘ Refer/  inquis,  fad  seriatum*;  id  enim  postulas,  et,  si 
hie  ordo  placere  decreverit  te  ire  in  exsilium,  obtempera- 
250  turum  te  esse  dicis.  JSTon  referam  (id  quod  abhorret  a  meis 
moribus)  et  tamen  faciam  ut  intellegas  quid  hi  de  te  sen- 
tiant.  Egredere  ex  urbe,  Catilina ;  libera  rem  pfiblicam 
metu ;  in  exsilium,  si  hanc  vocem  exspectas,  proficiscere. 
Quid  est,  Catilina  ?  ecquid  attendis,  ecquid  animadyertis 
255  horum  silentium  ?  Patiuntur,  tacent.  Quid  exspectas  auc- 
toritatem  loquentium,  quorum  voluntatem  tacitorum  per- 
spicis  ?  21,  At  si  hoc  idem  huic  adulescenti  optimo  P. 
Sestio,  si  fortissimo  viro  M.  Marcello,  dixissem,  iam  mihi 
consuli,  hoc  ipso  in  templo,  senatus  iure  optimo  yim  et 
260  manus  intulisset.  De  te  autem,  Catilina,  cum  quiescunt, 
probant ;  cum  patiuntur,  decernunt  ;  cum  tacent,  clamant. 
ISTeque  hi  solum  (quorum  tibi  auctoritas  est  yidelicet  cara, 
yita  yilissima)  sed  etiam  illi  equites  Komani,  honestissimi 
atque  optimi  viri,  ceterique  fortissimi  cives,  qui  circumstant 
265  senatum  ;  quorum  tu  et  frequentiam  videre,  et  studia  per.- 
spicere,  et  voces  paulo  ante  exaudire,  potuisti.  Quorum  ego 
vix  abs  te  iam  diu  manus  ac  tela  contineo,  eosdem  facile 
adducam,  ut  te  haec,  quae  yastare  iam  pridem  studes,  relin- 
quentem  usque  ad  portas  prosequantur. 

But  why  speak  to  you  of  exile  f  Would  to  Heaven  you  would  go  /  1 
would  gladlg  bear  all  the  odium  such  a  course  might  bring  upon  me. 
But  I  know  that  every  preparation  has  been  made  for  your  arrival 
at  the  camp  in  Etruria. 

♦ 

270  IX.  22.  Quamquam  quid  loquor  ?  te  ut  ulla  res  frangat? 
tu  ut  umquam  te  corrigas  ?  tu  ut  ullam  fugam  meditere  ? 
tu  ut  exsilium  cogites  ?  Utinam  tibi  istam  mentem  di  ini' 


FIRST  ORATION  AGaiNST  CATILINE 


63 


mortales  dnint  !  tametsl  video,  si,  mea  voce  perterritus,  ire 
in  exsilium  animum  induxeris,  quanta  tempestas  invidiae 
nobis,  si  minus  in  praesens  tempus,  recenti  memoria  scele-  275 
rum  tuorum,  at  in  posteritatem,  impendeat.  Sed  est  tanti, 
dum  modo  ista  sit  privata  calamitas,  et  a  rei  publicae  peri- 
culis  seiungatur.  Sed  tu  ut  vitiis  tuis  commoveare,  ut 
legum  poenas  pertimescas,  ut  temporibus  rei  publicae  cedas, 
non  est  postulandum.  Neque  enim  is  es,  Catilina,  ut  te  280 
aut  pudor  umquam  a  turpitudine,  aut  metus  a  periculo,  aut 
ratio  a  furore,  revocarit.  23.  Quam  ob  rem,  ut  saepe  iam 
dixi,  proficiscere  ;  ac,  si  mihi  inimico,  ut  praedicas,  tuo  con- 
flare  vis  invidiam,  recta  perge  in  exsilium.  Yix  feram  ser- 
mones  hominum,  si  id  feceris  ;  vix  m5lem  istius  invidiae,  .285 
si  in  exsilium  iussu  consulis  ieris,  sustinebo.  Sin  autem 
servire  meae  laudi  et  gloriae  mavis,  egredere  cum  importuna 
sceleratorum  manu ;  confer  te  ad  Manlium  ;  concita  perditos 
cives  ;  secerne  te  a  bonis  ;  infer  patriae  bellum  ;  exsulta  infl- 
pio  latrocinio,  ut  a  me  non  eiectus  ad  alienos,  sed  invitatus  290 
ad  tuos  isse  videaris.  24.  Quamquam  quid  ego  te  invitem, 
a  quo  iam  sciam  esse  praemissos  qui  tibi  ad  forum  Aurelium 
praestolarentur  armati  ?  cui  sciam  pactam  et  constitutam 
Cum  Manlio  diem  ?  a  quo  etiam  aquilam  illam  argenteam 
quam  tibi  ac  tuis  omnibus  confido  perniciosam  ac  funestam  295 
futuram,  cui  domi  tuae  sacrarium  scelerum  tuorum  con- 
stitutum  fuit,  sciam  esse  praemissam  ?  Tu  ut  ilia  carere 
diutius  possis,  quam  venerari  ad  caedem  proficiscens  solebas, 
a  cuius  altaribus  saepe  istam  impiam  dexteram  ad  necem 
civium  transtulisti  ?  800 

Go  you  will  to  that  camp  at  last,  and  with  what  pleasure  !  What  joys 
await  you  among  that  abandoned  crew  !  There  you  will  be  in 
your  natural  sphere.  Your  defeat  for  the  consulship  will  have  the 
effect  at  least  of  making  you  appear  in  your  true  colors  at  last. 

_  Cv 

X.  25.  Ibis  tandem  aliquando,  quo  te  iam  pridem  ista 
tua  cupiditas  effrenata  ac  furiosa  rapiebat.  Xeque  enim 
tibi  haec  res  adfert  dolorem,  sed  quandam  incredibilem 


04 


cicero’s  oratioks 


voluptatem.  Ad  hanc  te  amentiam  natura  peperit,  voluntas 
305  exercuit,  fortuna  servavit.  Numquam  tu  non  modo  dtiurn, 
sed  ne  bellum  quidem  nisi  nefarium  concupisti.  Nanctus 
es,  ex  perditls  atque  ab  omni  non  modo  fortuna  verum  etiam 
spe  derelictis  conflatam,  improborum  manum.  26.  Hie  tu 
qua  laetitia  perfruere  !  Quibus  gaudiis  exsultabis  !  Quanta 
310  in  voluptate  bacchabere,  cum  in  tantd  numerd  tuorum, 
neque  audies  Yirum  bonum  quemquam,  neque  videbis  !  Ad 
huius  vitae  studium  meditati  ill!  sunt  qui  feruntur  labores 
tui  :  iacere  humi,  n5n  solum  ad  obsidendum  stuprum,  verum 
etiam  ad  facinus  obeundum  ;  vigilare,  non  solum  insidian- 
315  tern  soinno  maritdrum,  verum  etiam  bonis  dtidsdrum.  Ha- 
bes  ubi  ostentes  tuam  illam  praeclaram  patientiam  famis, 
frigoris,  inopiae  rerum  omnium,  quibus  te  brevi  tempore 
confectum  esse  senties.  27.  Tantum  profeci  turn,  cum  te 
a  consulate  reppuli,  ut  exsul  potius  temptare  quam  consul 
320  vexare  rem  publicam  posses  ;  atque  ut  id,  quod  est  a  te 
scelerate  susceptum,  latrocinium  potius  quam  bellum  nomi- 
naretur. 

Let  me  explain  my  position ,  0  conscript  fathers.  If  my  beloved  coun¬ 
try  should  reproach  me  for  remissness  in  allowing  Catiline  to 
escape  :  if  she  should  invoke  the  examples  of  our  forefathers,  or 
plead  that  the  laws  were  made  for  citizens  not  enemies,  and 
charge  me  with  ingratitude  for  the  honors  the  people  have  con¬ 
ferred  on  me  .  .  . 

XI.  Nunc,  ut  a  me,  patres  conscriptl,  quandam  prope 
iustam  patriae  querimoniam  detester  ac  deprecer,  percipite, 
325  quaeso,  diligenter  quae  dicam,  et  ea  penitus  animis  vestris 
mentibusque  mandate.  Etenim  si  mecum  patria,  quae  mihi 
vita  mea  multd  est  carior,  si  cuncta  Italia,  si  omnis  res 
publica  loquatur  :  f  M.  Tulli,  quid  agis  ?  Tune  eum,  quern 
esse  hostem  comperisti,  quern  ducem  belli  futurum  vides, 
330  quern  exspectari  imperatorem  in  castris  hostium  sentis, 
auetdrem  sceleris,  principem  coniurationis,  evocatorem  ser- 
vorum  et  civium  perditorum,  exire  patiere,  ut  abs  te  non 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE 


65 


emissus  ex  urbe,  sed  immissns  in  nrbem  esse  videatur?  Non 
hunc  in  yincnla  duel,  non  ad  mortem  rapi,  non  summo 
supplicio  mactari  imperabis  ?  28.  Quid  tandem  te  impedit  ?  335 

Mosne  maiorum  ?  at  persaepe  etiam  privati  in  hac  re  publica 
pernicidsds  civis  morte  multaverunt.  An  leges,  quae  de 
civium  Rdmandrum  supplicio  rogatae  sunt  ?  at  numquam 
in  hac  urbe,  qul  a  re  publica  defecerunt,  civium  iura  tenu- 
erunt.  An  invidiam  posteritatis  times  ?  praeclaram  vero  340 
populo  Romano  refers  gratiam,  qui  te  hominem  per  te  cogni- 
tum,  nulla  commendatidne  maiorum,  tarn  mature  ad  sum- 
mum  imperium  per  omnis  hondrum  gradus  extulit,  si  propter 
invidiae  aut  alicuius  periculi  metum  salutem  civium  tuorum 
neglegis.  29.  Sed  si  quis  est  invidiae  metus,  num  est  vehe-  345 
mentius  severitatis  ac  fortitudinis  invidia  quam  inertiae  ac 
nequitiae  pertimescenda  ?  An  cum  bello  vastabitur  Italia, 
vexabuntur  urbes,  tecta  ardebunt,  turn  te  non  existimas 
invidiae  incendio  conflagraturum  ? 3 

In  answer  to  this ,  let  me  say  that ,  deserved  as  was  the  fate  of  Saturninus 
and  others  like  him,  yet  putting  Catiline  to  death  would  bring  upon 
us  the  charge  of  tyranny  without  helping  the  situation.  Rather  let 
Catiline  go,  and  with  him  his  crowd,  and  every  sign  of  disorder  will 
disappear. 

XII.  His  ego  sanctissimis  rei  publicae  vocibus,  et  eorum  350 
hominum,  qui  hoc  idem  sentiunt,  mentibus  pauca  respon- 
debo.  Ego,  si  hoc  optimum  factu  iudicarem,  patres  con- 
scripti, — Catilinam  morte  multari, — unius  usuram  liorae 
gladiatori  isti  ad  vivendum  non  dedissem.  Etenim  si  summi 
et  clarissimi  viri,  Saturnini  et  Gracchorum  et  Flacci  et  supe-  355 
riorum  complurium  sanguine,  non  modo  se  non  contamina- 
runt3  sed  etiam  honestarunt,  certe  verendum  mihi  non  erat, 
ne  quid,  hoc  parricida  civium  interfecto,  invidiae  mihi  in 
posteritatem  redundaret.  Quod  si  ea  mihi  maxime  impen- 
deret,  tamen  hoc  animo  semper  fui,  ut  invidiam  virtute  333 
partam  gloriam,  non  invidiam  putarem.  30.  Quamquam 
non  nulli  sunt  in  hoc  ordine,  qui  aut  ea  quae  imminent  non 


66 


CICERO'S  ORATION’S 


videant,  aut  ea  quae  vident  dissimulent.  Qul  spem  Cati« 
llnae  mollibus  sententils  aluerunt,  coniurationemque  nascen- 
365  tem  non  credendo  conroboraverunt ;  quorum  auctoritatem 
secutl  multi,  non  solum  improbl,  verum  etiam  imperltl,  si 
in  bunc  animadvertissem,  crudeliter  et  regie  factum  esse 
dicerent.  Nunc  intellego,  si  iste,  quo  intendit,  in  Manliana 
castra  pervenerit,  neminem  tarn  stultum  fore  qul  non  yideat 
370  coniurationem  esse  factam,  neminem  tarn  improbum  qul 
non  fateatur.  Hoc  autem  uno  interfecto,  intellegd  lianc  rel 
publicae  pestem  paulisper  repriml,  non  in  perpetuum  com- 
priml  posse.  Quod  si  se  eiecerit,  secumque  suos  eduxerit, 
et  eodem  ceterds  undique  conlectos  naufragos  adgregarit, 
375  exstinguetur  atque  delebitur  non  modo  haec  tarn  adulta  rel 
publicae  pestis,  yerum  etiam  stirps  ac  semen  malorum 
omnium. 

XIII.  31.  Etenim  iam  diu,  patres  conscrlptl,  in  bis  perl- 
culls  coniurationis  Insidilsque  yersamur,  sed  nescio  quo 
380  pacto  omnium  scelerum  ac  veteris  furoris  et  audaciae  matu- 
ritas  in  nostrl  consulates  tempus  erupit.  Quod  si  ex  tanto 
latrdcinio  iste  unus  tolletur,  yidebimur  fortasse  ad  breve 
quoddam  tempus  cura  et  metu  esse  relevatl ;  perlculum 
autem  residebit,  et  erit  inclusum  penitus  in  yenls  atque  in 
385  vlsceribus  rel  publicae.  Ut  saepe  homines  aegrl  morbo 
grayl,  cum  aestu  febrlque  iactantur,  si  aquam  gelidam 
biberint,  prlmo  relevarl  videntur,  deinde  multo  gravius 
yehementiusque  adfllctantur,  sic  lilc  morbus  qul  est  in  re 
publica,  relevatus  istlus  poena,  vehementius  reliquls  ylvls 
390  ingravescet. 

Then  let  these  anarchists  ivithdraiv ,  ceasing  from  their  corrupt  and  dan¬ 
gerous  work  in  our  midst,  arid  begin  their  impious  war :  Jupiter 
the  Stayer  ivill  defend  us  all,  and  bring  them  to  justice,  living  or 
dead. 

32.  Qua  re  secedant  improbl ;  secernant  se  a  bonis  ; 
unum  in  locum  congregentur  ;  muro  denique,  id  quod  saepe 
iam  dlxl,  discernantur  a  nobis.  Desinant  Insidiarl  domj 


FIRST  ORATION  AGAINST  CATILINE 


67 


suae  consul!,  circumstare  tribunal  praetoris  urban!,  obsidere 
cum  gladiis  curiam,  malleolos  et  faces  ad  inflammandam  395 
urbem  comparare.  Sit  denique  inscriptum  in  fronte  unius 
cuiusque,  quid  dere  publica  sentiat.  Polliceor  hoc  vobis, 
patres  c5nscr!pt!,  tantam  in  nobis  consulibus  fore  diligen- 
tiam,  tantam  in  vobis  auctoritatem,  tantam  in  equitibus 
Romanis  virtutem,  tantam  in  omnibus  bonis  consensionem,  400 
ut  Catillnae  profectione  omnia  patefacta,  inlustrata,  oppressa, 
vindicata  esse  videatis. 

33.  Hisce  ominibus,  Catilina,  cum  summa  rei  publicae 
salute,  cum  tua  peste  ac  pernicie,  cumque  eorum  exitio,  qui 
se  tecum  omni  scelere  parricidioque  iunxerunt,  proficiscere  495 
ad  impium  bellum  ac  nefarium.  Tu,  Iuppiter,  qui  isdem 
quibus  haec  urbs  auspiciis  a  Romulo  es  constitutus,  quern 
Statorem  huius  urbis  atque  imperi  vere  nominamus,  hunc 
et  liuius  socios  a  tuis  ceterisque  templis,  a  tectis  urbis  ac 
moenibus,  a  vita  fortunisque  civium  omnium  arcebis  ;  et  4^ 
homines  bonorum  inimicos,  hostis  patriae,  latrones  Italiae, 
scelerum  foedere  inter  se  ac  nefaria  societate  coniunctos, 
aeternis  suppliciis  vivos  mortuosque  mactabis. 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE 


Catiline  went  alone,  and  joined  Manlius,  and  had  he  come  on  at 
once  he  might  have  taken  Rome.  The  army  was  to  support  an  insur¬ 
rection,  and  the  insurrection  was  to  support  the  army.  Catiline  was 
to  wait  for  a  signal  from  his  friends  in  the  city,  and  Lentulus,  Cethe- 
gus,  Autronius,  and  the  rest  of  the  leaders  waited  for  Catiline  to 
arrive. — Froude’s  Caesar,  page  152. 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE 


At  last,  fellow-citizens,  we  have  driven  Catiline  out  of  the  city  !  He. 
has  been  dislodged  from  his  stronghold,  and  must  now  fight  in 
open  warfare . 

Tandem  aliquando,  Quirltes,  L.  Catillnam,  furentem 
audacia,  scelus  anhelantem,  pestem  patriae  nefarie  molien- 
tem,  vobls  atque  liuic  urbi  ferr5  flammaque  minitantem,  ex 
urbe  vel  eiecimus  yel  emisimus,,  yel  ipsum  egredientem  ver¬ 
bis  prosecuti  sumus.  Abiit,  excessit,  evasit,  erupit.  Nulla  5 
iam  pernicies  a  mdnstro  illo  atque  prodigid  moenibus  ipsis 
intra  moenia  comparabitur.  Atque  bunc  quidem  unum 
liuius  belli  domestici  ducem  sine  controversia  vicimus.  Non 
enim  iam  inter  latera  nostra  sica  ilia  versabitra*  ;  non  in 
campo,  n5n  in  foro,  non  in  curia.,  non  denique  intra  lti 
domesticds  parietes  pertiinescemus.  Loco  ille  motus  est, 
cum  est  ex  urbe  depulsus.  Palam  iam  cum  hoste,  nullo 
impediente,  bellum  iustum  geremus.  Sine  dubio  perdidi- 
mus  liominem  magnificeque  vicimus,  cum  ilium  ex  occultis 
insidiis  in  apertum  latrocinium  coniecimus.  15 

Questions  ( for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  What  are  the  dates 
given  for  the  First  and  the  Second  Oration  against  Catiline  ?  2.  The 
year  ?  3.  Before  whom  was  the  Second  Oration  delivered  ?  4.  What 
was  the  purpose  of  the  Second  Oration  ?  5.  Whom  did  Catiline  leave 
in  the  city  to  manage  the  conspiracy  after  his  own  departure  ? 

6.  By  what  title  does  Cicero  address  the  people  ?  (See  the  first  line  of 
the  Latin  text).  7.  Look  back  at  the  first  line  of  chap,  xi  of  the  First 
Oration,  and  tell  by  what  title  he  addresses  the  Senate. 

71 


72  cicero’s  orations 

He  has  had  his  very  weapons  revested  from  his  hands,  and  leaving  us 
all  alive  he  finds  himself  utterly  routed. 

2.  Quod  yerd  n5n  cruentum  mucronem,  ut  yoluit,  ex- 
tnlit ;  quod  vlvls  nobis  egressus  est  ;  quod  el  ferrum  e 
manibus  extorsimus  ;  quod  incolumls  clvls,  quod  stantem 
urbem  rellquit — quanto  tandem  ilium  maerore  esse  adfllctum 
20  et  profligatum  putatis  ?  Iacet  ille  nunc,  prostratusque  est, 
et  se  perculsum  atque  abiectum  esse  sentit,  et  retorquet 
oculos  profecto  saepe  ad  lianc  urbem,  quam  e  suls  faucibus 
ereptam  esse  luget  :  quae  quidem  mihi  laetarl  yidetur,  quod 
tantam  pestem  evomuerit  forasque  proiecerit. 


It  is  true,  he  deserved  death,  but  many  did  not  believe  my  words :  in 
driving  him  out  therefore  my  triumph  is  complete. 

25  II.  3.  Ac  si  quis  est  talis,  quails  esse  omnls  oportebat, 
qul  in  hoc  ipso,  in  qu5  exsultat  et  triumphat  oratio  mea, 
me  yehementer  acciiset — quod  tarn  capitalem  hostem  non 
comprehenderim  potius  quam  emlserim — non  est  ista  mea 
culpa,  sed  temporum,  Interfectum  esse  L.  Catillnam  et 
30  grayissimo  supplicio  adfectum  iam  prldem  oportebat,  idque 
a  me  et  mos  maiorum,  et  hums  imperl  severitas,  et  res 
publica  postulabat.  Sed  quam  multbs  fuisse  putatis  qul 
quae  ego  deferrem  n5n  crederent  ?  quam  multos  qul 
propter  stultitiam  non  putarent  ?  quam  multos  qul  etiam 
35  defenderent  ?  quam  multos  qul  propter  improbitatem  fave- 
rent  ?  Ac  si,  illo  sublato,  depelll  a  yobls  omne  perlculum 
iudicarem,  iam  prldem  ego  L.  Catillnam  non  modo  invidiae 
meae,  verum  etiam  yltae  perlculo  sustulissem.  4.  Sed  cum 
viderem,  ne  y5bls  quidem  omnibus  re  etiam  turn  prob-ata, 
40  si  ilium,  ut  erat  meritus,  morte  multassem,  fore  ut  eius 
socios  inyidia  oppressus  persequl  non  possem,  rem  hue 
deduxl,  ut  turn  palam  pugnare  possetis,  cum  hostem  aperte 
videretis. 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE 


73 


We  have  now  nothing  more  to  fear — 

Quern  quidem  ego  hostem  quam  vehementer  foris  esse 
timendum  putem,  licet  hinc  intellegatis,  quod  etiam  mo-  45 
leste  fero,  quod  ex  urbe  parum  comitatus  exierit.  Uti- 
nam  ille  omnis  secum  suas  copias  eduxisset  !  Tongilium 
mihi  eduxit,  quem  amare  in  praetexta  coeperat,  Publicium 
et  Minucium,  quorum  aes  alienum  contractum  in  popina 
nullum  re!  publicae  motum  adferre  poterat  :  reliquit  quos  50 
viros  !  quanto  aere  alieno  !  quam  valentls  !  quam  nobilis  ! 
III.  5.  Itaque  ego  ilium  exercitum  prae  Gallicanis  legio- 
nibus,  et  hoc  dilectu.  quem  in  agrd  Piceno  et  Gallico  Q. 
Metellus  habuit,  et  his  copiis  quae  a  nobis  cotidie  compa- 
rantur,  magno  opere  contemno,  conlectum  ex  senibus  despe-  55 
ratis,  ex  agresti  liixuria^  ex  rusticis  decoctoribus,  ex  eis 
qui  vadimonia  deserere  quam  ilium  exercitum  maluerunt. 
Quibus  ego  n5n  modo  si  aciem  exercitus  nostri,  verum 
etiam  si  edictum  praetoris  ostendero,  concident. 

except  the  adherents  he  has  left  behind :  these  also  had  better  go. 

Hos,  quos  video  volitare  in  ford,  quos  stare  ad  curiam,  60 
quos  etiam  in  senatum  venire,  qui  nitent  unguentis,  qui 
fulgent  purpura,  mallem  secum  milites  eduxisset.  Qui  si 
hie  permanent,  mementote  non  tarn  exercitum  ilium  esse 
nobis  quam  hos  qui  exercitum  deseruerunt,  pertimescendos ; 
atque  hoc  etiam  sunt  timendi  magis,  quod  quicquid  cogi-  65 
tant  me  scire  sentiunt,  neque  tamen  permoventur.  6.  Video 
cui  sit  Apulia  attributa,  quis  habeat  Etruriam,  quis  agrum 
Picenum,  quis  Gallicum,  quis  sibi  has  urbanas  insidias 
caedis  atque  incendiorum  depoposcerit.  Omnia  superioris 
noctis  consilia  ad  me  perlata  esse  sentiunt ;  patefeci  in  70 
senatu  hesterno  die.  Oatilina  ipse  pertimuit,  profugit :  hi 
quid  exspectant  ?  Ne  illi  vehementer  errant,  si  illam 
meam  pristinam  lenitatem  perpetuam  sperant  futuram. 

IV.  Quod  exspectavl,  iam  sum  adsecutus,  ut  vos  omnes 
factam  esse  aperte  coniurationem  contra  rem  publicam  75 


7  4 


CICERO’S  ORATIONS 


yideretis  ;  nisi  yero  si  qnis  est  qnl  Catillnae  simills  cum 
Catillna  sentlre  non  putet.  Non  est  iam  lenitatl  locus  ; 
severitatem  res  ipsa  flagitat.  tJnum  etiam  nunc  conce- 
dam  :  exeant,  proficlscantur,  ne  patiantur  deslderio  sul  Ca- 
80  tillnam  miserum  tabescere.  Demonstrabo  iter  :  Aurelia 
via  profectus  est ;  si  adcelerare  yolent,  ad  vesperam  conse- 
quentur. 

What  a  relief  since  Catiline  departed  !  lie  was  the  intimate  friend  of 

criminals  of  every  class. 

7.  0  fortunatam  rem  publicam,  si  quidem  hanc  sentlnam 
urbis  eiecerit  !  IJno  mebercule  Catillna  exhausto,  levata 
85  milii  et  recreata  res  publica  yidetur.  Quid  enim  mall  aut 
sceleris  lingl  aut  cogitarl  potest  quod  non  ille  conceperit  ? 
Quis  tota  Italia  yeneficus,  quis  gladiator,  quis  latro,  quis 
slcarius,  quis  parricida,  quis  testamentorum  subiector,  quis 
circumscrlptor,  quis  ganeo,  quis  nepos,  quis  adulter,  quae 
90  mulier  Infamis,  quis  corruptor  iuyentutis,  quis  corruptus, 
quis  perditus  invenlrl  potest  qul  se  cum  Catillna  non  fami- 
liarissime  ylxisse  fateatur  ?  Quae  caedes  per  hosce  annos 
sine  illo  facta  est  ?  Quod  nefarium  stuprum  non  per  ilium  ? 
8.  Iam  yero  quae  tanta  umquam  in  ullo  bomine  iuventiitis 
95  inlecebra  fuit,  quanta  in  illo  ?  qul  alios  ipse  amabat  turpis- 
sime,  alidrum  amorl  flagitiosissime  seryiebat ;  alils  fructum 
libldinum,  alils  mortem  parentum,  non  modo  impellendd, 
yerum  etiam  adiuyando  pollicebatur.  Nunc  yero  quam 
subito  non  solum  ex  urbe,  yerum  etiam  ex  agris  ingentem 
100  numerum  perditorum  bominum  conlegerat !  Nemo  non 
modo  Romae,  sed  ne  Hilo  quidem  in  angulo  totlus  Italiae 
oppressus  aere  alieno  fuit,  quern  non  ad  hoc  incredibile 
sceleris  foedus  asclverit.  Y.  9.  Atque  ut  eius  diyersa 
studia  in  dissimill  ratione  perspicere  possltis,  nemo  est  in 
105  lfido  gladiatorio  paulo  ad  facinus  audacior,  qui  se  non 
intimum  Catillnae  esse  fateatur  ;  nemo  in  scena  leyior  et 
nequior,  qul  se  non  eiusdem  prope  sodalem  fuisse  conn 
memoret.  Atque  Idem  tamen  stuprorum  et  scelerum  ezer- 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE 


75 


citatione  adsuefactus  frlgore  et  fame  et  sit!  et  yigilils  per- 
ferendls  fortis  ab  istis  praedicabatur,  cum  industriae  sub-  110 
sidia  atque  Instrumenta  yirtutis  in  libldine  audaciaque  con- 
sumeret. 

His  accomplices  are  the  most  desperate  characters ,  whose  only  thoughts 
are  of  murder,  incendiarism ,  and  rapine. 

10.  Hunc  vero  si  secutl  erunt  sul  comites,  si  ex  urbe 
exierint  desperatorum  liominum  flagitiosl  greges,  0  nos 
beatos,  0  rem  publicam  fortunatam,  0  praeclaram  laudem  115 
consulatus  me! !  Non  enim  iam  sunt  mediocres  hominum 
libldines,  non  humanae  ac  tolerandae  audaciae.  Nihil  cogi- 
tant  nisi  caedem,  nisi  incendia,  nisi  raplnas.  Patrimonia 
sua  profuderunt,  fortunas  suas  obligaverunt ;  res  eos  iam 
pridem,  fides  nuper  deficere  coepit.  Eadem  tamen  ilia,  120 
quae  erat  in  abundantia,  libido  permanet.  Quod  si  in 
ylno  et  alea.  comissationes  solum  et  scorta  quaererent,  essent 
illl  quidem  desperandl,  sed  tamen  essent  ferendl.  Hoc 
yero  quis  ferre  possit,  inertls  homines  fortissimls  yirls  Insi- 
diarl,  stultissimos  prudentissimls,  ebriosos  sobrils,  dormi-  125 
entls  yigilantibus  ?  qul  mihi  accubantes  in  convlyils,  com- 
plexl  mulieres  impudlcas,  ylno  languid!,  confertl  cibo, 
sertls  redimltl,  unguentls  oblitl,  debilitatl  stuprls,  eructant 
sermonibus  suls  caedem  bonorum  atque  urbis  incendia. 

Our  country  is  at  peace  with  the  rest  of  the  world :  to  have  removed  these 
foes  within  will  be  the  crowning  glory  of  my  consulship. 

11.  Quibus  ego  cbnfldo  impendere  fatum  aliquod,  et  130 
poenam  iam  diu  improbitatl,  nequitiae,  scelerl,  libldinl  de- 
bitam  aut  Instare  iam  plane  aut  certe  appropinquare.  Quos 

si  meus  consulatus,  quoniam  sanare  non  potest,  sustulerit, 
non  breye  nescio  quod  tempus,  sed  multa  saecula  propagarit 
rel  publicae.  Nulla  est  enim  natio  quam  pertimescamus ;  135 
nullus  rex  qul  bellum  populo  Romano  facere  possit.  Omnia 
sunt  externa  hnlus  virtute  terra  marloue  pacata.  Domesti* 


CICERO’S  ORATIONS 


;6 

cum  bellum  manet ;  intus  Insidiae  sunt  ;  intus  inclusum 
periculum  est  ;  intus  est  liostis.  Cum  luxuria  nobis,  cum 
140  amentia,  cum  scelere  certandum  est.  Huic  ego  me  bello 
ducem  profiteor,  Quirites.  Suscipio  inimicitias  hominum 
perditdrum.  Quae  sanari  poterunt,  quacumque  ratione 
sanabo;  quae  resecanda  erunt,  non  patiar  ad  perniciem 
civitatis  manere.  Proinde  aut  exeant  aut  quiescant,  aut,  si 
145  et  in  urbe  et  in  eadem  mente  permanent,  ea  quae  merentur 
exspectent. 

“Catiline  an  exile,”  my  felloiv-citizens?  Poor  fellow  !  But  not  he: 
he  has  gone ,  not  to  Massilia,  but  to  the  camp  of  Manlius  in 
Etruria. 

YI.  12.  At  etiam  sunt  qui  dicant,  Quirltes,  a  me  in 
exsilium  eiectum  esse  Catilinam.  -Quod  ego  si  verbo  adse- 
qui  possem,  istos  ipsos  eicerem,  qui  haec  loquuntur.  Homo 
150  enim  videlicet  timidus,  aut  etiam  permodestus,  vocem 
consulis  ferre  non  potuit :  simul  atque  ire  in  exsilium 
iussus  est,  paruit.  Quid  ?  ut  hesterno  die,  Quirites,  cum 
domi  meae  paene  interfectus  essem,  senatum  in  aedem  Iovis 
Statoris  convocavi,  rem  omnem  ad  patres  conscriptos  detuli : 
155  qu5  cum  Catilina  venisset,  quis  eum  senator  appellavit  ? 
quis  salutavit  ?  quis  denique  ita  aspexit  ut  perditum  civem, 
ac  non  potius  ut  importunissimum  hostem  ?  Quin  etiam 
principes  eius  ordinis  partem  illam  subselliorum,  ad  quam 
ille  accesserat,  nudam  atque  inanem  reliquerunt.  13.  Hie 
160  ego  vehemens  ille  consul,  qui  yerbo  civis  in  exsilium  eicio, 
quaesivi  a  Catilina  in  nocturno  conventu  ad  M.  Laecam 
fuisset  necne.  Cum  ille,  homo  audacissimus,  conscientia 
conyictus,  primo  reticuisset,  patefeci  cetera.  Quid  ea  nocte 
egisset,  quid  in  proximam  constituisset,  quern  ad  modum 
165  esset  ei  ratio  totius  belli  descripta,  edocui.  Cum  haesitaret, 
cum  teneretur,  quaesivi  quid  dubitaret  proficisci  eo,  quo 
iam  pridem  pararet,  cum  arma,  cum  securis,  cum  fascis, 
cum  tubas,  cum  signa  militaria,  cum  aquilam  illam  argen- 
teanv  cui  ille  etiam  sacrarium  scelerum  domi  suae  fecerat. 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE 


77 


scirem  esse  praemissam.  14.  In  exsilium  eiciebam,  quem  170 
iam  ingressum  esse  in  bellum  videbam  ?  Etenim,  credo, 
Manlius  iste  centurio,  qui  in  agro  Faesulano  castra  posuit, 
bellum  populo  Kbmano  sub  nomine  indixit,  et  ilia  castra 
nunc  non  Catilinam  ducem  exspectant,  et  ille  eiectus 
in  exsilium  se  Massiliam,  ut  aiunt,  non  in  baec  castra  175 
conferet. 

Let  him,  if  he  will ,  go  into  exile.  If  he  does,  I  may  be  misjudged, 
but  I  will  gladly  bear  the  consequences,  be  they  what  they  may,  if 
only  the  country  be  saved.  But  in  three  days  you  will  know  the 
truth. 

VII.  0  condicionem  miseram  non  modo  administran- 
dae,  verum  etiam  conseryandae  rel  publicae  !  Nunc  si  L. 
Catilina,  consiliis,  laboribus,  perlculls  meis  circumclusus 
ac  debilitatus,  subito  pertimuerit,  sententiam  mutaverit,  180 
deseruerit  subs,  consilium  belli  faciendi  abiecerit,  ex  hoc 
cursu  sceleris  ac  belli  iter  ad  fugam  atque  in  exsilium  con- 
yerterit,  non  ille  a  me  spoliatus  armis  audaciae,  non  obstu- 
pefactus  ac  perterritus  mea  diligentia,  non  de  spe  conatuque 
depulsus,  sed  indemnatus,  innocens  in  exsilium  eiectus  a  185 
consule  yi  et  minis  esse  dicetur  :  et  erunt  qui  ilium,  si  hoc 
feeerit,  non  improbum  sed  miserum,  me  non  diligentis- 
simum  consulem  sed  crudelissimum  tyrannum,  existimari 
velint  !  15.  Est  mihi  tanti,  Quirites,  huius  invidiae  falsae 

atque  iniquae  tempestatem  subire,  dum  modo  a  vobis  huius  190 
horribilis  belli  ac  nefarii  periculum  depellatur :  dicatur 
sane  eiectus  esse  a  me,  dum  modo  eat  in  exsilium.  Sed 
mihi  credite,  non  est  iturus.  Numquam  ego  a  dis  immor- 
talibus  optabo,  Quirites,  invidiae  meae  levandae  causa,  ut 
L.  Catilinam  ducere  exercitum  hostium  atque  in  armis  195 
volitare  audiatis  ;  sed  triduo  tamen  audietis,  multoque 
magis  illud  timeo,  ne  mihi  sit  invidiosum  aliquando,  quod 
ilium  emiserim  potius  quam  quod  eiecerim.  Sed  cum  sint 
homines  qui  ilium,  cum  profectus  sit,  eiectum  esse  dicant, 
eidem,  si  interfectus  esset,  quid  dicerent  ?  16.  Quamquam  200 


78 


CICERO'S  ORATION’S 


istl  qui  Catilinam  Massiliam  ire  dictitant,  non  tam  hoc 
queruntur  quam  verentur.  Nemo  est  istoruin  tam  mise- 
ricors  qui  ilium  n5n  ad  Manlium  quam  ad  Massiliensis 
ire  malit.  Ille  autem,  si  me  hercule  hoc,  quod  agit,  num- 
205  quam  antea  cogitasset,  tamen  latrocinantem  se  interfici 
mallet  quam  exsulem  vivere.  Nunc  vero,  cum  ei  nihil 
adhuc  praeter  ipsius  voluntatem  cogitationemque  acciderit, 
nisi  quod  vivls  nobis  Roma  profectus  est,  optemus  potius  ut 
eat  in  exsilium  quam  queramur. 

But  leaving  Catiline  now  as  a  self-confessed  enemy,'  let  me  describe 
the  classes  to  which  his  followers  belong . 

210  VIII.  17.  Sed  cur  tam  diu  de  uno  hoste  loquimur,  et 
de  hoste  qui  iam  fatetur  se  esse  hostem,  et  quern,  quia, 
quod  semper  yolui,  murus  interest,  non  timeo.  De  eis  qui 
dissimulant,  qui  Romae  remanent,  qui  ndbiscum  sunt,  nihil 
dicimus  ?  Qu5s  quidem  ego,  si  ullo  modo  fieri  possit,  non 
215  tam  ulcisci  studeo  quam  sanare  sibi  ipsos,  placare  rei  publi- 
cae  ;  neque,  id  qua  re  fieri  n5n  possit,  si  me  audire  yolent, 
intellego.  Exponam  enim  yobls,  Quirites,  ex  quibus  gene- 
ribus  hominum  istae  cbpiae  comparentur ;  deinde  singulis 
medicinam  consili  atque  orationis  meae,  si  quam  potero, 
220  adferam. 

The  first  class  consists  of  propertied  men  who  are  yet  deeply  in  debt. 

18.  Tlnum  genus  est  eorum  qui  magno  in  aere  alieno 
maiores  etiam  possessiones  habent,  quarum  amore  adducti 
dissolvi  nullo  modo  possunt.  Horum  hominum  species  esi 
honestissima ;  sunt  enim  locupletes.  Voluntas  yero  et 
2*35  causa  impudentissima.  Tu  agris,  tu  aedificiis,  tu  argentb, 
tu  familia,  tu  rebus  omnibus  ornatus  et  copiosus  sis,  et 
dubites  de  possessione  detrahere,  adquirere  ad  fidem  ?  Quid 
enim  exspectas  ?  bellum  ?  Quid  ergo  ?  in  yastatibne  omnium 
tuas  possessiones  sacrosanctas  futuras  putas  ?  An  tabulas 
230  novas  ?  Errant  qui  istas  a  Catilina  exspectant :  meo  bene- 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE  79 

ficio  tabulae  novae  proferentur,  verum  auctionariae;  neque 
enim  istl,  qul  possessiones  habent,  alia  ratione  ulia  salvl 
esse  possunt.  Quod  si  maturius  facere  voluissent,  neque 
(id  quod  stultissimum  est)  certare  cum  usurls  fructibus 
praediorum,  et  locupletioribus  Ills  et  melioribus  clvibus  235 
uteremur.  Sed  hosce  homines  minime  puto  pertimescendos, 
quod  aut  deduct  de  sententia  possunt,  aut,  si  permanebunt, 
magis  mihi  videntur  Yota  facturl  contra  rem  puolicam 
quam  arma  laturi. 

The  second  class ,  of  needy  but  ambitious  politicians. 

IX.  19.  Alterum  genus  est  eorum  qui,  quam  quam  240 
premuntur  aere  alieno,  dominationem  tamen  exspectant, 
rerum  potirl  volunt,  honores,  quos  quieta  re  publica  despe- 
rant,  perturbata  se  consequl  posse  arbitrantur.  Quibus 
hoc  praecipiendum  videtur  (unum  scilicet  et  idem  quod 
reliquls  omnibus),  ut  desperent  id,  quod  conantur,  se  con-  245 
sequl  posse  :  prlmum  omnium  me  ipsum  vigilare,  adesse, 
providere  rel  publicae  ;  deinde  magnos  animds  esse  in  bonis 
virls,  magnam  concordiam  in  maxima  multitudine,  magnas 
praeterea  copias  mllitum ;  deos  denique  immo^talls  hulc 
invicto  populo,  clarissimo  imperio,  pulcherrimae  urbl  con-  250 
tra  tantam  vim  sceleris  praesentis  auxilium  esse  laturos. 
Quod  si  iam  sint  id,  quod  cum  summo  furore  cupiunt, 
adeptl,  num  illl  in  cinere  urbis  et  in  sanguine  clvium,  quae 
mente  conscelerata  ac  nefaria  concuplverunt,  se  eonsules  ac 
dictatores  aut  etiam  reges  sperant  futuros?  Xon  vident  id  255 
se  cupere,  quod  si  adeptl  sint,  fugitive  alicul  aut  g/adia- 
torl  concedl  sit  necesse  ? 

The  third  class,  of  Sulla’s  veterans  spoiling  for  another  war. 

20.  Tertium  genus  est  aetate  iam  adfectum,  sed  tamen 
exercitatione  robustum.  Quo  ex  genere  iste  est  Manlius, 
cul  nunc  Catillna  succedit.  Sunt  homines  ex  els  colonils  260 
quas  Sulla  constituit ;  quas  ego  universas  clvium  esse  opti- 


8o 


CICERO’S  ORATIONS 


morum  et  fortissimorum  yirorum  sentio,  sed  tamen  el  sunt 
colon!  qui  se  in  Insperatls  ac  repentinls  pecunils  sumptuosius 
Insolentiusque  iactarunt.  HI  dnm  aedificant  tamquam 
265  beat!,  dum  praedils  lectls,  familils  magnls,  conylvils  appa¬ 
ratus  delectantur,  in  tantum  aes  alienum  inciderunt,  ut,  si 
salvl  esse  yelint,  Sulla  sit  els  ab  Inferls  excitandus  ;  qui 
etiam  non  nullos  agrestls,  homines  tenuis  atque  egentls,  in 
eandem  illam  spem  raplnarum  veterum  impulerunt :  quos 
270  ego  utrosque  in  eodem  genere  praedatorum  dlreptorumque 
pono.  Sed  eos  hoc  moneo  :  desinant  furere,  ac  proscrip¬ 
tion's  et  dictaturas  cogitare.  Tantus  enim  illorum  tem- 
porum  dolor  inustus  est  clyitatl,  ut  iam  ista  non  modo 
homines,  sed  ne  pecudes  quidem  mihi  passurae  esse  viae- 
275  antur. 

The  fourth ,  of  hopeless  bankrupts ,  a  motley  crew. 

X.  21.  Quartum  genus  est  sane  varium  et  mlxtum  et 
turbulentum,  qui  iam  prldem  premuntur,  qui  numquam 
emergunt ;  qui  partim  inertia,  partim  male  gerendo  nego- 
tio,  partim  etiam  sumptibus  in  yetere  aere  alieno  yacillant ; 
280  qui  yadimonils,  iudicils,  proscription  bonorum  defatlgatl, 
permultl  et  ex  urbe  et  ex  agrls  se  in  ilia  castra  conferre 
dlcuntur.  Hosce  ego  non  tarn  mllites  acrls  quam  Infitia- 
tores  lentos  esse  arbitror.  Qui  homines  prlmum,  si  stare 
non  possunt,  conruant,  sed  ita,  ut  non  modo  clvitas,  sed  ne 
285  ylclnl  quidem  proximl  sentiant.  Xam  illud  non  intellego, 
quam  ob  rem,  si  ylyere  honeste  non  possunt,  perlre  turpiter 
yelint ;  aut  cur  minore  dolore  perituros  se  cum  multls, 
quam  si  soli  pereant,  arbitrentur. 

The  fifth,  of  criminals  of  every  sort ;  and  the  sixth  and  last ,  of  young 
debauchees ,  Catiline’s  especial  favorites. 

22.  Qulntum  genus  est  parricldarum,  sicaridrum,  deni- 
290  que  omnium  facinordsorum.  Quos  ego  a  Catillna  non 
reyoco  ;  nam  neque  ab  eo  dlyelll  possunt,  et  pereant  sane  in 


SECOND  OKATION  AGAINST  CATILINE 


8l 


latrocinio,  quoniam  sunt  ita  multi,  lit  eos  career  capere  non 
possit. 

Postremum  autem  genus  est  non  sdlum  numero,  verum 
etiam  genere  ipso  atque  vita,  quod  proprium  Catilinae  est,  295 
de  eius  dllectu,  immo  verb  de  complexu  eius  ac  sinu  ;  quos 
pexo  capillo,  nitidos,  aut  imberbis  aut  bene  barbatos  videtis, 
manicatis  et  talaribus  tunicls,  yells  amietbs,  non  togls, 
quorum  omnis  industria  vitae  et  vigilandl  labor  in  antelu- 
canis  cenis  expromitur.  23.  In  bis  gregibus  omnes  alea-  300 
tores,  omnes  adulteri,  omnes  impiiri  impudicique  yersantur. 

Hi  pueri  tarn  lepidi  ac  delicati  non  solum  amare  et  amari, 
neque  saltare  et  cantare,  sed  etiam  sicas  yibrare  et  spargere 
venena  didicerunt ;  qui  nisi  exeunt,  nisi  pereunt,  etiam  si 
Catilina  perierit,  scitote  hoc  in  re  publica  seminarium  303 
Catilinarum  futurum.  Yerum  tamen  quid  sibi  isti  miseri 
volunt  ?  Hum  suas  secum  mulierculas  sunt  in  castra  duc- 
turi  ?  Quern  ad  modum  autem  illis  carere  poterunt,  his 
praesertim  iam  noctibus  ?  Qu5  autem  pacto  ill!  Apenninum 
atque  illas  pruinas  ac  nivis  perferent  ?  nisi  ideired  se  facilius  310 
hiemem  toleraturos  putant,  quod  nudi  in  conviyiis  saltare 
didicerunt. 

Contrasting  the  two  sides,  your  own  and  that  of  Catiline,  we  find  that 
we  have  nothing  to  fear ;  for  this  is  a  war  between  strength  and 
weakness,  virtue  and  vice,  right  and  wrong ,  the  result  of  which 
can  be  safely  foretold. 

XI.  24.  0  bellum  magno  opere  pertimescendum,  cum 
hanc  sit  habiturus  Catilina  scortorum  cohortem  praetoriam! 
Instruite  nunc,  Quirites,  contra  has  tarn  praeclaras  Catilinae  315 
copias  vestra  praesidia  vestrosque  exercitus.  Et  primum 
gladiatori  ill!  c5nfect5  et  saucio  consules  imperatoresque 
vestrbs  oppbnite  ;  deinde  contra  illam  naufragorum  eiectam 
ac  debilitatam  manum  flbrem  totius  Italiae  ac  robur  6ducite. 

Iam  verb  urbes  coloniarum  ac  municipiorum  respondebunt  320 
Catilinae  tumulis  silvestribus.  Neque  ego  ceteras  copias, 
ornamenta,  praesidia  yestra  cum  illius  latronis  inopia 
0 


82 


CICEKO'S  ORATIONS 


atque  egestate  conferre  debed.  25.  Sed  si,  omissls  his 
rebus,  quibus  nos  suppeditamur,  eget  ille  (senatu,  equitibus 
325  Eomanls,  urbe,  aerario,  yectlgalibus,  cuncta  Italia,  pro- 
yincils  omnibus,  exterls  nationibus) — si,  his  rebus  omissls, 
causas  ipsas  quae  inter  se  confllgunt  contendere  yellmus,  ex 
eo  ipso,  quam  yalde  illl  iaceant,  intellegere  possumus.  Ex 
hac  enim  parte  pudor  pugnat,  illinc  petulantia  ;  hine  pudl- 
330  citia,  illinc  stuprum  ;  hinc  fides,  illinc  fraudatib  ;  hinc  pietas, 
illinc  scelus  ;  hinc  constantia,  illinc  furor  ;  hinc  honestas, 
illinc  turpitudo  ;  hinc  continentia,  illinc  libido  ;  denique 
aequitas,  temperantia,  fortitudo,  prudentia,  virtutes  omnes 
certant  cum  inlquitate,  luxuria,  Ignayia,  temeritate,  cum 
335  vitiis  omnibus  ;  postremo  copia  cum  egestate,  bona  ratio 
cum  perdita,  mens  sana  cum  amentia,  bona  denique  spes 
cum  omnium  rerum  desperatione  confllgit.  In  eius  modi 
certamine  ac  proelio  nonne,  etiam  si  hominum  studia  defi- 
ciant,  dl  ipsl  immortales  cogant  ab  his  praeclarissimls  yirtu- 
340  tibus  tot  et  tanta  yitia  superarl  ? 

Guard  your  homes  ;  I  have  'provided  for  the  safety  of  the  city.  I  have 
also  taken  every  means  of  defence  outside. 

XII.  26.  Quae  cum  ita  sint,  Quirltes,  yos,  quern  ad 
modum  iam  antea,  vestra  tecta  custodils  yigililsque  defen- 
dite  ;  mihi,  ut  urbl  sine  yestro  motu  ac  sine  ullo  tumultu 
satis  esset  praesidi,  consultum  atque  provlsum  est.  ColonI 
345  omnes  municipesque  vestrl,  certiores  a  me  factl  de  hac  noc- 
turna  excursione  Catillnae,  facile  urbls  suas  flnisque  defen- 
dent.  Gladiatores,  quam  sibi  ille  manum  certissimam  fore 
putavit,  quamquam  animo  meliore  sunt  quam  pars  patrici- 
orum,  potestate  tamen  nostra  continebuntur.  Q.  Metellus, 
350  quern  ego  hoc  prospiciens  in  agrum  Gallicum  Plcenumque 
praemlsl,  aut  opprimet  hominem,  aut  omnls  eius  motus 
conatusque  prohibebit.  Eeliquls  autem  de  rebus  constitu- 
endls,  maturandls,  agendls  iam  ad  senatum  referemus,  quern 
vocarl  videtis. 


SECOND  ORATION  AGAINST  CATILINE 


83 


To  the  conspirators  left  behind  by  Catiline  I  give  warning  07ice  more. 

Let  them  go  if  they  will ;  for,  guilty  as  they  are,  I  will  not  detain 
them.  This  war  I  will  wage  in  the  garb  of  peace,  and  with  the 
least  possible  disturbance. 

27.  Nunc  illos,  qui  in  urbe  remanserunt,  atque  adeo  qul  355 
contra  urbis  salutem  omniumque  vestrum  in  urbe  a  Catilina 
relicti  sunt,  quamquam  sunt  hostes,  tamen,  quia  sunt  elves, 
monitos  etiam  atque  etiam  void.  Mea  lenitas  si  cui  adhuc 
solutior  visa  est,  hoc  exspectavit,  ut  id,  quod  latebat, 
erumperet.  Quod  reliquum  est,  iam  non  possum  oblivisci,  360 
rneam  hanc  esse  patriam ;  me  horum  esse  consulem  ;  mihi 
aut  cum  his  vi vendum  aut  pro  his  esse  moriendum.  Nullus 
est  portis  custos,  nullus  insidiator  viae  :  si  qui  exire  volunt, 
conivere  possum.  Qui  vero  se  in  urbe  commoverit ;  cuius 
ego  n5n  modo  factum,  sed  inceptum  ullum  conatumve  365 
contra  patriam  deprehendero — sentiet  in  hac  urbe  esse 
consules  vigilantis,  esse  egregios  magistrates,  esse  fortem 
senatum,  esse  arma,  esse  carcerem,  quern  vindicem  nefari- 
orum  ac  manifestorum  scelerum  maiores  nostri  esse  volu- 
erunt.  370 

XIII.  28.  Atque  haec  omnia  sic  agentur,  Quirites,  ut 
maximae  res  minimo  motu,  pericula  summa  nullo  tumultu, 
bellum  intestinum  ac  domesticum  post  hominum  memoriam 
crudelissimum  et  maximum  me  uno  togato  duce  et  impera- 
tore  sedetur.  Quod  ego  sic  administrabo,  Quirites,  ut,  si  375 
ullo  modo  fieri  poterit,  ne  improbus  quidem  quisquam  in 
hac  urbe  poenam  sui  sceleris  sutferat ;  sed  si  vis  manifestae 
audaciae,  si  impendens  patriae  periculum  me  necessario  de 
hac  animi  lenitate  deduxerit,  lllud  profecto  perficiam,  quod 
in  tanto  et  tarn  insidioso  hello  vix  optandum  videtur,  ut  380 
neque  bonus  quisquam  intereat,  paucorumque  poena  vos 
omnes  salvi  esse  possitis. 


84 


cicero’s  orations 


We  may  safely  rely  on  the  help  of  the  gods. 

29.  Quae  quidem  ego  neque  mea  prudentia  neque  hu- 
manis  consiliis  fretus  polliceor  yobls,  Quirites,  sed  multls  et 
385  non  dubiis  deorum  immortalium  significationibus,  quibus 
ego  ducibns  in  hanc  spem  sententiamque  sum  ingressus; 
qui  iam  non  procul,  ut  quondam  solebant,  ab  externo  ho- 
ste  atque  longinquo,  sed  Inc  praesentes  suo  numine  atque 
auxilio  sua  templa  atque  urbis  tecta  defendunt.  Quos 
390  yos,  Quirites,  precari,  yenerari,  implorare  debetis,  ut,  quam 
urbem  pulcherrimam  florentissimamque  esse  voluerunt, 
hanc  omnibus  hostium  copris  terra  marique  superatis  a  per- 
ditissimorum  civium  nefario  scelere  defendant. 


THIRD  ORATION  AGAINST  CATILINE 


Conspirators  never  think  that  they  have  taken  precautions  enough, 
or  have  gained  allies  enough  ;  and  in  endeavoring  to  gain  fresh  sup¬ 
port,  the  Catilinarians  made  a  fatal  mistake. — Froude’s  Caesar, 
p.  152. 

Thus  Cicero’s  first  object  was  fully  attained  ;  the  conspirators  in 
the  city,  whose  machinations  had  hitherto  been  hidden  from  the 
public,  were  now  caught  in  a  flagrant  act  of  rebellion,  and  an  act 
which  had  conspicuously  failed.  —  Strachan-Davidson’s  Cicero „ 
p.  137. 


THIRD  ORATION  AGAINST  CATILINE 


Fellow-citizens,  I  have  saved  the  state ,  and  am  entitled  to  rank  ivith 

Romulus  himself.  I  will  tell  you  briefly  what  has  occurred  in  the 

Senate. 

Rem  publicam,  Quirites,  yitamque  omnium  yestrum, 
bona,,  fortunas,  coniuges  liberosque  vestros,  atque  hoc  clo- 
micilium  clarissimi  imperi,  fortunatissimam  pulcherrimam- 
que  urbem,  hodierno  die  debrum  immortalium  summo  erga 
yos  ambre,  laboribus,  cbnsiliis,  periculis  meis,  e  flamma 
atque  ferro  ac  paene  ex  faucibus  fati  ereptam  et  vobis  con- 
servatam  ac  restitutam  videtis.  2.  Et  si  non  minus  nobis 
iucundi  atque  inlustres  sunt  ei  dies  quibus  cbnservamur, 
quam  illi  quibus  nascimur,  quod  salutis  certa  laetitia  est, 
nascendi  incerta  condicib,  et  quod  sine  sensu  nascimur,  cum 
yoluptate  servamur,  profecto,  quoniam  ilium,  qui  bane 
urbem  condidit,  ad  debs  immortalis  benevolentia  famaque 
sustulimus,  esse  apud  yos  posterosque  yestros  in  honore 
debebit  is  qui  eandem  hanc  urbem  conditam  amplificatam- 
que  servavit.  Earn  toti  urbi,  templis,  delubris,  tectis  ac 
moenibus  subiectos  prope  iam  ignis  circumdatosque  re- 
stinximus  ;  idemque  gladios  in  rem  publicam  destrictos  ret- 
tudimus,  mucronesque  eorum  a  iugulis  vestris  deiecimus. 
3.  Quae  quoniam  in  senatu  inlustrata,  patefacta,  comperta 
sunt  per  me,  yobis  iam  exponam  breviter,  Quirites,  ut,  et 

Questions  ( for  answers  see  the  Notes). — 1.  How  long  a  time  elapsed 
between  the  delivery  of  the  Second  and  the  Third  Oration  against 
Catiline  ?  2.  What  action  did  the  Senate  take  about  this  time  ?  3. 
What  was  Cicero’s  object  during  the  interval  ?  4.  What  is  the  theme 
of  the  Third  Oration  ? 


5 

10 

15 

20 


87 


88 


cicero’s  orations 


quanta  et  qua  ratione  investigata  et  comprehensa  sint,  vos 
qul  ignoratis  et  exspectatis  scire  possitis. 

From  the  first  it  has  been  my  aim,  since  Catiline's  departure,  to 
secure  such  evidence  against  the  conspirators  as  could  not  be 
questioned. 

Principio,  ut  Catilina  paucis  ante  diebus  erupit  ex  urbe, 
cum  sceleris  sui  socids,  huiusce  nefarii  belli  acerrimos  duces, 
25  Kdmae  reliquisset,  semper  yigilayi  et  proyidi,  Quirites, 
quern  ad  modum  in  tantis  et  tarn  absconditis  insidiis  salyi 
esse  possemus.  II.  Nam  turn,  cum  ex  urbe  Catilinam 
eiciebam — non  enim  iam  yereor  huius  verbi  inyidiam,  cum 
ilia  magis  sit  timenda,  quod  yiyus  exierit — sed  turn,  cum 
30  ilium  exterminari  yolebam,  aut  reliquam  coniuratorum 
manum  simul  exituram,  aut  eos,  qui  restitissent,  infirmos 
sine  illo  ac  debilis  fore  putabam.  4.  Atque  ego,  ut  vidi, 
quos  maximo  furore  et  scelere  esse  inflammatos  sciebam, 
eos  ndbiscum  esse  et  Komae  remansisse,  in  eo  omnis  dies 
35  noctisque  cdnsfimpsi,  ut  quid  agerent,  quid  molirentur, 
sentirem  ac  yiderem,  ut,  quoniam  auribus  yestris  propter 
incredibilem  magnitudinem  sceleris  minorem  fidem  faceret 
oratio  mea,  rem  ita  comprehenderem,  ut  turn  demum  animis 
sal u.ti  yestrae  provideretis,  cum  oculis  maleficium  ipsum 
40  yideretis. 

I  learned  that  certain  delegates  of  the  Gaids,  visiting  our  city,  had 
been  tampered  with  by  Lentulus,  and  that  they  with  Volturcius, 
the  representative  of  the  conspirators,  were  to  bear  to  their  coun¬ 
trymen  and  to  Catiline  important  letters,  written  by  the  revolution¬ 
ists  in  the  city.  Accordingly  I  yesterday  sent  two  praetors,  Flac- 
cus  and  Pomptinus,  to  intercept  the  party  at  the  Mulvian  bridge. 
The  arrests  were  made  early  this  morning,  and  the  prisoners  with 
the  letters  were  brought  to  me. 

Itaque  ut  comperi  legatos  Allobrogum,  belli  Trans- 
alpini  et  tumultus  Gallici  excitandi  causa,  a  P.  Lentulo 
esse  sollicitatos,  eosque  in  Galliam  ad  suos  ciyis  eodemque 
itinere  cum  litteris  mandatisque  ad  Catilinam  esse  missos, 


THIRD  ORATION  AGAINST  CATILINE 


89 


comitemque  els  adiunctum  esse  T.  Volturcium,  atque  lnric 
ad  Catillnam  esse  datas  litteras,  facultatem  mihi  oblatam 
putavi,  ut  (quod  erat  difficillimum,  quodque  ego  semper 
optabam  ab  dis  immortalibus)  tota  res  non  solum  a  me, 
sed  etiam  a  senatu  et  a  vobls  manifesto  deprehenderetur. 
5.  Itaque  hesterno  die  L.  Flaccum  et  C.  Pomptinum 
praetores,  fortissimos  atque  amantissimos  rei  publicae  yiros, 
ad  me  yocayi.  Rem  exposui ;  quid  fieri  placeret,  ostendi. 
Illi  autem,  qui  omnia  de  re  publica  praeclara  atque  egregia 
sentirent,  sine  recusatione  ac  sine  ulla  mora  negotium  sus- 
ceperunt ;  et,  cum  adyesperasceret,  occulte  ad  pontem  ■ 
Mulyium  peryenerunt,  atque  ibi  in  proximis  yillis  ita  bi¬ 
partite  fuerunt,  ut  Tiberis  inter  eos  et  pons  interesset. 
Eodem  autem  et  ipsi  sine  cuiusquam  suspicione  multos 
fortis  yiros  eduxerant,  et  ego  ex  praefectura  Reatina  com- 
pluris  delectos  adulescentis,  quorum  opera  utor  adsidue  in 
re  publica,  praesidio  cum  gladiis  miseram.  6.  Interim, 
tertia  fere  yigilia  exacta,  cum  iam  pontem  Mulvium  magno 
comitatu  legati  Allobrogum  ingredi  inciperent,  unaque 
Yolturcius,  fit  in  eos  impetus.  Educuntur  et  ab  illis  gladii 
et  a  nostris.  Res  praetoribus  erat  nota  solis,  ignorabatur 
a  ceteris.  III.  Turn  interyentu  Pomptini  atque  Elacci 
pugna  quae  erat  commissa  sedatur.  Litterae,  quaecum- 
que  erant  in  eo  comitatu,  integris  signis  praetoribus  tra- 
duntur.  Ipsi  comprebensi  ad  me,  cum  iam  dilucesceret, 
deducuntur.  Atque  horum  omnium  scelerum  improbis- 
simum  machinatorem  Cimbrum  Gabinium  statim  ad  me, 
nihil  dum  suspicantem,  yocayi ;  deinde  item  arcessitus  est 
L.  Statilius  et  post  eum  0.  Cethegus ;  tardissime  autem 
Lentulus  yenit,  cred5  quod  in  litteris  dan  dis  praeter  con- 
suetudinem  proxima  nocte  yigilarat. 

After  consulting  certain  prominent  citizens,  I  immediately  assembled 

the  Senate. 

7.  Cum  summis  ac  clarissimis  huius  civitatis  yiris,  qui 
audita  re  frequentes  ad  me  mane  conyenerant,  litteras  a  me 


45 

50 

55 

60 

65 

70 

75 


90 


CICERO  S  ORATIONS 


prius  aperlrl  quam  ad  senatum  deferrem,  placeret  (ne, 
si  nihil  esset  inventum,  temere  a  me  tantns  tumultus  in- 
80  iectus  clvitatl  videretur),  negavl  me  esse  facturum  ut  de 
perlculo  publico  non  ad  consilium  publicum  rem  integram 
deferrem.  Etenim,  Quirltes,  si  ea,  quae  erant  ad  me 
delata,  reperta  non  essent,  tamen  ego  non  arbitrabar,  in 
tantls  rei  publicae  perlculls,  esse  mihi  nimiam  dlligentiam 
85  pertimescendam.  Senatum  frequentem  celeriter,  ut  vl- 
distis,  coegl.  8.  Atque  interea  statim,  admonitu  Allobro- 
gum,  C.  Sulpicium  praetorem,  fortem  virum,  mlsl,  qul  ex 
aedibus  Cethegl,  si  quid  telorum  esset,  efferret ;  ex  quibus 
ille  maximum  slcarum  numerum  et  gladiorum  extulit. 

Before  the  Senate,  Volturcius  under  a  promise  of  immunity  made  a 
full  confession ,  after  which  the  Gauls  were  summoned  to  appear , 
and  told  the  whole  story. 

90  IV.  IntroduxI  Volturcium  sine  Gallis  ;  fidem  publicam 
iussu  senatus  dedl ;  hortatus  sum,  ut  ea  quae  sclret  sine 
timbre  indicaret.  Turn  ille  dixit,  cum  vix  se  ex  magno 
timbre  recreasset,  ab  Lentulo  se  babere  ad  Catillnam 
mandata  et  lltteras,  ut  servorum  praesidio  uteretur,  ut  ad 
95  urbem  quam  prlmum  cum  exercitu  accederet  ;  id  autem 
go  consilib,  ut,  cum  urbem  ex  omnibus  partibus,  quern 
ad  modum  dlscrlptum  distributumque  erat,  incendissent, 
caedemque  Inflnltam  clvium  fecissent,  praesto  esset  ille  qul 
et  fugientls  exciperet,  et  se  cum  bis  urbanls  ducibus  con- 
100  iungeret.  9.  Introductl  autem  Gall!  ius  iurandum  sibi  et 
lltteras  ab  Lentulo,  Cethego,  Statilio  ad  suam  gentem  data 
esse  dlxerunt,  atque  ita  sibi  ab  bis  et  a  L.  Cassio  esse  prae- 
scrlptum,  ut  equitatum  in  Italiam  quam  prlmum  mitterent; 
pedestrls  sibi  copias  non  defuturas;  Lentulum  autem  sibi 
105  conflrmasse,  ex  fatls  Sibylllnls  baruspicumque  responsls,  se 
esse  tertium  ilium  Cornelium  ad  quern  regnum  huius  urbis 
atque  imperium  peryenlre  esset  necesse  :  Cinnam  ante  se  et 
Sullam  fuisse ;  eundemque  dlxisse,  fatalem  hunc  annum 
esse  ad  interitum  huius  urbis  atque  imperl,  qul  esset  annus 


THIRD  ORATION-  AGAINST  CATILINE 


91 


decimus  post  virginum  absolutionem,  post  Capitol!  autem  110 
incensidnem  vlcesimus.  10.  Hanc  autem  Cethego  cum 
ceteris  controversiam  fuisse  dlxerunt,  quod  Lentulo  et  aliis 
Saturnalibus  caedem  fieri  atque  urbem  incendi  placeret, 
Cethego  nimium  id  longum  videretur. 

Not  to  detain  you,  the  prisoners  were  confronted  with  the  letters. 
Cethegus  and  Statilius,  forced  to  acknowledge  their  seal  and 
handwriting,  soon  made  confession.  Lentulus  was  next  examined 
and  his  letter  read.  Upon  his  cross-examining  the  Gauls,  their 
straightforward  replies  finally  resulted  in  his  confessing  also. 

He  was  especially  agitated  when  his  unsigned  letter  to  Catiline 
was  read.  Gabinius  was  then  examined  with  the  same  result. 

To  my  mind  the  prisoners  were  convicted  as  much  by  their  looks 
and  manner  as  by  the  letters. 

V.  Ac  ne  longum  sit,  Quirltes,  tabellas  proferrl  iussi-  115 
mus,  quae  a  quoque  dlcebantur  datae.  Prlmum  ostendi- 
mus  Cethego  signum  ;  cognovit.  Yds  linum  incidimus  ; 
legimus.  Erat  scriptum  ipsius  manu  Allobrogum  sena- 
tul  et  populo,  sese  quae  eorum  legatls  cdnflrmasset  fac- 
turum  esse  ;  orare  ut  item  ill!  facerent  quae  sibi  eorum  120 
legatl  recepissent.  Turn  Cethegus,  qui  paulo  ante  ali- 
quid  tamen  de  gladiis  ac  sicis,  quae  apud  ipsum  erant 
deprehensa,  respondisset,  dixissetque  se  semper  bonorum 
ferramentorum  studiosum  fuisse,  recitatls  Htteris  debili- 
tatus  atque  abiectus  conscientia  repente  conticuity  Intro-  125 
ductus  est  Statilius  ;  cognovit  et  signum  et  manum  suam  : 
recitatae  sunt  tabellae  in  eandem  fere  sententiam  ;  confes- 
sus  est.  Turn  ostendi  tabellas  Lentulo,  et  quaesivi  cdgno- 
sceretne  signum.  Adnuit.  Est  vero/  inquam,  notum 
quidem  signum,  imago  avl  tul,  clarissiml  yirl,  qui  amavit  130 
unice  patriam  et  clvls  suds  ;  quae  quidem  te  a  tanto  scelere 
etiam  muta  revocare  debuit/  11.  Leguntur  eadem  ratione 
ad  senatum  Allobrogum  populumque  lltterae.  SI  quid  de 
his  rebus  dlcere  vellet,  feci  potestatem.  Atque  ille  prlmo 
quidem  negavit  ;  post  autem  aliquanto,  toto  iam  indicid  105 
exposito  atque  edito,  surrexit ;  quaeslvit  a  G-allls  quid  sibi 


92 


CICERO’S  ORATIONS 


esset  cum  els,  quam  ob  rem  domum  suam  venissent,  item- 
que  a  Yolturcio.  Qui  cum  ill!  breyiter  constanterque 
respondissent,  per  quern  ad  eum  quotiensque  venissent, 
140  quaeslssentque  ab  eo,  nihilne  secum  esset  de  fatis  Sibyllinis 
locutus,  turn  ille  subito  scelere  demens  quanta  conscientiao 
tIs  esset  ostendit.  Nam  cum  id  posset  Infitiariy  repente 
praeter  opinionem  omnium  confessus  est.  Ita  eum  non 
modo  ingenium  illud  et  dicendi  exercitatio,  qua  semper 
145  valuit,  sed  etiam  propter  vim  sceleris  manifest!  atque  de- 
prehensi  impudentia,  qua  superabat  omnis,  improbitasque 
defecit.  12.  Yolturcius  verb  subito  litteras  proferri  atque 
aperiri  iubet,  quas  sibi  a  Lentulo  ad  Catilinam  datas  esse 
dicebat.  Atque  ibi  yehementissime  perturbatus  Lentulus 
150  tamen  et  slgnum  et  manurn  suam  cognovit.  Erant  autem 
scriptae  sine  nomine,  sed  ita  :  ‘  Quis  sim,  scies  ex  eo  quern 
ad  te  misl.  Cura  ut  vir  sis,  et  cogita  quern  in  locum  sis 
progressus ;  vide  ecquid  tibi  iam  sit  necesse,  et  ciira  ut 
omnium  tibi  auxilia  adiungas,  etiam  infimbrum.',  Gabinius 
155  deinde  introductus,  cum  primo  impudenter  respondere 
coepisset,  ad  extremum  nihil  ex  eis  quae  Galli  insimu- 
labant  negavit.  13.  Ac  mihi  quidem,  Quirites,  cum  ilia 
certissima  visa  sunt  argiimenta  atque  indicia  sceleris — 
tabellae,  signa,  mantis,  denique  tinius  cuiusque  confessib, 
160  turn  multo  certiora  ilia — color,  oculi,  voltus,  taciturnitas. 
Sic  enim  obstupuerant,  sic  terram  intuebantur,  sic  fnrtim 
non  numquam  inter  sese  aspiciebant,  ut  non  iam  ab  aliis 
indicari,  sed  indicare  se  ipsi  viderentur. 

At  the  dose  of  these  proceedings  the  Senate  passed  a  vote  of  thanks  to 
me,  to  the  two  praetors,  and  to  Antonins  my  colleague.  They  then 
directed  that  Lentulus,  Cethegus,  Statilius,  Gabinius,  and  five 
others  should  be  placed  under  arrest.  And  still  further  they 
honored  me  with  a  supplicatio  under  circumstances  that  have  no 
parallel.  Of  course,  to  remove  every  religious  scruple,  Lentulus 
was  first  required  to  resign  his  magistracy. 

YI.  Indiciis  expositis  atque  editis,  senatum  consulul,  de 
165  summa  re  publica  quid  fieri  placeret.  Dictae  sunt  a  prln- 


THIRD  ORATION  AGAINST  CATILINE 


93 


cipibus  acerrimae  ac  fortissimae  sententiae,  quas  senatus 
sine  ulla  varietate  est  secutus.  Et  quoniam  nondum  est 
perscrlptum  senatus  consultum,  ex  memoria  vobls,  Quirltes, 
qnid  senatus  censuerit  exponam.  14.  Prlmum  mihi  gratiae 
verbis  amplissimls  aguntur,  quod  virtute,  consilio,  provi-  170 
dentia  mea  res  publica  maximls  perlculls  sit  llberata ; 
deinde  L.  Elaccus  et  C.  Pomptlnus  praetores,  quod  eorum 
opera  fort!  fidellque  usus  essem,  merito  ac  iure  laudantur ; 
atque  etiam  viro  forth  conlegae  meo,  laus  impertltur,  quod 
eos,  qui  huius  coniurationis  participes  fuissent,  a  suls  et  a  175 
rel  publicae  consilils  removisset.  Atque  ita  censuerunt,  ut- 
P.  Lentulus,  cum  se  praetura  abdicasset,  in  custodiam  tra- 
deretur ;  itemque  utx  C.  Cethegus,  L.  Statilius,  P.  Gabl- 
nius,  qui  omnes  praesentes  erant,  in  custodiam  traderentur. 
Atque  idem  hoc  decretum  est  in  L.  Cassium,  qui  sibi  procu-  tgO 
rationem  incendendae  urbis  depoposcerat ;  in  M.  Ceparium, 
cul  ad  sollicitandos  pastores  Apuliam  attributam  esse  erat 
indicatum ;  in  P.  Eurium,  qui  est  ex  els  colonls,  quos 
Eaesulas  L.  Sulla  deduxit ;  in  Q.  Annium  Chllonem,  qui 
una  cum  hoc  Eurio  semper  erat  in  hac  Allobrogum  sollici-  185 
tatione  versatus  ;  in  P.  Embrenum,  llbertlnum  hominem,  a 
quo  prlmum  Gallos  ad  Gablniuin  perductos  esse  constabat. 
Atque  ea  lenitate  senatus  est  usus,  Quirltes,  ut  ex  tanta 
coniuratione  tantaque  hac  multitudine  domesticorum  ho- 
stium,  novem  hominum  perditissimorum  poena  re  publica  190 
conservata,  reliquorum  mentis  sanarl  posse  arbitraretur. 

15.  Atque  etiam  supplicatio  dls  immortalibus  pro  singular! 
eorum  merito  meo  nomine  decreta  est,  quod  mihi  prlmum 
post  hanc  urbem  conditam  togato  contigit,  et  his  verbis 
decreta  est :  quod  urbem  incendils,  caede  clvls,  Italiam  195 
bello  llberassem.  Quae  supplicatio  si  cum  ceteris  confera- 
tur,  hoc  interest,  quod  ceterae  bene  gesta,  haec  una  con¬ 
servata  re  publica  constituta  est.  Atque  illud,  quod 
faciendum  prlmum  fuit,  factum  atque  transaction  est. 
Nam  P.  Lentulus,  quamquam  patefactls  indicils,  confes-  200 
sionibus  suls,  iudicio  senatus  non  modo  praetoris  ius,  verum 


94 


cicero’s  orations 


etiam  clvis  amiserat,  tamen  magistrate  se  abdicavit,  ut, 
quae  religio  C.  Mario,  clarissimo  yiro,  non  fuerat,  quo  mi¬ 
nus  C.  Glauciam,  de  quo  nihil  nbminatim  eral  decretum, 
205  praetorem  occideret,  ea  nos  religione  in  privato  P.  Lentulo 
puniendo  liberaremur. 

The  conspiracy  was  doomed,  fellow-citizens,  from  the  moment  I  drove 
Catiline,  its  master  spirit,  out  of  the  city. 

VII.  16.  Nunc  quoniam,  Quirites,  consceleratissimi  pe- 
rlculosissimlque  belli  nefarios  duces  captos  iam  et  compre- 
hensos  tenetis,  existimare  debetis  omnis  Catilinae  copias, 
210  omnis  spes  atque  opes,  bis  depulsis  urbis  periculis,  con- 
cidisse.  Quern  quidem  ego  cum  ex  urbe  pellebam,  hoc 
providebam  animo,  Quirites  :  remoto  Catilina,  non  mihi 
esse  P.  Lentuli  somnum  nec  L.  Cassi  adipes  nec  C. 
Cetliegi  furiosam  temeritatem  pertimescendam.  Ille  erat 
215  unus  timendus  ex  istis  omnibus,  sed  tarn  diu,  dum  urbis 
moenibus  continebatur.  Omnia  norat,  omnium  aditus 
tenebat ;  appellare,  temptare,  sollicitare  poterat,  audebat ; 
erat  ei  consilium  ad  facinus  aptum,  consilio  autem  neque 
manus  neque  lingua  deerat.  Iam  ad  certas  res  conficiendas 
220  certos  homines  delectos  ac  descriptos  habebat.  Neque 
yero,  cum  aliquid  mandarat,  confectum  putabat  :  nihil 
erat  quod  non  ipse  obiret,  occurreret,  vigilaret,  labbraret. 
Frigus,  sitim,  famem  ferre  poterat.  17.  Hunc  ego  homi- 
nem  tarn  acrem,  tarn  audacem,  tarn  paratum,  tarn  calli- 
225  dum,  tarn  in  scelere  vigilantem,  tarn  in  perditis  rebus 
diligentem,  nisi  ex  domesticis  insidiis  in  castrense  latro* 
cinium  compulissem  (dicam  id  quod  sentio,  Quirites),  non 
facile  hanc  tantam  molem  mall  a  ceryicibus  vestris  depu- 
lissem.  Non  ille  nobis  Saturnalia  constituisset,  neque 
230  tanto  ante  exsili  ac  fati  diem  rei  publicae  denuntiavisset  • 
neque  commisisset,  ut  signum,  ut  litterae  suae  testes 
manifesti  sceleris  deprehenderentur.  Quae  nunc,  illo 
absente,  sic  gesta  sunt,  ut  nullum  in  privata  domo  furtum 
umquam  sit  tarn  palam  inventum,  quam  haec  tanta  in  re 


THIRD  ORATION  aGAINST  CATILINE 


95 


publica  coniuratio  manifesto  inventa  atque  deprehensa  est.  235 
Quod  si  Catilina  in  urbe  ad  hanc  diem  remansisset,  quam- 
quam,  quoad  fuit,  omnibus  eius  consiliis  occurri  atque 
obstiti,  tamen,  ut  levissime  dicam,  dimicandum  nobis 
cum  illo  fuisset ;  neque  n5s  umquam,  cum  ille  in  urbe 
hostis  esset,  tantis  periculis  rem  publicam  tanta  pace,  240 
tantd  otio,  tanto  silentio  liberassemus. 

That  the  gods  were  with  us  we  have  ocular  proof.  When  Cotta  and 
Torquatus  were  consuls,  two  years  ago ,  we  were  reminded  by  the 
soothsayers  of  the  warning  given  when  lightning  struck  the- 
Capitol.  To  ward  off  disaster  they  then  directed  that  a  neiv 
statue — a  larger  one — should  be  erected  to  face  the  east,  and  the 
work  after  great  delay  was  finished  on  this  very  day.  That  such 
a  coincidence  between  the  completion  of  the  work  and  the  discovery 
of  the  conspiracy  marks  a  divine  intervention,  no  man  can  be  so 
blind  as  to  deny. 

VIII.  18.  Quamquam  haec  omnia,  Quirites,  ita  sunt  a 
me  administrata,  ut  deorum  immortalium  nutu  atque 
consilio  et  gesta  et  provisa  esse  videantur ;  idque  cum 
coniectura  consequi  possumus,  quod  vix  videtur  humani  245 
consili  tantarum  rerum  gubernatio  esse  potuisse,  turn  vero 
ita  praesentes  bis  temporibus  opem  et  auxilium  nobis 
tulerunt,  ut  e5s  paene  oculis  videre  possemus.  Nam  ut 
ilia  omittam,  visas  nocturno  tempore  ab  occidente  faces 
ardoremque  caeli ;  ut  fulminum  iactus,  ut  terrae  motus  250 
relinquam ;  ut  omittam  cetera,  quae  tarn  multa  nobis 
consul ibus  facta  sunt,  ut  baec,  quae  nunc  fiunt,  canere  di 
immortales  viderentur — hoc  certe,  quod  sum  dicturus, 
neque  praetermittendum  neque  relinquendum  est. 

19.  Nam  profecto  memoria  tenetis.  Cotta  et  Torquato  255 
consulibus,  compluris  in  Capitolio  res  de  caelo  esse  per- 
cussas,  cum  et  simulacra  deorum  depulsa  sunt,  et  statuae 
veterum  hominum  deiectae,  et  legnm  aera  liquefacta. 
Tactus  est  etiam  ille,  qui  hanc  urbem  condidit,  Romulus, 
quern  inauratum  in  Caj)itolio,  parvum  atque  lactentem,  260 


9  6 


cicero’s  orations 


uberibus  lnplnls  inhiantem,  fuisse  meministis.  Quo  qui- 
dem  tempore  cum  haruspices  ex  tota  Etruria  convenissent, 
caedes  atque  incendia  et  legum  interitum  et  bellum  civile 
ac  domesticum  et  totius  urbis  atque  imperi  occasum  ap- 
265  propinquare  dixerunt,  nisi  di  immortales,  omni  ratione 
placati,  su5  numine  prope  fata  ipsa  flexissent.  20.  Itaque 
illbrum  responsis  turn  et  ludi  per  decern  dies  fact!  sunt, 
neque  res  ulla  quae  ad  placandos  debs  pertineret  praeter- 
missa  est ;  idemque  iusserunt  simulacrum  Iovis  facere 
270  rnaius,  et  in  excelso  conlocare,  et  contra  atque  antea  fuerat 
ad  orientem  conyertere  ;  ac  se  sperare  dixerunt,  si  illud 
signum  quod  yidetis,  solis  ortum  et  forum  curiamque 
conspiceret,  fore  ut  ea  consilia,  quae  clam  essent  inita 
contra  salutem  urbis  atque  imperi,  inlustrarentur,  ut  a 
275  senatu  populoque  Romano  perspici  possent.  Atque  illud 
signum  conlocandum  consules  ill!  locaverunt ;  sed  tanta 
fuit  operis  tarditas,  ut  neque  superioribus  consulibus, 
neque  n5bis  ante  hodiernum  diem  conlocaretur. 

IX.  21.  Hie  quis  potest  esse  tarn  aversus  a  vero,  tarn 
280  praeceps,  tarn  mente  captus,  qui  neget  haec  omnia  quae 
videmus,  praecipueque  hanc  urbem,  deorum  immortalium 
nutu  ac  potestate  administrari  ?  Etenim  cum  esset  ita 
responsum,  caedes,  incendia,  interitum  rei  publicae  com- 
parari,  et  ea  per  civis  (quae  turn  propter  magnitudinem 
285  scelerum  non  nullis  incredibilia  videbantur),  ea  non  modo 
cogitata  a  nefariis  civibus,  verum  etiam  suscepta  esse 
sensistis.  Illud  vero  nonne  ita  praesens  est,  ut  nutu  Iovis 
Optimi  Maxim!  factum  esse  yideatur,  ut  cum  hodiernb 
die  mane  per  forum  meo  iussu  et  coniurati  et  eorum  in- 
290  dices  in  aedern  Concordiae  ducerentur,  eo  ipso  tempore 
signum  statueretur  ?  quo  conlocato  atque  ad  vos  senatum- 
que  converso,  omnia  et  senatus  et  vos,  quae  erant  cogitata 
contra  salutem  omnium,  inlustrata  et  patefacta  vidistis. 


TIIIRD  ORATION  AGAINST  CATILINE 


97 


That  our  enemies  were  deprived  of  their  senses  by  Jupiter  is  clear 
from  their  conduct ,  and  is  another  proof  of  his  protecting  care 
over  us. 

22.  Quo  etiam  maiore  sunt  istl  odio  supplicioque  dlgnl, 
qul  non  solum  vestrls  domicilils  atque  tectls,  sed  etiam  295 
dedrum  templls  atque  delubrls  sunt  funestos  ac  nefarios 
Ignis  Inferre  conatl.  Quibus  ego  si  me  restitisse  dicam, 
nimium  mihi  sumam  et  non  sim  ferendus.  Ille,  ille  Iuppi- 
ter  restitit ;  ille  Capitolium,  ille  haec  templa,  ille  cunctam 
urbem,  ille  vos  omnls  salvos  esse  voluit.  Dls  ego  immor-  300 
talibus  ducibus  banc  mentem,  Quirltes,  voluntatemque  • 
suscepl,  atque  ad  haec  tanta  indicia  pervenl.  Iam  vero 
ab  Lentulo  ceterlsque  domesticls  hostibus  tarn  dementer 
tantae  res  creditae,  et  Ignotls  et  barbarls  commissae  llt- 
terae  numquam  essent  profecto,  nisi  ab  dls  immortalibus  305 
hulc  tantae  audaciae  consilium  esset  ereptum.  Quid 
vero  ?  ut  homines  Galll  ex  clvitate  male  pacata,  quae 
gens  una  restat  quae  bellum  populo  Romand  facere. posse 
et  non  nolle  videatur,  spem  imperl  ac  rerum  maxim  arum 
ultro  sibi  a  patricils  hominibus  oblatam  neglegerent,  310 
vestramque  salutem  suls  opibus  anteponerent,  id  non  dl- 
vlnitus  esse  factum  putatis  ?  praesertim  qul  nos  non  pu- 
gnando,  sed  tacendo  superare  potuerint. 

Never  was  occasion  more  meet  for  thanksgiving,  fellow-citizens.  Since 
the  days  of  Sulla  we  have  had  many  dissensions  in  our  city,  but 
in  all  these  troubles  revolution  was  the  object  of  selfish  politicians : 
in  this  our  latest  disturbance,  the  very  life  of  the  state  itself  was 
at  stake. 

X.  23.  Quam  ob  rem,  Quirltes,  quoniam  ad  omnia 

pulvlnaria  supplicatio  decreta  est,  celebratote  illos  dies  315 

cum  coniugibus  ac  llberls  vestrls.  Nam  multi  saepe 

honores  dls  immortalibus  iustl  habitl  sunt  ac  debitl,  sed 

profecto  iiistiores  numquam.  EreptI  enim  estis  ex  crude- 

lissimo  ac  miserrimo  interitu ;  ereptl  sine  caede,  sine 

sanguine,  sine  exercitu,  sine  dlmicatione.  Togatl  me  uno  320 

togato  duce  et  imperatore  vlcistis.  24.  Etenim  recorda- 
7 


98 


CICERO’S  ORATIONS 


mini,  Quirites,  omnls  civilis  dissensiones — non  solum  eas 
quas  audistis,  sed  eas  quas  vdsmet  ipsl  meministis  atque' 
yldistis.  L.  Sulla  P.  Sulpicium  oppressit ;  eieeit  ex  urbe 
325  C.  Marium,  custodem  huius  urbis  ;  multosque  fortis  virds 
partim  eieeit  ex  civitate,  partim  interemit.  Cn.  Octavius 
consul  armls  expulit  ex  urbe  conlegam  :  omnis  hie  locus 
acervis  corporum  et  civium  sanguine  redundavit.  Supera- 
vit  postea  Cinna  cum  Mario  :  turn  verb,  clarissimis  viris 
*30  interfectis,  lumina  civitatis  exstincta  sunt.  Ultus  est 
huius  victoriae  crudelitatem  postea  Sulla  :  ne  dlci  quidem 
opus  est  quanta  deminutibne  civium  et  quanta  calamitate 
rei  publicae.  Dissensit  M.  Lepidus  a  clarissimb  ac  fortis¬ 
simo  viro  Q.  Catulo  :  attulit  non  tarn  ipslus  interitus  re! 
335  publicae  luctum  quam  ceterorum.  25.  Atque  illae  tamen 
omnes  dissensiones  erant  eius  modi,  quae  non  ad  delen- 
dam,  sed  ad  commutandam  rem  pfiblicam  pertinerent. 
Non  ill!  nullam  esse  rem  publicam,  sed  in  ea,  quae  esset, 
se  esse  principes,  neque  hanc  urbem  ednflagrare,  sed  se  in 
340  hac  urbe  florere,  voluerunt.  Atque  illae  tamen  omnes 
dissensiones,  quarum  nulla  exitium  rei  publicae  quaesivit, 
eius  modi  fuerunt,  ut  non  reconciliatione  concordiae  sed 
internecione  civium  diiudicatae  sint.  In  hoc  autem  uno 
post  hominum  memoriam  maximo  crudelissimoque  hello, 
345  quale  bellum  nulla  umquam  barbaria  cum  sua  gente  ges- 
sit,  quo  in  bello  lex  haec  fuit  a  Lentulo,  Catilina,  Cethego, 
Cassid  constituta,  ut  omnes,  qui  salva  urbe  salvi  esse  pos- 
sent,  in  hostium  numero  ducerentur,  ita  me  gessi,  Quiri- 
tes,  ut  salvi  omnes  conservaremini  ;  et,  cum  hostes  vestri 
350  tantum  civium  superfuturum  putassent,  quantum  infinitae 
caedi  restitisset,  tantum  autem  urbis,  quantum  flamma 
obire  non  potuisset,  et  urbem  et  civis  integros  incolumis- 
que  servavi. 

In  return  for  my  services  I  ash  for  no  reward  other  than  the  memory 

of  my  achievements. 

XI.  26.  Quibus  pro  tantis  rebus,  Quirites,  nullum  ego 
*55  a  vobis  praemium  virtutis,  nullum  insigne  honoris,  nul- 


THIRD  ORATIOH  AGALHST  CATILIHE 


99 


lum  monumentum  laudis  postulo,  praeterquam  huius  die! 
memoriam  sempiternam.  In  animis  ego  vestrls  omnls 
triumphos  meos,  omnia  ornamenta  honoris,  monumenta 
gloriae,  laudis  insignia,  condi  et  conlocari  volo.  Nihil  me 
mutum  potest  delectare,  nihil  taciturn,  nihil  denique  eius  360 
modi,  quod  etiam  minus  digni  adsequi  possint.  Memoria 
vestra,  Quirites,  res  nostrae  alentur,  sermonibus  crescent, 
litterarum  monumentis  inveterascent  et  conroborabuntur ) 
eandemque  diem  intellego  (quam  spero  aeternam  fore) 
propagatam  esse  et  ad  salutem  urbis  et  ad  memoriam  con-  365 
sulatus  mei  ;  unoque  tempore  in  hac  re  publica  duos  civis 
exstitisse,  quorum  alter  finis  yestri  imperi  non  terrae,  sed 
caeli  regionibus  terminaret,  alter  eiusdem  imperi  domi- 
cilium  sedisque  servaret. 

Such  services  as  mine  have  been ,  impose  upon  you  a  corresponding 
obligation ,  for  it  will  be  your  duty  in  future  to  see  that  I  suffer 
nothing  at  the  hands  of  those  whom  I  have  for  your  sake  made  my 
enemies.  This  is  all  I  ask  of  you,  since  you  have  already  bestowed 
on  me  the  noblest  gifts  to  ivhich  I  could  aspire.  And  as  night  is 
now  upon  us,  fellow-citizens,  with  prayers  to  Jupiter,  guard  your 
homes  as  before  ;  you  shall  soon  be  free  from  all  anxiety. 

XI.  27.  Sed  quoniam  earum  rerum,  qua.s  ego  gessi,  370 
non  eadem  est  fortuna  atque  condicio  quae  illorum,  qui 
externa  bella  gesserunt,  quod  mihi  cum  eis  vivendum  est 
quos  yici  ac  subegi,  isti  hostis  aut  interfectos  aut  oppressos 
reliquerunt,  yestrum  est,  Quirites,  si  ceteris  facta  sua  recte 
prosunt,  mihi  mea  ne  quando  obsint,  providere.  Mentes  375 
enim  hominum  audacissimorum  sceleratae  ac  nefariae  ne 
vobis  nocere  possent,  ego  providl ;  ne  mihi  noceant,  yestrum 
est  providere.  Quamquam,  Quirites,  mihi  quidem  ipsi 
nihil  ab  istis  iam  noceri  potest.  Magnum  enim  est  in  bonis 
praesidium,  quod  mihi  in  perpetuum  comparatum  est ;  330 
magna  in  re  publica  dignitas,  quae  me  semper  tacita  de- 
fendet ;  magna  vis  cdnscientiae,  quam  qui  neglegunt,  cum 
me  yiolare  volent,  se  ipsi  indicabunt.  28.  Est  etiam  nobis 
is  animus,  Quirites,  ut  non  modo  nullius  audaciae  cedamus, 


100 


CICER0?5  ORATIONS 


385  sed  etiam  omnis  improbos  ultro  semper  lacessamus.  Quod 
si  omnis  impetus  domesticorum  hostium,  depulsus  a  vobls, 
se  in  me  unum  conyertit,  vobls  erit  videndum,  Quirltes, 
qua  condicione  posthac  eos  esse  yelltis,  qul  se  pro  salute 
yestra  obtulerint  invidiae  perlcullsque  omnibus.  Mihi 
890  quidem  ipsl,  quid  est  quod  iam  ad  vitae  fructum  possit 
adqulri,  cum  praesertim,  neque  in  honore  vestro,  neque  in 
gloria  yirtutis,  quicquam  videam  altius,  quo  mihi  libeat 
ascendere.  29.  Illud  profecto  perficiam,  Quirltes,  ut  ea, 
quae  gessl  in  consulatu,  prlvatus  tuear  atque  ornem,  ut, 
395  si  qua  est  invidia  conservanda  re  publica  suscepta,  laedat 
invidos,  mihi  yaleat  ad  gloriam.  Denique  ita  me  in  re 
publica  tractabo,  ut  meminerim  semper  quae  gesserim 
curemque  ut  ea  yirtute,  non  cash  gesta  esse  videantur. 

Yos,  Quintes,  quoniam  iam  nox  est,  veneratl  Ioyem, 
400  ilium  custodem  huius  urbis  ac  yestrum,  in  yestra  tecta 
discedite  ;  et  ea,  quamquam  iam  est  perlculum  depulsum, 
tamen  aeque  ac  priore  nocte  custodils  yigililsque  defen- 
dite.  Id  ne  yobls  diutius  faciendum  sit,  atque  ut  in  per- 
petua  pace  esse  possltis,  providebch 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE 


By  cutting  the  evil  at  the  root,  by  surprising  and  punishing  the 
conspiracy  before  it  broke  out,  Cicero  perhaps  delayed  the  advent  of 
monarchical  government  at  Borne  for  fifteen  years.  He  was  not 
wrong,  then,  in  boasting  of  the  services  he  rendered  at  that  time  to  his 
country’s  liberty,  and  we  must  acknowledge  with  Seneca  that  if  he 
praised  his  consulship  without  measure,  he  has  not  done  so  without 
reason. — Boissier’s  Cicero  and  His  Friends,  page  150. 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE 


Gratifying,  0  conscript  fathers,  as  are  the  evidences  of  your  anxiety 
on  my  account,  yet  I  pray  you  dismiss  your  fears  as  unworthy  of 
my  position.  1  will  cheerfully  bear  whatever  fate  may  have  in 
store  for  me. 

Video,  patres  conscript!,  in  me  omnium  vestrum  ora 
atque  oculds  esse  converses  ;  video  vos  non  solum  de  vestro 
ac  rel  publicae,  verum  etiam,  si  id  depulsum  sit,  de  meo 
perlculo  esse  sollicitos.  Est  mihi  iucunda  in  mails  et  grata 
in  dolore  vestra  erga  me  voluntas  ;  sed  earn,  per  deos  im-  5 
mortalls,  deponite,  atque  oblltl  salutis  meae  de  vobls  ac  de 
vestris  llberls  cdgitate.  Mibi  si  liaec  condicio  consulates 
data  est,  ut  omnls  acerbitates,  omnls  dolores  cruciatusque 
perferrem,  feram  non  solum  fortiter,  verum  etiam  libenter, 
dum  modo  mels  laboribus  vobls  populoque  Romano  dlgnitas  10 
salusque  pariatur.  2.  Ego  sum  ille  consul,  patres  con- 
scrlptl,  cul  non  forum,  in  quo  omnis  aequitas  continetur, 
non  campus  consularibus  auspicils  cdnsecratus,  non  curia, 
summum  auxilium  omnium  gentium,  non  domus,  commune 

Questions  ( for  answers  see  the  Notes). — 1.  Give  the  date  of  this 
speech.  2.  Before  what  body  was  it  delivered  ?  3.  Where  ?  4.  Why 
was  Silanus  first  called  on  for  his  opinion  ?  5.  What  was  Caesar’s 
rank  at  this  time  ?  6.  Give  an  account  of  the  debate.  7.  Also  of  the 
execution.  8.  What  bearing  on  the  question  of  the  legality  of  the 
executions  had  the  lex  Sempronia?  (9.  Why  called  lex  Semproma  ?) 

10.  Cicero’s  answer  to  this  point  ?  11.  The  weakness  of  this  answer  ? 

12.  What  other  consideration  makes  for  the  legality  of  this  course  ? 

13.  Does  this  settle  the  matter  finally  ?  14.  What  is  the  strongest 
justification  Cicero  had  for  doing  what  he  did  ?  15.  Give  some  account 
of  Catiline’s  defeat  in  battle  and  his  death. 

103 


104 


CICERO’S  ORATIONS 


15  perfugium,  non  lectns  ad  quietem  datus,  non  denique  haeo 
sedes  honoris,  sella  curulis,  umquam  vacua  mortis  perlculo 
atque  Insidils  fuit.  Ego  multa  tacul,  multa  pertull,  multa 
concessl,  multa  meo  quodam  dolore  in  vestro  timore  sanavl. 
Nunc,  si  hunc  exitum  consulatus  mel  dl  immortales  esse 
20  voluerunt,  ut  vos  populumque  ROmanum  ex  caede  miser- 
rima,  coniuges  liberosque  vestros  virginesque  Vestalls  ex 
acerbissima  vexatione,  templa  atque  delubra,  hanc  pul- 
cherrimam  patriam  omnium  nostrum  ex  foedissima  flamma, 
totam  Italiam  ex  bello  et  yastitate  eriperem,  quaecumque 
25  mihi  uni  proponetur  fortuna,  subeatur.  Etenim  si  P. 
Lentulus  suum  nomen,  inductus  a  vatibus,  fatale  ad  per- 
niciem  rel  publicae  fore  putavit,  cur  ego  non  laeter  meum 
consulatum  ad  salutem  popull  Eoinanl  prope  fatalem  ex- 
stitisse  ? 

Therefore  let  your  present  thoughts  be  only  for  fatherland  and  family. 
Do  not  suppose ,  however,  that  I  am  not  moved  by  the  anxiety  and 
the  tears  of  my  loved  ones  :  rather  do  these  evidences  of  affection 
stir  me  to  more  energetic  action  that  I  may  save  them  from  threat¬ 
ened  destruction. 

30  II.  3.  Qua  re,  patres  conscrlptl,  consulite  vobls  ;  pro- 
spicite  patriae ;  conservate  yos,  coniuges,  llberos  fortunas- 
que  vestras,  popull  Romani  nomen  salutemque  defendite  : 
mihi  parcere  ac  de  me  cogitare  desinite.  Nam  prlmum 
debeo  sperare  omnls  deos  qul  hulc  urbl  praesident,  pro  eo 
35  mihi  ac  mereor  relaturos  esse  gratiam ;  deinde,  si  quid 
obtigerit,  aequd  animo  paratoque  moriar.  Nam  neque 
turpis  mors  fortl  yiro  potest  accidere,  neque  immatura 
consular!,  nec  misera  sapientl.  Nec  tamen  ego  sum  ille 
ferreus,  qul  fratris  carissiml  atque  amantissiml  praesentis 
40  maerore  non  moyear,  horumque  omnium  lacrimls,  a  quibus 
me  circumsessum  videtis.  Neque  meam  mentem  n5n 
domum  saepe  reyocat  exanimata  uxor,  et  abiecta  metu 
fllia,  et  parvolus  fllius,  quern  mihi  videtur  amplectl  res 
publica  tamquam  obsidem  consulatus  mel,  neque  ille  qul. 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE  105 

exspectans  huius  exitum  die!,  adstat  in  conspectu  med,  45 
gener.  Moveor  his  rebus  omnibus  ;  sed  in  earn  partem, 
uti  salvi  sint  vobiscum  omnes,  etiam  si  me  vis  aliqua  op- 
presserit,  potius  quam  et  illi  et  nos  una  rei  publicae  peste 
pereamus. 

For  the  present  crisis  is  far  more  grave  than  those  of  former  years. 

4.  Qua  re,  patres  conscript!,  incumbite  ad  salutem  rei  50 
publicae ;  circumspicite  omnis  procellas  quae  impendent, 
nisi  providetis.  Non  Ti.  Gracchus,  quod  iterum  tribii¬ 
nns  plebis  fieri  voluit ;  non  C.  Gracchus,  quod  agrarios 
coneitare  conatus  est ;  non  L.  Saturninus,  quod  C.  Mem- 
mium  occidit,  in  discrimen  aliquod  atque  in  vestrae  55 
seyeritatis  iudicium  adducitur.  Tenentur  ei  qui  ad  urbis 
incendium,  ad  yestram  omnium  caedem,  ad  Catilinam 
accipiendum  Romae  restiterunt ;  tenentur  litterae,  signa, 
man  us,  denique  unius  cniusque  cbnfessio  :  sollicitantur 
Allobroges,  seryitia  excitantur,  Catilina  arcessitur ;  id  est  00 
initum  consilium,  ut,  interfectis  omnibus,  nemo  ne  ad 
deplorandum  quidem  populi  Rdmani  nomen  atque  ad  la- 
mentandam  tanti  imperi  calamitatem  relinquatur. 

These  things  are  clear  from  the  evidence  and  from  the  confession  of 
the  prisoners,  and  you  have  already  by  your  acts  condemned  the 
priso7iers ;  and  yet  as  if  it  were  still  an  open  question,  1  will  lay 
the  matter  before  you  now  with  the  reminder  that,  whatever  your 
course,  you  should  decide  before  night. 

III.  5.  Haec  omnia  indices  detulerunt,  rei  confess! 
sunt,  yos  multis  iam  iudiciis  iudicayistis :  primum,  quod  65 
mihi  gratias  egistis  singularibus  yerbis,  et  mea  virtnte 
atque  diligentia  perditorum  hominum  coniurationem  pate- 
factam  esse  decreyistis ;  deinde,  quod  P.  Lentulum  se 
abdicare  praetura  coegistis  ;  turn,  quod  eum  et  ceteros,  de 
quibus  iudicastis,  in  custodiam  dandos  censuistis  ;  maxi' 
meque  quod  meo  nomine  supplicationem  decrevistis,  qui 
honos  togato  habitus  ante  me  est  nemini ;  postremo,  he- 


106  CICERO'S  ORATIOHS 

sterno  die  praemia  legatls  Allobrogum  Titoque  Volturcio 
dedistis  amplissima.  Q.uae  sunt  omnia  eius  modi,  ut  el, 
75  qui  in  custodiam  nbminatim  datl  sunt,  sine  ulla  dubita- 
tione  a  vobls  damnatl  esse  videantur. 

6.  Sed  ego  InstituI  referre  ad  vos,  patres  conscript!, 
tamquam  integrum,  et  de  facto  quid  iudicetis,  et  de  poena 
quid  censeatis.  Ilia  praedicam  quae  sunt  consulis.  Ego 
80  magnum  in  re  publica  versarl  furorem,  et  nova  quaedam 
mlscerl  et  concitari  mala,  iam  prldem  videbam  ;  sed  hanc 
tantam,  tarn  exitiosam  haberl  coniurationem  a  clyibus 
numquam  putavl.  Nunc  quicquid  est,  quocuinque  vestrae 
mentes  incllnant  atque  sententiae,  statuendum  vobls  ante 
85  noctem  est.  Quantum  facinus  ad  yos  delatum  sit,  videtis. 
Hulc  si  paucos  putatis  adflnls  esse,  vebementer  erratis  : 
latius  oplnione  disseminatum  est  hoc  malum.  Manavit 
non  solum  per  Italiam,  verum  etiam  transcendit  Alpls  et 
obscure  serpens  multas  iam  provincias  occupayit.  Id  op- 
90  priml  sustentando  ac  prolatando  nullo  pacto  potest.  Qua- 
cumque  ratidne  placet,  celeriter  vobls  vindicandum  est. 

Of  the  two  proposals  before  us,  that  of  Silanus  favors  the  death- 
penalty ;  that  of  Caesar ,  imprisonment  for  life  and  confiscation 
of  their  property.  But  Caesar’s  proposal  is  hardly  practicable, 
and,  after  all,  is  the  severer  of  the  two. 

% 

IV.  7.  Video  adhuc  duas  esse  sententias :  imam  D. 
SllanI,  qui  censet  eos,  qui  haec  delere  conatl  sunt,  morte 
esse  multandos ;  alteram  0.  Caesaris,  qui  mortis  poenam 
95  removet,  ceterorum  suppliciorum  omnls  acerbitates  am- 
plectitur.  Uterque  et  pro  sua  dlgnitate  et  pro  rerum 
magnitudine  in  summa  severitate  yersatur.  Alter  eos, 
qui  nos  omnls,  qui  populum  Romanum,  vita  prlvare  conatl 
sunt,  qui  delere  imperium,  qui  popull  Romani  nomen 
100  exstinguere,  punctum  temporis  frul  vita  et  hoc  communl 
splritu  non  putat  oportere  ;  atque  hoc  genus  poenae  saepe 
in  improbds  clvls  in  hac  re  publica  esse  usurpatum  recor- 
datur.  Alter  intellegit  mortem  ab  dls  immortalibus  non 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE 


107 


esse  supplicl  causa  constitutam ;  sed  aut  necessitatem  na¬ 
turae,  aut  laborum  ac  miseriarum  quietem.  Itaque  earn  105 
sapientes  numquam  invltl,  fortes  saepe  etiam  libenter, 
oppetlverunt.  Vincula  verb,  et  ea  sempiterna,  certe  ad 
singularem  poenam  nefarii  sceleris  inventa  sunt.  Munici- 
pils  dispertlrl  iubet.  Habere  videtur  ista  res  inlquitatenq 
si  imperare  veils,  difficultatem,  si  rogare.  Decernatur  110 
tamen,  si  placet.  8.  Ego  enim  suscipiam  et,  ut  spero, 
reperiam  qul  id,  quod  salutis  omnium  causa  statueritis, 
non  putent  esse  suae  dignitatis  recusare.  Adiungit  gra- 
yem  poenam  municipibus,  si  quis  eorum  vincula  ruperit ;  ■ 
horribills  custodias  circumdat,  et  dlgnas  scelere  hominum  115 
perditorum.  Sancit  ne  quis  eorum  poenam  quos  con- 
demnat,  aut  per  senatum  aut  per  populurn  levare  possit ; 
eripit  etiam  spem,  quae  sola  hominem  in  miserils  consolarl 
solet.  Bona  praeterea  publicarl  iubet.  Vltam  solam  re- 
linquit  nefarils  hominibus  :  quam  si  eripuisset,  multos  120 
uno  dolores  animl  atque  corporis  et  omnls  scelerum  poenas 
ademisset.  Itaque  ut  aliqua  in  vita  formldo  improbis 
esset  posita,  apud  Inferos  eius  modi  quaedam  illl  antlqul 
supplicia  impils  constituta  esse  voluerunt,  quod  videlicet 
intellegebant,  els  remotls,  non  esse  mortem  ipsam  perti-  125 
mescendam. 

Since  Caesar  is  a  popular  leader,  to  follow  Ms  opinion  would  perhaps 
be  the  safer  course  ;  but  no  such  consideration  shall  influence  me. 

One  of  these  would-be  democrats,  I  see,  is  absent  to-day  to  avoid 
the  necessity  of  voting  in  a  capital  case.  Having  already  declared 
himself  on  the  question,  he  is  inconsistent.  Caesar  is  aware  that 
our  laws  were  not  made  for  enemies,  and  hence  Lentulus  deserves 
perpetual  imprisonment. 

V.  9.  Nunc,  patres  conscrlptl,  ego  mea  video  quid  in¬ 
tersit.  Si  eritis  secutl  sententiam  0.  Caesaris,  quoniam 
hanc  is  in  re  publica  viam,  quae  popularis  habetur,  secutus 
esb,  fortasse  minus  erunt,  hoc  auctore  et  cdgnitore  huiusce  130 
sententiae,  mihi  populates  impetus  pertimescendl ;  sin 
illam  alteram,  nescio  an  amplius  mihi  negotl  contrahatur. 


io8 


CICERO'S  ORATIONS 


Sed  tamen  meorum  perlculdrum  ratidnes  utilitas  rel  publi- 
cae  yincat.  Habemus  enim  a  Caesare,  slcut  ipslus  dlg- 
135  nitas  et  maidrum  eius  amplitude  postulabat,  sententiam, 
tamquam  obsidem  perpetuae  in  rem  publicam  voluntatis. 
Intellectum  est  quid  interesset  inter  levitatem  contidnatd- 
rum  et  animum  vere  popularem,  salutl  populi  consulentem. 
10.  Video  de  istls,  qui  se  popularis  haberl  volunt,  abesse 
140  non  neminem,  ne  de  capite  videlicet  clvium  Rdmandrum 
sententiam  ferat.  At  is  et  nudius  tertius  in  custbdiam 
clvls  Romanos  dedit,  et  supplicationem  mihi  decrevit,  et 
indices  hesterno  die  maximls  praemils  adfecit.  Iam  hoc 
nemini  dubium  est,  qui  reo  custodiam,  quaesltori  gratula- 
145  tionem,  indici  praemium  decrevit,  quid  de  tota  re  et  causa 
iudicarit.  At  vero  0.  Caesar  intellegit,  legem  Semproniam 
esse  de  civibus  Romanis  ednstitutam  ;  qui  autem  rel  publi- 
cae  sit  hostis,  eum  clvem  nullo  modo  esse  posse  ;  denique 
ipsum  latorem  Semproniae  legis,  iussu  populi,  poenas  rel 
tso  publicae  dependisse.  Idem  ipsum  Lentulum,  largltorem 
et  prodigum,  non  putat,  cum  de  pernicie  populi  Romani, 
exitio  huius  urbis  tarn  acerbe,  tarn  crudeliter  cogitarit, 
etiam  appellarl  posse  popularem.  Itaque  homo  mltissimus 
atque  lenissimus  n5n  dubitat  P.  Lentulum  aeternls  tenebrls 
155  vincullsque  mandare,  et  sancit  in  posterum,  lie  quis  huius 
supplicio  levando  se  iactare,  et  in  perniciem  populi  Romani 
posthac  popularis  esse  possit :  adiungit  etiam  publicationem 
bonorum,  ut  omnls  animl  cruciatus  et  corporis  etiam  ege- 
stas  ac  mendlcitas  consequatur. 

Whatever  you  decide,  you  cannot  be  charged  with  cruelty.  When  1 
think  of  Lentulus  lording  it  as  king,  Gabinius  his  grand  vizier,  the 
outrages  that  would  follow  such  a  state  of  things  assure  me  that 
severity  in  this  case  is  the  truest  humanity.  Remember  the  words 
of  Lucius  Caesar  and  the  example  of  the  elder  Lentulus. 

160  VI.  11.  Quam  ob  rem,  slve  hoc  statueritis,  dederitis 
mihi  comitem  ad  contidnem  populo  carum  atque  iucun- 
dum ;  slve  SllanI  sententiam  sequl  malueritis,  facile  me 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE  IO9 

atque  vos  crudelitatis  vituperatione  exsolveritis,  atque 
obtinebo  earn  multo  leniorem  fuisse.  Quamquam,  patres 
conscripti,  quae  potest  esse  in  tanti  sceleris  immanitate  165 
punienda  crudelitas  ?  Ego  enim  de  meo  sensu  iudico. 
Nam  ita  mihi  salva  re  publica  vdbiscum  perfrui  liceat,  ut 
ego,  quod  in  hac  causa  yeliementior  sum,  non  atrocitate 
animi  moyeor — quis  est  enim  me  mitior  ? — sed  singular! 
quadam  humanitate  et  misericordia.  Yideor  enim  mihi  170 
videre  hanc  urbem,  lucem  orbis  terrarum  atque  arcem  om¬ 
nium  gentium,  subito  uno  incendio  concidentem.  Cerno 
animo  sepulta  in  patria  miseros  atque  insepultos  aceryos 
civium.  Versatur  mihi  ante  oculos  aspectus  Cethegi  et 
furor  in  vestra  caede  bacchantis.  12.  Cum  yero  mihi  pro-  175 
posul  regnantem  Lentulum,  sicut  ipse  ex  fatis  se  sperasse 
confessus  est ;  purpuratum  esse  huic  Gabinium  ;  cum 
exercitu  venisse  Oatilinam  ; — turn  lamentationem  matrum 
familias,  turn  fugam  virginum  atque  puerorum,  ac  yexa- 
tionem  virginum  Vestalium  perhorreseo.  Et,  quia  mihi  180 
vehementer  haec  videntur  misera  atque  miseranda  idcirco 
in  eos,  qui  ea  perficere  voluerunt,  me  severum  vehemen- 
temque  praebeo.  Etenim  quaero,  si  quis  pater  familias, 
liberis  suis  a  servo  interfectis,  uxore  occisa,  incensa  domo, 
supplicium  de  servo  ndn  quam  acerbissimum  sumpserit,  185 
utrum  is  clemens  ac  misericors,  an  inhumanissimus  et 
crudelissimus  esse  videatur.  Mihi  yero  importunus  ac  fer- 
reus,  qui  non  dolore  et  cruciatu  nocentis  suum  dolorem 
cruciatumque  lenierit.  Sic  nos  in  his  hominibus,  qui  nos, 
qui  coniuges,  qui  liberos  nostros  trucidare  voluerunt ;  qui  190 
singulas  unius  cuiusque  nostrum  domos,  et  hoc  universum 
rei  publicae  domicilium  delere  conati  sunt ;  qui  id  egerunt, 
ut  gentem  Allobrogum  in  vestigiis  huius  urbis  atque  in 
cinere  deflagrati  imperi  conlocarent,  si  vehementissimi 
fuerimus,  misericordes  habebimur ;  sin  remissiores  esse  19S 
voluerimus,  summae  nobis  crudelitatis  in  patriae  civium- 
que  pernicie  fama  subeunda  est.  13.  Nisi  yero  cuipiam  L. 
Qaesar,  yir  fortissimus  et  amantissimus  rei  publicae,  cru- 


IIO 


CICERO'S  ORATIOKS 


delior  nudius  tertius  yIsus  est,  cum  sororis  suae,  feminae 
200  lectissimae,  yirum  praesentem  et  audientem  vita  prlvandum 
esse  dixit,  cum  avum  suum  iussu  consulis  interfectum, 
flliumque  eius  impuberem,  legatum  a  patre  missum,  in 
carcere  necatum  esse  dixit.  Quorum  quod  simile  factum  ? 
quod  initum  delendae  rel  publicae  consilium  ?  Largltionis 
205  voluntas  turn  in  re  publica  versata  est,  et  partium  quaedam 
contentio.  Atque  eo  tempore  hums  ayus  Lentull,  yir  cla- 
rissimus,  armatus  Graccbum  est  persecutus.  Ille  etiam 
grave  turn  volnus  accepit,  ne  quid  de  summa  re  publica 
deminueretur  :  blc  ad  evertenda  rel  publicae  fundamenta 
210  Gallos  arcessit,  servitia  concitat,  Catillnam  yocat,  attribuit 
nos  trucldandos  Cethego,  et  ceteros  clvls  interficiendos  Ga- 
blnio,  urbem  Inflammandam  Cassio,  totam  Italiam  vastan- 
dam  dlripiendamque  Catillnae.  Vereaminl,  censed,  ne  in 
hoc  scelere  tarn  immanl  ac  nefando  nimis  aliquid  severe 
215  statuisse  yideaminl  :  multo  magis  est  verendum,  ne  remis- 
sidne  poenae  crudeles  in  patriam,  quam  ne  severitate  ani- 
madyersionis  nimis  vehementes  in  acerbissimos  hostls  fuisse 
yideamur. 

Let  not  the  whispered  fears  that  we  lack  the  strength  to  deal  with  our 
enemies  disturb  you.  I  have  made  every  preparation  to  meet  the 
issue.  Consider  the  unanimity  of  all  good  citizens  :  the  knights , 
who  may  yield  to  you  in  rank,  but  not  in  patriotism  ;  the  no  less 
zealous  civil  servants,  freedmen,  and  even  slaves,  while  the  shop¬ 
keepers  are  ever  on  the  side  of  peace  and  order. 

YII.  14.  Sed  ea  quae  exaudio,  patres  conscriptl,  dis- 
220  simulare  non  possum.  Iaciuntur  enim  voces,  quae  per- 
veniunt  ad  aurls  meas,  eorum  qul  vererl  videntur,  ut 
habeam  satis  praesidl  ad  ea,  quae  yds  statueritis  hodierno 
die,  transigunda.  Omnia  et  provlsa  et  parata  et  constituta 
sunt,  patres  conscriptl,  cum  mea  summa  cura  atque  dlli- 
225  gentia,  turn  multo  etiam  maiore  populi  Romani  ad  summum 
imperium  retinendum  et  ad  communis  fortunas  conservan- 
das  voluntate.  Omnes  adsunt  omnium  ordinum  homines. 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE 


I  I  I 


omnium  denique  aetatum  ;  plenum  est  forum,  plena  tem- 
pla  circum  forum,  pleni  omnes  aditus  huius  templl  ac 
loci.  Causa  est  enim  post  urbem  conditam  haec  inventa  230 
sola,  in  qua  omnes  sentirent  unum  atque  idem,  praeter 
eos  qui,  cum  sibi  viderent  esse  pereundum,  cum  omnibus 
potius  quam  soli  perire  voluerunt.  15.  Hosce  ego  homi¬ 
nes  excipio  et  secerno  libenter ;  neque  in  improborum 
civium,  sed  in  acerbissimorum  hostium  numero  habendos  235 
puto.  Ceteri  verb,  di  immortales  !  qua  frequentia,  quo 
studio,  qua  virtute  ad  communem  salutem  dignitatemque 
consentiunt ! 

Quid  ego  hie  equites  Romanos  commemorem  ?  qui 
vobis  ita  summam  ordinis  consilique  concedunt,  ut  vobis-  240 
cum  de  amore  rei  publicae  certent ;  quos  ex  multorum 
annorum  dissensione  huius  ordinis  ad  societatem  concor- 
diamque  rexocatos  hodiernus  dies  Yobiscum  atque  haec 
causa  coniungit.  Quam  si  coniunctionem,  in  consulatu 
confirmatam  meo,  perpetuam  in  re  publica  tenuerimus,  245 
confirmo  Yobis  nullum  posthac  malum  civile  ac  domesti- 
cum  ad  ullam  rei  publicae  partem  esse  venturum. 

Pari  studio  defendundae  rei  publicae  convenisse  video 
tribunos  aerarios,  fortissimos  viros  ;  scribas  item  univer- 
sos,  quos  cum  casu  hie  dies  ad  aerarium  frequentasset,  250 
video  ab  exspectatione  sortis  ad  salutem  communem  esse 
conversos. 

16.  Omnis  ingenuorum  adest  multitudo,  etiam  tenuis- 
simorum.  Quis  est  enim  cui  n5n  haec  templa,  aspectus 
urbis,  possessib  libertatis,  lux  denique  haec  ipsa  et  hoc  255 
commune  patriae  solum,  cum  sit  carum,  turn  verb  dulce 
atque  iucundum  ?  VIII.  Operae  pretium  est,  patres  con¬ 
script!,  libertinbrum  hominum  studia  cognoscere,  qui, 
sua  virtute  fortunam  huius  civitatis  consecuti,  hanc  suam 
patriam  iudicant,  quam  quidam  hie  nati,  et  summo  loco  260 
nati,  non  patriam  suam  sed  urbem  hostium  esse  iudica- 
verunt.  Sed  quid  ego  hosce  homines  ordinesque  comme- 
moro,  quos  privatae  fortunae,  quos  communis  res  publica. 


1 12 


CICERO  S  ORATIONS 


quos  denique  libertas,  ea  quae  dulcissima  est,  ad  salutem 
265  patriae  defendendam  excitavit  ?  Servus  est  nemo,  qui 
modo  tolerabili  condicione  sit  servitutis,  qui  non  audaciam 
civium  perhorrescat ;  qui  non  haec  stare  cupiat ;  qui  non, 
quantum  audet  et  quantum  potest,  conferat  ad  salutem 
voluntatis. 

270  1  7.  Qua  re,  si  quern  vestrum  forte  commovet  hoc  quod 

auditum  est — lendnem  quendam  Lentuli  concursare  cir- 
cum  tabernas,  pretio  sperare  sollicitari  posse  animos  egen- 
tium  atque  imperitorum — est  id  quidem  coeptum  atque 
temptatum  ;  sed  nulli  sunt  inventi  tarn  aut  fortuna  miseri 
275  aut  voluntate  perditi,  qui  non  ilium  ipsum  sellae  atque 
operis  et  quaestus  cotidiani  locum,  qui  non  cubile  ac  lec- 
tulum  suum,  qui  denique  non  cursum  bunc  otiosum  vitae 
suae  salvum  esse  velint.  Multo  vero  maxima  pars  eorum 
qui  in  tabernis  sunt,  immo  vero — id  enim  potius  est 
280  dicendum — genus  hoc  universum  amantissimum  est  oti. 
Etenim  omne  instrumentum,  omnis  opera  atque  quaestus, 
frequentia  civium  sustentatur,  alitur  otio.  Quorum  si 
quaestus  occlusis  tabernis  minui  solet,  quid  tandem  in- 
censis  futurum  fuit  ? 

With  every  advantage,  therefore ,  in  your  favor,  and  with  everything 
that  is  dear  at  stake,  so  act  that  never  again  may  such  a  con¬ 
spiracy  be  possible. 

285  18.  Quae  cum  ita  sint,  patres  cdnscripti,  vobis  populi 

Eomani  praesidia  non  desunt :  vos  ne  populo  Edmano 
deesse  videamini,  providete.  IX.  Habetis  consulem  ex 
plurimis  periculis  et  insidiis  atque  ex  media  morte,  non  ad 
vitam  suam  sed  ad  salutem  vestram  reservatum.  Omnes 
290  ordines  ad  conservandam  rem  publicam  mente,  voluntate, 
voce  consentiunt.  Obsessa  facibus  et  telis  impiae  coniura- 
tionis  vobis  supplex  mantis  tendit  patria  communis  ;  vobis 
se,  vobis  vitam  omnium  civium,  vobis  arcem  et  Capitolium, 
vobis  aras  Penatium,  vobis  ilium  ignem  Yestae  sempi- 
295  ternum,  vobis  omnium  deorum  templa  atque  delubra,  vobis 


FOURTH  ORATIOH  AGAIHST  CATILIHE  1 1 3 

murds  atque  urbis  tecta  commendat.  Praeterea  de  vestra 
▼Ita,  de  cdniugum  vestrarum  atque  Hberdrum  anima,  de 
fortunis  omnium,  de  sedibus,  de  focis  vestrls,  hodierno  die 
vobls  iudicandum  est.  19.  Habetis  ducem  memorem  vestrl, 
oblltum  sui,  quae  non  semper  facultas  datur  ;  habetis  omnis  300 
ordines,  omnis  homines,  universum  populum  Romanum  (id 
quod  in  civil!  causa  hodierno  die  prlmum  videmus)  unum 
atque  idem  sentientem.  Cogitate  quantls  laborihus  fun- 
datum  imperium,  quanta  virtute  stabilltam  llbertatem, 
quanta  debrum  benlgnitate  auctas  exaggeratasque  fortunas,  305 
una  nox  paene  delerit.  Id  ne  umquam  posthac  non  modo 
non  conficl,  sed  ne  cogitarl  quidem  possit  a  clyibus,  hodi¬ 
erno  die  providendum  est.  Atque  haec  non  ut  yds,  qul 
mihi  studio  paene  praecurritis,  excitarem,  locutus  sum  ;  sed 
ut  mea  yox,  quae  debet  esse  in  re  publica  prlnceps,  officio  310 
functa  cdnsularl  yideretur. 

As  for  myself,  come  what  may ,  I  shall  never  repent  of  my  course. 

Let  Scipio  the  elder  and  his  younger  namesake,  let  Paulus  and 
Marius,  and  Pompey,  greatest  of  them  all,  enjoy  the  glory  to 
which  they  are  entitled  :  beside  these  names  my  own  shall  have 
its  modest  place.  Meanwhile  the  violence  of  my  private  enemies 
will  be  harmless  against  the  support  for  which  I  look  to  you. 

X.  20.  Nunc,  ante  quam  ad  sententiam  reded,  de  me 
pauca  dicam.  Ego,  quanta  manus  est  coniuratorum,  quam 
videtis  esse  permagnam,  tantam  me  inimicdrum  multitu- 
dinem  suscepisse  video  ;  sed  earn  iudico  esse  turpem  et  315 
Inflrmam  et  abiectam.  Quod  si  aliquando  alicuius  furore 
et  scelere  concitata  manus  ista  plus  valuerit  quam  vestra 
ac  rel  publicae  dlgnitas,  me  tamen  meorum  factorum  at¬ 
que  cdnsiliorum  numquam,  patres  conscrlptl,  paenitebit. 
Etenim  mors,  quam  illl  fortasse  minitantur,  omnibus  est  320 
parata.  Yltae  tantam  laudem,  quanta  vos  me  yestris  de- 
cretls  honestastis,  nemo  est  adsecutus  ;  ceteris  enim  sem¬ 
per  bene  gesta,  mihi  uni  conservata  re  publica,  gratula- 
tidnem  decrevistis.  21.  Sit  Scipio  ille  clarus,  cuius  consilio 


cicero’s  oratione 


i  14 

_  — 

325  atque  virtute  Hannibal  in  Africam  redlre  atque  Italia 
decedere  coactus  est ;  ornetur  alter  eximia  lande  Africanus, 
qul  duas  nrbis  huic  imperio  infestissimas,  Karthaginem 
Numantiamque,  delevit  ;  habeatur  vir  egregius  Panlus  ille, 
cuius  currum  rex  potentissimus  quondam  et  nobilissimus 
330  Perses  honestavit  ;  sit  aeterna  gloria  Marius,  qul  bis  Italiam 
obsidione  et  metu  servitutis  liberavit ;  anteponatur  omnibus 
Pompeius,  cuius  res  gestae  atque  virtutes  isdem,  quibus 
solis  cursus,  regionibus  ac  terminis  continentur : — erit 
profecto  inter  borum  laudes  aliquid  loci  nostrae  gloriae, 
335  nisi  forte  maius  est  patefacere  nobis  provincias  quo  exire 
posslmus,  quam  curare  ut  etiam  illi,  qui  absunt,  babeant 
qa5  victores  reyertantur.  22.  Quamquam  est  uno  loco 
condicio  melior  externae  victoriae  quam  domesticae,  quod 
hostes  alienigenae  aut  oppress!  serviunt  aut  recepti  in 
340  amicitiam  beneficio  se  obligatos  putant :  qui  autem  ex 
numerd  civium,  dementia  aliqua  depravati,  hostes  patriae 
semel  esse  coeperunt,  eos  cum  a  pernicie  rei  publicae  rep- 
puleris,  nec  vi  coercere  nec  beneficio  placare  possis.  Qua 
re  mibi  cum  perditis  civibus  aeternum  bellum  susceptum 
345  esse  video.  Id  ego  vestro  bonorumque  omnium  auxilio, 
memoriaque  tantbrum  periculorum  (quae  non  modo  in  hoc 
populo  qui  servatus  est,  sed  in  omnium  gentium  sermo- 
nibus  ac  mentibus  semper  haerebit)  a  me  atque  a  meis  fa¬ 
cile  propulsari  posse  confidb.  Neque  ulla  profecto  tanta 
350  vis  reperietur,  quae  coniunctionem  vestram  equitumque 
Rbmanbrum,  et  tantam  conspiratibnem  bonorum  omnium 
confringere  et  labefactare  possit. 

Let  my  reward  be  your  recollection  of  these  events  and  your  'protection 
of  my  son.  Decide,  then,  fearlessly,  and  I  will  do  your  will. 

XI.  23.  Quae  cum  ita  sint,  pro  imperio,  pro  exercitu, 
pro  provincia  quam  neglexi,  pro  triumpho  ceterisque 
355  laudis  insignibus  quae  sunt  a  me  propter  urbis  vestraeque 
salutis  custodiam  repudiata,  pro  clientelis  bospitiisque  pro- 
vincialibus,  quae  tamen  urbanis  opibus  non  minore  labore 


FOURTH  ORATION  AGAINST  CATILINE  II5 

tueor  quam  compard — pro  his  igitur  omnibus  rebus,  pro 
mels  in  vos  singularibus  studils,  proque  hac  quam  per- 
spicitis  ad  conservandam  rem  publicam  dlligentia,  nihil  a  360 
vobls,  nisi  huius  temporis  totlusque  mel  consulates  memo- 
riam,  postulo  :  quae  dum  erit  vestrls  flxa  mentibus,  tutis- 
simo  me  muro  saeptum  esse  arbitrator.  Quod  si  meam 
spem  yTs  improborum  fefellerit  atque  superaverit,  com- 
mendo  vobls  parvum  meum  f Ilium  ;  cul  profecto  satis  erit  365 
praesidl,  non  solum  ad  salutem,  Yerum  etiam  ad  dignita¬ 
tem,  si  eius,  qul  haec  omnia  suo  sollus  perlculo  conser- 
Yarit,  ilium  fllium  esse  memineritis.  24.  Quapropter  de 
summa  salute  vestra  popullque  Romani,  de  vestris  coniu- 
gibus  ac  llberls,  de  arls  ac  fools,  de  fanls  atque  templls,  de  370 
totlus  urbis  tectls  ac  sedibus,  de  imperio  ac  llbertate,  de 
salute  Italiae,  de  universa  re  publica  decernite  dlligenter, 
ut  Instituistis,  ac  fortiter.  Habetis  eum  consulem  qul  et 
parere  vestris  decretls  non  dubitet,  et  ea  quae  statueritis, 
quoad  vlvet,  defendere  et  per  se  ipsum  praestare  possit.  375 


DEFENCE  OF  ARCHIAS 


“Strange  words  these  to  fall  from  the  pleader’s  lips  in  the  dusty 
atmosphere  of  the  praetor’s  court  !  non  fori,  neque  iudiciali  con- 
suetudine,  says  Cicero  himself,  in  the  few  words  of  graceful  apology 
with  which  the  speech  ends.  But  in  truth,  as  he  well  knew,  he  was 
not  speaking  to  the  respectable  gentlemen  on  the  benches  before  him. 
He  addressed  a  larger  audience  :  posterity  and  the  civilized  world.” — • 
Mackail’s  Latin  Literature,  page  69. 


C’x 


DEFENCE  OF  ARCHIAS 


Whatever  talent  or  shill  I  may  possess,  I  am  bound  to  devote  it  to  the 

defence  of  A.  Licinius  here,  for  all  that  I  am  I  owe  to  him. 

Si  quid  est  in  me  ingeni,  iudices,  quod  sentio  quam  sit 
exiguum,  aut  si  qua  exercitatio  dicendi,  in  qua  me  non 
infitior  mediocriter  esse  versatum,  aut  si  huiusce  rei  ratio 
aliqua  ab  optimarum  artium  studiis  ac  disciplina  profecta, 
a  qua  ego  nullum  confiteor  aetatis  meae  tempus  abhorru-  5 
isse — earum  rerum  omnium  vel  in  primis  hie  A.  Licinius 
fructum  a  me  repetere  prope  suo  iure  debet.  Nam  quoad 
longissime  potest  mens  mea  respicere  spatium  praeteriti 
temporis,  et  pueritiae  memoriam  recordari  ultimam,  inde 
usque  repetens  hunc  video  mihi  principem  et  ad  suscipi-  10 
endam  et  ad  ingrediendam  rationem  horum  studiorum 
exstitisse.  Quod  si  haec  vox,  huius  hortatu  praeceptisque 
conformata,  non  nullis  aliquando  saluti  fuit,  a  quo  id 
accepimus  quo  ceteris  opitulari  et  alios  servare  possemus, 
huic  profecto  ipsi,  quantum  est  situm  in  nobis,  et  opem  et  15 
salutem  ferre  debemus.  2.  Ac  ne  quis  a  nobis  hoc  ita  dici 
forte  miretur,  quod  alia  quaedam  in  hoc  facultas  sit 
ingeni,  neque  haec  dicendi  ratio  aut  disciplina,  ne  nos 
quidem  huic  uni  studio  penitus  umquam  dediti  fuimus. 
Etenim  omnes  artes  quae  ad  humanitatem  pertinent,  20 

Questions  ( for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  When  was  the  Pro 
Archia  delivered  ?  2.  What  was  its  object  ?  3.  The  true  secret  of 
the  prosecution  ?  4.  Give  a  short  sketch  of  the  life  of  Archias.  5.  His 
earliest  association  with  Cicero?  6.  What  city  gave  him  its  fran¬ 
chise  ?  7.  Discuss  the  legal  aspects  of  the  case.  8.  In  what  does  the 
real  interest  of  the  speech  lie  ? 


119 


25 

30 

35 

40 

45 


120 


CICER0?S  ORATIONS 


habent  quoddam  commune  vinculum,  et,  quasi  cogna- 
tione  quadam,  inter  se  continentur. 

For  the  unusual  character  of  my  speech  my  apology  must  be  the  char¬ 
acter  of  my  client  and  of  this  court. 

II.  3.  Sed  ne  cui  vestrum  mirum  esse  videatur,  me  in 
quaestione  legitima  et  in  iudicio  publico  (cum  res  agatur 
apud  praetorem  populi  Romani,  lectissimum  virum,  et 
apud  severissimos  iudices,  tanto  conventu  hominum  ac 
frequentia)  hoc  uti  genere  dicendi,  quod  non  modo  a  con- 
suetudine  iudiciorum,  verum  etiam  a  forensi  sermone  ab- 
horreat,  quaeso  a  vobis,  ut  in  hac  causa  mihi  detis  hanc 
veniam,  adcommodatam  huic  reo,  vobis,  quern  ad  modum 
spero,  non  molestam,  ut  me  pro  summo  poeta  atque  erudi- 
tissimo  homine  dicentem,  hoc  coneursu  hominum  littera- 
tissimorum,  hac  vestra  humanitate,  hoc  denique  praetore 
exercente  iudicium,  patiamini  de  studiis  humanitatis  ac 
litterarum  paulo  loqui  liberius,  et  in  eius  modi  persona, 
quae  propter  otium  ac  studium  minime  in  iudiciis  pericu- 
lisque  tractata  est,  uti  prope  novo  quodam  et  inusitato 
genere  dicendi.  4.  Quod  si  mihi  a  vobis  tribui  concedi- 
que  sentiam,  perficiam  profecto  ut  hunc  A.  Licinium  non 
modo  non  segregandum,  cum  sit  civis,  a  numero  civium, 
verum  etiam  si  non  esset,  putetis  asciscendum  fuisse. 

From  his  earliest  years  Archias  displayed  astonishing  talents,  and 
these  were  developed  by  study  and  travel.  In  Italy  he  received  a 
most  flattering  welcome.  Finally  settling  at  Rome,  he  soon  num¬ 
bered  our  leading  men  among  his  friends. 

III.  Nam  ut  primum  ex  pueris  excessit  Archias,  atque 
ab  eis  artibus  quibus  aetas  puerilis  ad  humanitatem  infor- 
mari  solet,  se  ad  scribendi  studium  contulit,  primum  Anti- 
ochiae — nam  ibi  natus  est  loco  nobili — celebri  quondam 
urbe  et  copiosa,  atque  eruditissimis  hominibus  liberalissi- 
misque  studiis  adfluenti,  celeriter  antecellere  omnibus 
ingeni  gloria  contigit.  Post  in  ceteris  Asiae  partibus 


DEFENCE  OF  ARCHIAS 


12  I 


cunctaeque  Graeciae  sic  eius  adventus  celebrabantur,  ut 
famam  ingeni  exspectatio  hominis,  exspectationem  ipsius  50 
adventus  admiratioque  superaret.  5.  Erat  Italia  tunc 
plena  Graecarum  artium  ac  disciplinarum,  studiaque  haec 
et  in  Latio  vehementius  turn  colebantur  quam  nunc  eis- 
dem  in  oppidis,  et  hie  Romae  propter  tranquillitatem  rei 
publicae  non  neglegebantur.  Itaque  hunc  et  Tarentini  et  55 
Regini  et  Neapolitani  civitate  ceterisque  praemiis  donarunt, 
et  omnes,  qui  aliquid  de  ingeniis  poterant  iudicare,  cogni- 
tione  atque  hospitio  dignum  existimarunt.  Hac  tanta  ce- 
lebritate  famae  cum  esset  iam  absentibus  notus,  Romani 
venit,  Mario  consule  et  Catulo.  Nactus  est  primum  con-  60 
sules  eos  quorum  alter  res  ad  scribendum  maximas,  alter 
cum  res  gestas,  turn  etiam  studium  atque  auris,  adhibere 
posset.  Statim  Luculli,  cum  praetextatus  etiam  turn  Ar- 
chias  esset,  eum  domum  suam  receperunt.  Sed  etiam  hoc 
non  solum  ingeni  ac  litterarum,  verum  etiam  naturae  65 
atque  virtutis,  ut  domus  quae  huius  adulescentiae  prima 
fuit  eadem  esset  familiarissima  senectuti.  6.  Erat  tem- 
poribus  illis  iucundus  Metello  illi  Eumidico  et  eius  Pio 
filio ;  audiebatur  a  M.  Aemilio  ;  vivebat  cum  Q.  Catulo 
et  patre  et  filio ;  a  L.  Crasso  colebatur ;  Lucullos  vero  70 
et  Drusum  et  Octavios  et  Catonem  et  totam  Hortensi- 
orum  domum  devinctam  consuetudine  cum  teneret,  ad- 
ficiebatur  summo  honore,  quod  eum  non  solum  colebant 
qui  aliquid  percipere  atque  audire  studebant,  verum  etiam 
si  qui  forte  simulabant.  75 

While  travelling  with  Lucullus  he  was  enrolled  as  a  citizen  of  Hera- 
elia,  and  having  duly  fulfilled  every  legal  requirement  he  was 
entitled  under  the  law  to  the  Roman  citizenship. 

IV.  Interim  satis  longo  intervallo,  cum  esset  cum  M. 
Lucullo  in  Siciliam  profectus,  et  cum  ex  ea  provincia  cum 
eodem  Lucullo  decederet,  venit  Heracliam.  Quae  cum 
esset  civitas  aequissimo  iure  ac  foedere,  ascribi  se  in  earn 
civitatem  voluit ;  idque,  cum  ipse  per  se  dignus  putaretur,  80 


122 


cicero’s  orations 


turn  auctoritate  et  gratia  Luculli  ab  Heracliensibus  im« 
petravit.  7.  Data  est  civitas  Silvani  lege  et  Carbonis: 

SI  QUI  FOEDERATIS  OIVITATIBUS  ASCRIPTI  FUISSENT:  SI  tnm, 

cum  lex  ferebatur*'  in  Italia  domicilium  habuissent, 
85  ET  SI  SEXAGINTA  DIEBUS  APUD  PRAETOREM  ESSENT  PRO- 
fessi.  Cum  hie  domicilium  Romae  multos  iam  annos 
haberet,  professus  est  apud  praetorem  Q.  Metellum  famili- 
arissimum  suum. 

’ What  more  needs  to  be  said  ?  His  citizenship  of  Heraclia  is  vouched 
for,  Oratius,  by  the  upright  Lucullus,  who  speaks  from  actual 
knowledge,  and  by  the  noble  delegates  from  Heraclia  here  present, 
so  that  we  do  not  need  the  missing  records  of  that  city.  That  my 
client  has  long  been  a  resident  of  Rome,  everybody  knows. 
Finally,  he  made  his  declaration  as  required  before  Metellus, 
whose  records  are  above  suspicion. 

8.  Si  nihil  aliud  nisi  de  civitate  ac  lege  dicimus,  nihil 
90  dico  amplius  :  causa  dicta  est.  Quid  enim  horum  in- 
firmari,  Gratis  potest  ?  Heracliaene  esse  turn  ascriptum 
negabis  ?  Adest  vir  summa  auctoritate  et  religione  et  fide, 
M.  Lucullus ;  qui  se  non  opinari  sed  scire,  non  audisse 
sed  vidisse,  non  interfuisse  sed  egisse  dicit.  Adsunt  He- 
95  raclienses  legati,  nobilissimi  homines  ;  huius  iudici  causa 
cum  mandatis  et  cum  publico  testimonio  venerunt ;  qui 
hunc  ascriptum  Heracliensem  dicunt.  Hie  tu  tabulas 
desideras  Heracliensium  publicas,  quas  Italico  bello  in- 
censo  tabulario  interisse  scimus  omnis.  Est  ridiculum  ad 
100  ea  quae  habemus  nihil  dicere,  quaerere  quae  habere  non 
possumus ;  et  de  hominum  memoria  tacere,  litterarum 
memoriam  flagitare  ;  et,  cum  habeas  amplissimi  viri  re- 
ligionem,  integerrimi  municipi  ius  iurandum  fidemque,  ea, 
quae  depravari  nullo  modo  possunt,  repudiare,  tabulas, 
106  quas  idem  dicis  solere  corrumpi,  desiderare.  9.  An  do¬ 
micilium  Romae  non  habuit  is  qui  tot  annis  ante  civitatem 
datam  sedem  omnium  rerum  ac  fortunarum  suarum  Romae 
conlocavit  ?  At  non  est  professus.  Immo  vero  eis  tabulis 
professus,  quae  solae  ex  ilia  professione  conlegioque  prae* 


DEFENCE  OF  ARCHIAS 


123 


torum  obtinent  publicarum  tabularum  auctoritatem.  Y.  110 
Nam,  cum  Appi  tabulae  neglegentius  adservatae  dice- 
rentur,  Gabini,  quam  diu  incolumis  fuit,  levitas,  post 
damnationem  calamitas  omnem  tabularum  fidem  resi- 
gnasset,  Metellus,  homosanctissimus  modestissimusque  om¬ 
nium,  tanta  diligentia  fuit,  ut  ad  L.  Lentulum  praetorem  115 
et  ad  iudices  venerit,  et  unius  nominis  litura  se  commotum 
esse  dixerit.  In  liis  igitur  tabulis  nullam  lituram  in  nomine 
A.  Licini  videtis. 

The  first  objection  raised  to  my  client's  citizenship  is  absurd ,  since  not 

only  Heraclia,  but  other  cities  also  admitted  him  to  the  franchise . 

The  second  objection — the  absence  of  his  name  from  the  census — is 

easily  explained,  and  more  than  offset  by  other  facts  well  known. 

10.  Quae  cum  ita  sint,  quid  est  quod  de  eius  civitate 

dubitetis,  praesertim  cum  aliis  quoque  in  civitatibus  fuerit  120 
ascriptus  ?  Etenim  cum  mediocribus  multis,  et  aut  nulla 
aut  humili  aliqua  arte  praeditis,  gratuito  civitatem  in 
Graecia  homines  impertiebant,  Reginos  credo  aut  Locrensis 
aut  Neapolitanos  aut  Tarentinos,  quod  scenicis  artificibus 
largiri  solebant,  id  huic  summa  ingeni  praedito  gloria  125 
noluisse  !  Quid  ?  cum  ceteri  non  modo  post  civitatem 
datam,  sed  etiam  post  legem  Papiam  aliquo  modo  in 
eorum  municipiorum  tabulas  inrepserunt,  hie,  qui  ne 
utitur  quidem  illis  in  quibus  est  scriptus,  quod  semper  se 
Heracliensem  esse  voluit,  reicietur  ?  130 

11.  Census  nostros  requiris  scilicet.  Est  enim  obscurum 
proximis  censoribus  hunc  cum  clarissimo  imperatore  L. 
Lucullo  apud  exercitum  fuisse  ;  superioribus,  cum  eodem 
quaestore  fuisse  in  Asia  ;  primis  Iulio  et  Crasso  nullam 
populi  partem  esse  censam.  Sed,  quoniam  census  non  ius  135 
civitatis  confirmat,  ac  tantum  modo  indicat  eum,  qui  sit 
census,  ita  se  iam  turn  gessisse  pro  cive,  eis  temporibus, 
quibus  tu  criminaris  ne  ipsius  quidem  iudicio  in  civium 
Romanorum  iure  esse  versatum,  et  testamentum  saepe 
fecit  nostris  legibus,  et  adiit  hereditates  civium  Roma-  140 


124 


CICERO'S  ORATIONS 


norum,  et  in  beneficiis  ad  aerarium  delatus  est  a  L.  Lucullo 
pro  corisule.  VI.  Quaere  argumenta,  si  qua  potes  :  num- 
quam  enim  hie  neque  suo  neque  amicorum  iudicio  revin- 
cetur. 

The  reason ,  Gratius ,  why  I  take  such  delight  in  the  defence  of 
Archias,  is  that  he  provides  us  advocates  with  a  necessary  relaxa¬ 
tion.  The  time  that  others  devote  to  more  frivolous  pursuits ,  I 
have  given  to  literature. 

145  12.  Quaeres  a  nobis,  Grati,  cur  tanto  opere  hoc  homine 

delectemur.  Quia  suppeditat  nobis  ubi  et  animus  ex  hoc 
forensi  strepitu  reficiatur,  et  aures  convicio  defessae  con- 
quiescant.  An  tu  existimas  aut  suppetere  nobis  posse  quod 
cotidie  dicamus  in  tanta  varietate  rerum,  nisi  animos  no- 
150  stros  doctrina  excolamus  ;  aut  ferre  animos  tan-tam  posse 
contentionem,  nisi  eos  doctrina  eadem  relaxemus  ?  Ego 
vero  fateor,  me  his  studiis  esse  deditum.  Ceteros  pudeat, 
si  qui  se  ita  litteris  abdiderunt,  ut  nihil  possint  ex  eis 
neque  ad  communem  adferre  fructum,  neque  in  aspectum 
155  lucemque  proferre  :  me  autem  quid  pudeat,  qui  tot  annos 
ita  vivo,  iudices,  ut  a  nullius  umquam  me  tempore  aut 
commodo  aut  otium  meum  abstraxerit,  aut  voluptas  avo- 
carit,  aut  denique  somnus  retardarit  13.  Qua  re  quis 
tandem  me  reprehendat,  aut  quis  mihi  iure  suscenseat, 
160  si,  quantum  ceteris  ad  suas  res  obeundas,  quantum  ad  festos 
dies  ludorum  celebrandos,  quantum  ad  alias  voluptates  et 
ad  ipsam  requiem  animi  et  corporis  conceditur  temporum, 
quantum  alii  tribuunt  tempestivis  conviviis,  quantum 
denique  alveolo,  quantum  pilae, — tantum  mihi  egomet  ad 
165  haec  studia  recolenda  sumpsero  ?  Atque  hoc  ideo  mihi 
concedendum  est  magis,  quod  ex  his  studiis  haec  quoque 
crescit  oratio  et  facultas ;  quae  quantacumque  in  me  est, 
numquam  amicorum  periculis  defuit.  Quae  si  cui  levior 
videtur,  ilia  quidem  certe,  quae  summa  sunt,  ex  quo  fonte 
170  hauriam,  sentio. 


DEFENCE  OF  ARCIIIAS 


125 


True  merit  is  worth  its  full  cost  to  attain  ;  yet  its  memory  would  per¬ 
ish  but  for  the  records  of  literature .  Here  I  find  the  memorials 
of  those  great  exemplars,  the  story  of  whose  lives  has  always  sus¬ 
tained  me  in  my  public  life. 

14.  Nam  nisi  multorum  praeceptis  mnltisque  litteris 
mihi  ab  adulescentia  suasissem,  nihil  esse  in  vita  magno 
opere  expetendum  nisi  landem  atque  honestatem,  in  ea 
autem  perseqnenda  omnis  cruciatus  corporis,  omnia  peri- 
cula  mortis  atque  exsili  parvi  esse  ducenda,  nnmquam  175 
me  pro  salute  vestra  in  tot  ac  tantas  dimicationes  atque 
in  lios  profligatorum  hominum  cotidianos  impetus  obie- 
cissem.  Sed  pleni  omnes  sunt  libri ;  plenae  sapientium 
voces,  plena  exemplorum  vetustas ;  quae  iacerent  in  tene- 
bris  omnia,  nisi  litterarum  lumen  accederet.  Quam  mnltas  180 
nobis  imagines,  non  solum  ad  intuendum,  verum  etiain  ad 
imitandum,  fortissimorum  virorum  expressas  scriptores  et 
Graeci  et  Latini  reliquerunt  !  Quas  ego  mihi  semper  in 
administranda  re  publica  proponens  animum  et  mentem 
meam  ipsa  cogitatione  hominum  excellentium  conforma-  185 
bam. 

“  Have  the  great  then  themselves  always  been  lettered  men  ?  ”  This  I 
cannot  say,  but  nature  and  culture  have  certainly  united  to  pro¬ 
duce  the  greatest  men.  Yet  apart  from  this  the  delights  of  litera¬ 
ture  are  perennial. 

VII.  15.  Quaeret  quispiam  :  ‘Quid?  illi  ipsi  summi 
viri,  quorum  virtutes  litteris  proditae  sunt,  istane  doctrina, 
quam  tu  effers  laudibus,  eruditi  fuerunt  ?  ’  Difficile  est 
hoc  de  omnibus  confirmare,  sed  tamen  est  certe  quod  190 
respondeam.  Ego  multos  homines  excellenti  animo  ae 
virtute  fuisse,  et  sine  doctrina  naturae  ipsius  habitu  prope 
divino  per  se  ipsos  et  moderatos  et  gravis  exstitisse  fateor. 
Etiam  illud  adiungo,  saepius  ad  laudem  atque  virtutem 
naturam  sine  doctrina  quam  sine  natura  valuisse  doctrinam.  195 
Atque  idem  ego  contendo,  cum  ad  naturam  eximiam  atque 
inlustrem  accesserit  ratio  quaedam  conformatioque  doc- 


126 


CICERO'S  ORATIOKS 


trinae,  turn  illud  nescio  quid  praeclarum  ac  singulare  solere 
exsistere.  16.  Ex  hoc  esse  hunc  numero,,  quem  patres 
200  nostri  viderunt,  divinum  hominem  Africanum  ;  ex  hoc  0. 
Laelium.,  L.  Furium,  moderatissimos  homines  et  continen- 
tissimos  ;  ex  hoc  fortissimum  virum  et  illis  temporibus 
doctissimum,  M.  Catonem  ilium  senem  ;  qui  profecto  si 
nihil  ad  percipiendam  colendamque  virtutem  litteris  adiu- 
205  varentur,  ^numquam  se  ad  earum  studium  contulissent. 
Quod  si  non  hie  tantus  fructus  ostenderetuiq  et  si  ex  his 
studiis  delectatio  sola  peteretuiq  tamen,,  ut  opinor,  hanc 
animi  adversionem  humanissimam  ac  liberalissimam  iudi- 
caretis.  Nam  ceterae  neque  temporum  sunt  neque  aetatum 
210  omnium  neque  locorum  :  haec  studia  adulescentiam  alunt, 
senectutem  oblectant,  secundas  res  ornant,  adversis  per- 
fugium  ac  solacium  praebent,  delectant  domi,  non  im- 
pediunt  foris,  pernoctant  nobiscum.,  peregrinantur,  rusti- 
cantur. 

Even  if  without  these  accomplishments  ourselves ,  we  must  admire 
them  in  others.  We  all  admired  Roscius  the  actor :  is  Archias 
the  poet  less  deserving  of  our  esteem  ?  Our  own  Ennius  called 
poets  “  sacred :  ”  may  you  so  regard  them,  gentlemen  of  the  jury. 
Many  cities  honored  Homer  dead :  shall  Archias  living  receive 
less  honor  ?  And  Archias  has  devoted  his  genius  to  singing  the 
glories  of  Rome. 

215  17.  Quod  si  ipsi  haec  neque  attingere  neque  sensu 

nostro  gustare  possemus,  tamen  ea  mirari  deberemus, 
etiam  cum  in  aliis  videremus.  VIII.  Quis  nostrum  tarn 
animo  agresti  ac  duro  fuit,  ut  Eosci  morte  nuper  non 
commoveretur  ?  qui  cum  esset  senex  mortuus,  tamen 
220  propter  excellentem  artem  ac  venustatem  videbatur  om- 
nino  mori  non  debuisse.  Ergo  ille  corporis  motu  tantum 
amorem  sibi  conciliarat  a  nobis  omnibus :  nos  animorum 
incredibilis  motus  celeritatemque  ingeniorum  neglegemus  ? 
18.  Quotiens  ego  hunc  Archiam  vidi,,  iudices^ — utar  enim 
225  vestra  benignitate,  quoniam  me  in  hoc  novo  genere  di- 
cendi  tarn  diligenter  attenditis, — quotiens  ego  hunc  vidi, 


DEFENCE  OF  ARCHIAS 


127 


cum  litteram  scripsisset  nullam,  magnum  numerum  opti- 
morum  versuum  de  eis  ipsis  rebus,  quae  turn  agerentur, 
dicere  ex  tempore  !  Quotiens  revocatum  eandem  rem  dicere 
commutatis  verbis  atque  sententiis  !  Quae  vero  adcurate  230 
cogitateque  scripsisset,  ea  sic  vidi  probari,  ut  ad  Teterum 
scriptorum  laudem  perveniret.  Hunc  ego  non  diligam, 
non  admirer,  non  omni  ratione  defendendum  putem  ? 

Atque  sic  a  summis  liominibus  eruditissimisque  ac- 
cepimus,  ceterarum  rerum  studia  et  doctrina  et  praecep-  235 
tis  et  arte  constare  ;  poetam  natura  ipsa  valere,  et  mentis 
viribus  excitari,  et  quasi  divino  quodam  spiritu  inflari. 

Qua  re  suo  iure  noster  ille  Ennius  sanctos  appellat  poetas, 
quod  quasi  deorum  aliquo  dono  atque  munere  commendati 
nobis  esse  videantur.  Sit  igitur,  iudices,  sanctum  240 

apud  vos,  humanissimos  homines, — hoc  poetae  nomen, 
quod  nulla  umquam  barbaria  violavit.  Saxa  et  solitudines 
voci  respondent ;  bestiae  saepe  immanes  cantu  flectuntur 
atque  consistunt  :  nos,  instituti  rebus  optimis,  non  jooeta- 
rum  voce  moveamur  ?  Ilomerum  Oolophonii  civem  esse  245 
dicunt  suum,  Chii  suum  vindicant,  Salaminii  repetunt, 
Smyrnaei  vero  suum  esse  confirmant,  itaque  etiam  delu- 
brum  eius  in  oppido  dedicaverunt ;  permulti  alii  praeterea 
pugnant  inter  se  atque  contendunhj  IX.  Ergo  illi  alie- 
num,  quia  poeta  fuit,  post  mortem  etiam  expetunt  :  nos  250 
hunc  vivum,  qui  et  voluntate  et  legibus  noster  est,  repu- 
diabimus  ?  praesertim  cum  omne  olim  studium  atque 
omne  ingenium  contulerit  Archias  ad  populi  Eomani 
gloriam  laudemque  celebrandam  ?  Nam  et  Cimbricas  res 
adulescens  attigit,  et  ipsi  illi  C.  Mario,  qui  durior  ad  haec  255 
studia  videbatur,  iucundus  fuit. 

Great  men  have  ever  loved  the  poets  ivho  sang  of  their  exploits.  The 
poets  who  have  praised  our  national  heroes  have  at  the  same  time 
shed  lustre  on  the  Roman  name.  Ennius  the  alien  for  such  ser¬ 
vices  received  the  citizenship :  shall  Archias  be  deprived  of  his  ? 

20.  Neque  enim  quisquam  est  tarn  aversus  a  Musis, 
qui  non  mandari  versibus  aeternum  suorum  laborum  facile 


128 


cicero’s  orations 


praeconium  patiatur.  Themistoclem  ilium,  summum 
260  Athenis  virum,  clixisse  aiunt,  cum  ex  eo  quaereretur, 
quod  acroama  aut  cuius  vocem  libentissime  audiret :  eius, 
a  quo  sua  virtus  optime  praedicaretur.  Itaque  ille  Marius 
item  eximie  L.  Plotium  dilexit,  cuius  ingenio  putabat  ea 
quae  gesserat  posse  celebrari.  21.  Mithridaticum  vero 
265  bellum,  magnum  atque  difficile  et  in  multa  varietate 
terra  marique  versatum,  totum  ab  hoc  expressum  est ;  qui 
libri  non  modo  L.  Lucullum,  fortissimum  et  clarissimum 
virum,  verum  etiam  populi  Romani  nomen  inlustrant. 
Populus  enim  Romanus  aperuit,  Lucullo  imperante,  Pon- 
270  turn,  et  regiis  quondam  opibus  et  ipsa  natura  et  regione 
vallatum ;  populi  Romani  exercitus,  eodem  duce,  non 
maxima  manu  innumerabilis  Armeniorum  copias  fudit ; 
populi  Romani  Ians  est,  urbem  amicissimam  Oyzicenorum 
eiusdem  consilio  ex  omni  impetu  regio  atque  totius  belli 
275  ore  ac  faucibus  ereptam  esse  atque  servatam  ;  nostra 
semper  feretur  et  praedicabitur,  L.  Lucullo  dimicante, 
cum  interfectis  ducibus  depressa  liostium  classis,  et  incre- 
dibilis  apud  Tenedum  pugna  ilia  navalis  ;  nostra  sunt  tro- 
paea,  nostra  monumenta,  nostri  triumpbi :  quae  quorum 
280  ingeniis  efteruntur,  ab  eis  populi  Romani  fama  celebratur. 
22.  Cams  fuit  Africano  superiori  noster  Ennius ;  itaque 
etiam  in  sepulcro  Scipionum  putatur  is  esse  constitutus  ex 
marmore.  At  eis  laudibus  certe  non  solum  ipse  qui  lau- 
datur,  sed  etiam  populi  Romani  nomen  ornatur.  In  cae- 
285  Inm  liuius  proavus  Cato  tollitur  :  magnus  lionos  populi 
Romani  rebus  adiungitur.  Omnes  denique  illi  Maximi, 
Marcelli,  Fulvii  non  sine  communi  omnium  nostrum 
laude  decorantur.  X.  Ergo  ilium  qui  haec  fecerat,  Rudi- 
num  hominem,  maiores  nostri  in  civitatem  receperunt  • 
290  nos  hunc  Heracliensem,  multis  civitatibus  expetitum,  in 
hac  autem  legibus  constitutum,  de  nostra  civitate  eiciemus? 


DEFENCE  OF  AHCHIAS 


I29 


The  fact  that  Archias  writes  in  Greek,  the  language  of  the  world,  is 
the  greater  stimulus  to  our  ambition.  Alexander  grieved  that  he 
had  not  a  Homer  ;  our  own  Pompey  honored  Theophanes  with  the 
gift  of  citizenship.  Archias  also  would  have  been  so  honored  by 
one  of  our  generals,  had  not  the  laivs  already  made  him  a  citizen. 

23.  Nam  si  quis  minorem  gloriae  f  rue  turn  putat  ex 
Graecis  versibus  percipi  quam  ex  Latinis,  veliementer  errat, 
propterea  quod  Graeca  leguntur  in  omnibus  fere  gentibus, 
Latina  suis  Ambus,  exiguis  sane,  continentur.  Qua  re  si  295 
res  eae,  quas  gessimus,  orbis  terrae  regionibus  definiuntur, 
cupere  debemus,  quo  manuum  nostrarum  tela  pervenerint, 
eodem  gloriam  famamque  penetrare  ;  quod,  cum  lpsis 
populis,  de  quorum  rebus  scribitur,  liaec  ampla  sunt,  turn 
eis  certe,  qui  de  vita  gloriae  causa  dimicant,  hoc  maximum  300 
et  periculorum  incitamentum  est  et  laborum 24.  Quam 
multos  scriptores  rerum  suarum  magnus  ille  Alexander 
secum  habuisse  dicitur  !  Atque  is  tamen,  cum  in  Sigeo  ad 
Achillis  tumulum  astitisset  :  ‘  0  fortunate,’  inquit,  ‘  adu- 
lescens ,  qui  tuae  virtutis  Ilomeru m  praeconem  inveneris  ! ’  305 
Et  vere.  Nam  nisi  Ilias  ilia  exstitisset,  idem  tumulus,  qui 
corpus  eius  contexerat,  nomen  etiam  obruisset.  Quid  ? 
noster  hie  Magnus,  qui  cum  virtute  fortunam  adaequavit, 
nonne  Theophanem  Mytilenaeum,  scriptorem  rerum  sua¬ 
rum,  in  contione  militum  civitate  donavit ;  et  nostri  illi  310 
fortes  viri,  sed  rustici  ac  milites,  dulcedine  quadam  gloriae 
commoti,  quasi  participes  eiusdem  laudis,  magno  illud 
clamore  approbaverunt  ? 

25.  Itaque,  credo,  si  civis  Romanus  Archias  legibus  non 
esset,  ut  ab  aliquo  imperatore  civitate  donaretur,  perficere  315 
non  potuit.  Sulla  cum  Hispanos  donaret  et  Gallos,  credo 
hunc  petentem  repudiasset:  quern  nos  in  contione  vidimus, 
cum  ei  libellum  malus  poeta  de  populo  subiecisset,  quod 
epigramma  in  eum  fecisset,  tantuinmodo  alternis  versibus 
longiusculis,  statim  ex  eis  rebus,  quas  tunc  vendebat,  iubere  320 
ei  praemium  tribui,  sed  ea  condicione,  ne  quid  postea  scri- 
beret.  Qui  sedulitatem  mali  poetae  duxerit  aliquo  tamen 
9 


130 


CICERO’S  ORATIONS 


praemio  dignam,  hums  ingenium  et  virtutem  in  scribendo 
et  copiam  non  expetisset?  26.  Quid?  a  Q.  Metello  Pio, 
325  familiarissimo  suo,  qui  civitate  multos  donavit,  neque  per  se 
neque  per  Lucullos  impetravisset  ?  qui  praesertim  usque 
eo  de  suis  rebus  scribi  cuperet,  ut  etiam  Cordubae  natis 
poetis,  pingue  quiddam  sonantibus  atque  peregrinum, 
tamen  auris  suas  dederet. 

The  love  of  fame  is  universal,  and  the  poet ,  as  the  herald  of  fame,  is 
as  dear  to  the  citizen  as  to  the  soldier.  Hence  my  own  solicitude 
for  Archias,  for  he  has  begun  a  great  epic  on  the  events  of  my 
consulship. 

330  XI.  Neque  enim  est  hoc  dissimulandum,  quod  obscu- 
rari  non  potest,  sed  prae  nobis  ferendum  :  trahimur  omnes 
studio  laudis,  et  optimus  quisque  maxime  gloria  ducitur. 
Ipsi  illi  philosophi  etiam  in  eis  libellis,  quos  de  contemnenda 
gloria  scribunt,  nomen  suum  inscribunt ;  in  eo  ipso,  in  quo 
335  praedicationem  nobilitatemque  despiciunt,  praedicari  de  se 
ac  nominari  volunt.  27.  Decimus  quidem  Brutus,  sum- 
mus  yir  et  imperator,  Acci,  amicissimi  sui,  carminibus 
templorum  ac  monumentorum  aditus  exornayit  suorum. 
Iam  yero  ille,  qui  cum  Aetolis  Ennio  comite  bellavit,  Ful- 
840  vius,  non  dubitavit  Martis  manubias  Musis  consecrare. 
Qua  re  in  qua  urbe  imperatores  prope  armati  poetarum 
nomen  et  Musarum  delubra  coluerunt,  in  ea  non  debent 
togati  iudices  a  Musarum  honore  et  a  poetarum  salute  ab- 
horrere. 

345  28.  Atque  ut  id  libentius  faciatis,  iam  me  yobis,  iudices, 

indicabo,  et  de  meo  quodam  amore  gloriae,  nimis  acri  for- 
tasse  verum  tamen  honesto,  yobis  confitebor.  Nam  qtias 
res  nos  in  consulatu  nostro  vobiscum  simul  pro  salute  huius- 
ce  imperi,  et  pro  yita  civium,  proque  uniyersa  re  publica, 
350  gessimus,  attigit  hie  yersibus  atque  inchoayit  ;  quibus 
auditis,  quod  mihi  magna  res  et  iucunda  visa  est,  hunc  ad 
perficiendum  adornavi.  f  Nullam  enim  virtus  aliam  merce- 
dem  laborum  periculorumque  desiderat  praeter  hanc  laudis 


DEFENCE  OF  AECHIAS 


131 

et  gloriae  :  qua  quidem  detracta,  iudices,  quid  est  quod,  in 
hoc  tam  exiguo  vitae  curriculo  et  tam  brevi,  tantis  nos  in  355 
laboribus  exerceamus  ?  29.  Certe  si  nihil  animus  prae- 

sentiret  in  posterum,  et  si  quibus  regionibus  vitae  spatium 
circumscriptum  est,  eisdem  omnis  cogitationes  terminaret 
suas  ;  nec  tantis  se  laboribus  frangeret,  neque  tot  curis 
vigiliisque  angeretur,  nec  totiens  de  ipsa  vita  dimicaret.  360 
Nunc  insidet  quaedam  in  optimo  quoque  virtus,  quae  noctis 
ac  dies  animum  gloriae  stimulis  concitat,  atque  admonet, 
non  cum  vitae  tempore  esse  dimittendam  commemoratio- 
nem  nominis  nostri,  sed  cum  omni  posteritate  adaequan- 
dam.  XII.  30.  An  vero  tam  parvi  animi  videamur  esse  365 
omnes,  qui  in  re  publica  atque  in  his  vitae  periculis  labori- 
busque  versamur,  ut,  cum  usque  ad  extremum  spatium 
nullum  tranquillum  atque  otiosum  spiritum  duxerimus, 
nobiscum  simul  moritura  omnia  arbitremur  ?  An  statuas 
et  imagines,  non  animorum  simulacra  sed  corporum,  stu-  370 
diose  multi  summi  homines  reliquerunt ;  consiliorum 
relinquere  ac  virtutum  nostrarum  effigiem  nonne  multo 
malle  debemus,  summis  ingeniis  expressam  et  politam  ? 
Ego  vero  omnia,  quae  gerebam,  iam  turn  in  gerendo  spar- 
gere  me  ac  disseminare  arbitrabar  in  orbis  terrae  memoriam  375 
sempiternam.  Haec  vero  sive  a  meo  sensu  post  mortem 
afutura  est,  sive  (ut  sapientissimi  homines  putaverunt)  ad 
aliquam  mei  partem  pertinebit,  nunc  quidem  certe  cogita- 
tione  quadam  speque  delector. 

And  so,  gentlemen  of  the  jury,  as  Archias  is  a  man  of  modest  worth, 
whose  case  has  been  fully  established,  and  a  man  of  great  gifts, 
which  he  has  employed  to  the  glory  of  the  Roman  name,  you  can¬ 
not  but  acquit  him . 

31.  Qua  re  conservate,  iudices,  hominem  pudore  eo,  380 
quern  amicorum  videtis  comprobari  cum  dignitate  turn 
etiam  vetustate  ;  ingenio  autem  tanto,  quantum  id  con- 
venit  existimari,  quod  summorum  hominum  ingeniis  ex- 
petitum  esse  videatis ;  causa  vero  eius  modi,  quae  beneficio 


385 

390 

395 

400 


132 


CICERO  S  ORATIONS 


legis,  auctoritate  municipi,  testimonio  Luculli,  tabulis 
Metelli  comprobetur.  Quae  cum  ita  sint,  petimus  a  vobis, 
iudices,  si  qua  non  modo  humana  verum  etiam  divina  in 
tantis  ingeniis  commendatio  debet  esse,  ut  eum,  qui  ygs, 
qui  yestros  imperatores,  qui  populi  Romani  res  gestas 
semper  ornavit,  qui  etiam  bis  recentibus  nostris  vestrisque 
domesticis  periculis  aeternum  se  testimonium  laudis  da- 
turum  esse  profitetur,  estque  ex  eo  numero  qui  semper 
apud  omnis  sancti  sunt  habiti  itaque  dicti,  sic  in  vestram 
accipiatis  fidem,  ut  humanitate  vestra  levatnis  potius  quam 
acerbitate  violatus  esse  videatur.  32.  Quae  de  causa  pro 
mea  consuetudine  breviter  simpliciterque  dixi,  iudices,  ea 
confido  probata  esse  omnibus  :  quae  autem  remota  a  mea 
iudicialique  consuetudine,  et  de  hominis  ingenio  et  com- 
muniter  de  ipsius  studio,  locutus  sum,  ea,  iudices,  a  vobis 
spero  esse  in  bonam  partem  accepta ;  ab  eo  qui  iudicium 
exercet,  certo  scio0 


DEFENCE  OF  MILO 


The  feverish  anarchy  which  prevailed  at  Rome  throughout  this 
period  was  without  doubt  the  most  significant  of  the  many  alarming 
symptoms  which  pointed  to  the  speedy  dissolution  of  the  republican 
system. — Clark’s  Pro  Milone,  Introduction,  page  xiv. 

Cicero  was  Milo’s  most  enthusiastic  backer.  He  never  forgot  that 
although  Pompey  sanctioned  his  recall  [from  exile  five  years  before], 
and  the  optimates  made  it  a  party  question,  still  it  was  to  Milo  that 
he  owed  everything.  One  of  the  most  charming  traits  of  his  character 
is  the  warmth  of  his  gratitude  to  those  who  worked  in  his  behalf. 
.  .  .  Also  in  the  matter  of  his  friends,  he  was  an  incurable  opti¬ 

mist.  He  did  not  see  that  there  was  no  room  for  such  a  person  as  Milo 
in  a  civilized  community. — Id.,  ib. ,  page  xx. 

Cicero  was  bound  by  every  tie  of  honor  and  gratitude  to  under¬ 
take  the  defence  of  Milo.  But  the  drawn  swords  of  the  troops  with 
which  Pompey  had  lined  the  Forum  and  the  excitement  of  the  crowd 
shook  the  orator’s  nerves,  and  he  delivered,  not  the  magnificent  pub¬ 
lished  defence,  but  a  poor  and  halting  speech.  When  Milo  in  exile 
received  a  copy  of  the  oration  in  its  perfected  form,  he  sarcastically 
observed,  “It  is  just  as  well  Cicero  did  not  deliver  it,  or  I  should 
never  have  known  the  taste  of  these  excellent  mullets  of  Massilia.” — 
How  &  Leigh’s  History  of  Rome,  pages  521,  522. 


134 


DEFENCE  OF  MILO 


Alarming  as  the  strange  sight  of  armed  men  here  is  at  first — 

Etsi  vereor,  iudices,  ne  turpe  sit  pro  fortissimo  viro 
dicere  incipientem  timere  ;  minimeque  deceat,  cum  T. 
Annius  ipse  magis  de  rei  publicae  salute  quam  de  sua  per- 
turbetur,  me  ad  eius  causam  parem  animi  magnitudinem 
adferre  non  posse  :  tamen  baec  novi  iudici  nova  forma  5 
terret  oculos,  qui,  quocumque  inciderunt,  consuetudinem 
fori  et  pristinum  morem  iudiciorum  requirunt.  Non 
enim  corona  consessus  vester  cinctus  est,  ut  solebat ;  non 
usitata  frequentia  stipati  sumus  ;  2.  non  ilia  praesidia, 
quae  pro  templis  omnibus  cernitis,  etsi  contra  vim  conlo-  10 
cata  sunt,  non  adferunt  tamen  oratori  aliquid,  ut  in  foro 
et  in  iudicio,  quamquam  praesidiis  salutaribus  et  neces- 
sariis  saepti  sumus,  tamen  ne  non  timere  quidem  sine  ? 
aliquo  timore  possimus. 

yet  the  wisdom  and  justice  of  Pompey  should  reassure  us. 

Quae  si  opposita  Miloni  putarem,  cederem  tempori,  15 
iudices  ;  nec  inter  tantam  vim  armorum  existimarem  esse 
oratori  locum.  Sed  me  recreat  et  reficit  Cn.  Pompei, 
sapientissimi  et  iustissimi  viri,  consilium,  qui  profecto 

Questions  ( for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  What  reasons  had 
Cicero  for  undertaking  the  defence  of  Milo  ?  2.  Date  of  the  trial  ? 

3.  Cicero’s  age  ?  (See  the  first  page  of  the  Introduction.)  4.  Describe 
the  situation  at  Rome  in  the  years  following  the  First  Triumvirate. 

5.  Who  was  Clodius  ?  6.  Narrate  the  story  of  the  murder.  7.  Also, 
of  the  disturbances  that  followed.  8.  What  is  a  quaestio  ?  9.  What 
happened  at  the  trial  ? 


135 


136 


CICERO’S  ORATIONS 


nec  iustitiae  suae  putaret  esse,  quern  reum  sententiis  iudi- 
20  cum  tradidisset,  eundem  telis  militum  dedere ;  nec 
sapientiae,  temeritatem  concitatae  multitudinis  auctori- 
tate  publica  armare.  3.  Quam  ob  rem  ilia  arrna,  centuri- 
ones,  cobortes  non  periculum  nobis,  sed  praesidium  de- 
nuntiant  ;  neque  solum  ufc  quieto  sed  etiarn  ut  magno 
25  animo  simus  hortantur  ;  neque  auxilium  modo  defensioni 
meae,  yerum  etiam  silentium  pollicentur. 

The  citizens  are  wholly  on  our  side  :  only  the  gangs  of  Clodius  are 
hostile. 

Keliqua  vero  multitudo,  quae  quidem  est  civium,  tota 
nostra  est ;  neque  eorum  quisquam,  quos  undique  intuen- 
tis,  unde  aliqua  fori  pars  aspici  potest,  et  huius  exitum 
30  iudici  exspectantis  yidetis,  non  cum  virtuti  Milonis  favet, 
turn  de  se,  de  liberis  suis,  de  patria,  de  fortunis  bodierno 
die  decertari  putat.  II.  Unum  genus  est  adversum  in- 
festumque  nobis  eorum,  quos  P.  Olodi  furor  rapinis  et 
incendiis  et  omnibus  exitiis  publicis  pavit ;  qui  hesterna 
35  etiam  contione  incitati  sunt,  ut  vobis  voce  praeirent  quid 
iudicaretis.  Quorum  clamor  si  qui  forte  fuerit,  admonere 
vos  debebit,  ut  eum  civem  retineatis,  qui  semper  genus 
illud  hominum  clamoresque  maximos  prae  vestra  salute 
neglexit. 

Fear  not  then ,  gentlemen  of  the  jury :  if  ever  you  had  the  power  of 
rewarding  patriotic  service ,  such  power  is  yours  to-day. 

40  4.  Quam  ob  rem  adeste  animis,  iudices,  et  timorem,  si 

quern  habetis,  deponite.  Nam,  si  umquam  de  bonis  et 
fortibus  viris,  si  umquam  de  bene  meritis  civibus  potestas 
vobis  iudicandi  fuit,  si  denique  umquam  locus  amplissi- 
morum  ordinum  delectis  viris  datus  est,  ut  sua  studia  erga 
45  fortis  et  bonos  civis,  quae  voltu  et  verbis  saepe  significas- 
sent,  re  et  sententiis  declararent, — hoc  profecto  tempore 
earn  potestatem  omnem  vos  habetis,  ut  statuatis  utrum 
nos,  qui  semper  vestrae  auctoritati  dediti  fuimus,  semper 


DEFENCE  OF  MILO 


137 


miseri  lugeamus,  an,  diu  vexati  a  perditissimis  civibus, 
aliquando  per  vos  ac  per  vestram  fidem,  virtutem,  sapi-  50 
entiamque  recreemur.  5.  Quid  enim  nobis  duobus,  iudices, 
laboriosius  ;  quid  magis  sollicitum,  magis  exercitum  dici 
aut  fingi  potest,  qui,  spe  amplissimorum  jiraemiorum  ad 
rem  publicam  adducti,  metu  crudelissimorum  supplicio- 
rum  carere  non  possumus  ?  Equidem  ceteras  tempestates  55 
et  procellas  in  illis  dum  taxat  fluctibus  contionum  semper 
putavi  Miloni  esse  subeundas,  quia  semper  pro  bonis  con¬ 
tra  improbos  senserat ;  in  iudicio  vero,  et  in  eo  consilio  in 
quo  ex  cunctis  ordinibus  amplissimi  viri  iudicarent,  num- 
quam  existimavi  spem  ullam  esse  habituros  Milonis  inimi-  60 
cos  ad  eius  non  modo  salutem  exstinguendam,  sed  etiam 
gloriam  per  talis  viros  infringendam. 

Yet  waiving  the  plea  of  Milo's  public  services,  I  will  make  it  clearer 
than  day  that  Clodius,  not  Milo,  was  guilty  of  criminal  intent. 

6.  Quamquam  in  hac  causa,  iudices,  T.  Anni  tribunatu,  . 
rebusque  omnibus  pro  salute  rei  publicae  gestis  ad  huius 
criminis  defensionem  non  abutemur.  Nisi  oculis  yideritis,  65 
insidias  Miloni  a  Clodio  factas,  nec  deprecaturi  sumus,  ut 
crimen  hoc  nobis  propter  multa  praeclara  in  rem  publicam 
merita  condonetis  ;  nec  postulaturi,  ut,  si  mors  P.  Clodi 
salus  yestra  fuerit,  idcirco  earn  virtuti  Milonis  potius 
quam  populi  Komani  felicitati  adsignetis.  Sed  si  illius  70 
insidiae  clariores  hac  luce  fuerint,  turn  denique  obsecrabo 
obtestaborque  vos,  iudices,  si  cetera  amisimus,  hoc  saltern 
nobis  ut  relinquatur,  ab  inimicorum  audacia  telisque  vitam 
ut  impune  liceat  defendere. 

But  I  must  first  remove  three  errors:  the  first,  “  that  the  self-confessed 
homicide  deserves  to  die."  This  is  not  always  true,  as  human 
experience  and  the  law  clearly  show. 

III.  7.  Sed  ante  quam  ad  earn  orationem  venio,  quae  est  75 
propria  vestrae  quaestionis,  videntur  ea  esse  refutanda, 
quae  et  in  senatu  ab  inimicis  saepe  iactata  sunt,  et  in  con- 


138 


CICERO'S  ORATIONS 


tione  ab  iinprobis,  et  panlo  ante  ab  accusatoribus,  ut,  omni 
errore  sublato,  rem  plane,  quae  veniat  in  indicium,  videre 
80  possitis.  Negant  intneri  lncem  esse  fas  ei,  qni  a  se  homi- 
nem  occisnm  esse  fateatur.  In  qua  tandem  urbe  hoc 
homines  stultissimi  disputant  ?  nempe  in  ea,  quae  primum 
iudicium  de  capite  vidit  M.  Horati,  fortissimi  viri,  qui 
nondum  libera  civitate  tamen  popnli  Romani  comitiis 
85  liberatns  est,  cum  sua  manu  sororem  esse  interfectam 
fateretur.  8.  An  est  quisquam  qui  hoc  ignoret,  cum  de 
homine  occiso  quaeratur,  aut  negari  solere  omnino  esse 
factum  aut  recte  et  iure  factum  esse  defendi  ?  Nisi  vero 
existimatis  dementem  P.  Africanum  fuisse,  qui  cum  a  C. 
90  Carbone  tribuno  plebis  seditiose  in  contione  interroga- 
retur  quid  de  Ti.  Gracchi  morte  sentiret,  respondent  iure 
caesum  videri.  Neque  enim  posset  aut  Ahala  ille  Servi- 
lius  aut  P.  Nasica  aut  L.  Opimius  aut  C.  Marius  aut,  me 
consule,  senatus  non  nefarius  haberi,  si  sceleratos  civis 
95  interfici  nefas  esset.  Itaque  hoc,  iudices,  non  sine  causa 
etiam  fictis  fabulis  doctissimi  homines  memoriae  prodi- 
derunt,  eum  qui  patris  ulciscendi  causa  matrem  necavis- 
set,  variatis  hominum  sententiis,  non  solum  divina  sed 
etiam  sapientissimae  deae  sententia  liberatum.  9.  Quod 
100  si  duodecim  tabulae  nocturnum  furem  quoquo  modo, 
diurnum  autem,  si  se  telo  defenderet,  interfici  impune 
yoluerunt,  quis  est  qui,  quoquo  modo  quis  interfectus  sit, 
puniendum  putet,  cum  yideat  aliquando  gladium  nobis  ad 
hominen  occidendum  ab  ipsis  porrigi  legibus  ? 

105  IV.  Atqui  si  tempus  est  ullum  iure  hominis  necandi, 
quae  multa  sunt,  certe  illud  est  non  modo  iusturn,  yerum 
etiam  necessarium,  cum  vi  vis  inlata  defenditur.  Pudici- 
tiam  cum  eriperet  militi  tribunus  militaris  in  exercitu 
C.  Mari,  propinquus  eius  imperatoris,  interfectus  ab  eo 
110  est,  cui  vim  adferebat ;  facere  enim  probus  adulescens 
periculose  quam  perpeti  turpiter  maluit.  Atque  hunc  ille 
summus  vir  scelere  solutum  periculo  liberavit.  10.  Insi- 
diatori  vero  et  latroni  quae  potest  inferri  iniusta  nex  ? 


DEFENCE  OF  MILO 


139 


Quid  comitatus  nostri,  quid  gladii  volunt  ?  Quos  habere 
certe  non  liceret,  si  uti  illis  nullo  pacto  liceret.  Est  igitur  115 
haec,  iudices,  non  scripta,  sed  nata  lex  ;  quam  non  didi- 
cimus,  accepimus,  legimus,  verum  ex  natura  ipsa  adri- 
puimus,  hausimus,  expressimus  ;  ad  quam  non  docti  sed 
facti,  non  instituti  sed  imbuti  sumus  :  ut,  si  vita  nostra  in 
aliquas  insidias,  si  in  vim  et  in  tela  aut  latronum.  aut  ini-  120 
micorum  incidisset,  omnis  honesta  ratio  esset  expediendae 
salutis.  11.  Silent  enim  leges  inter  arma,  nec  se  exspectari 
iubent,  cum  ei,  qui  exspectare  velit,  ante  iniusta  poena 
luenda  sit  quam  iusta  repetenda.  Etsi  persapienter  et 
quodam  modo  tacite  dat  ipsa  lex  potestatem  defendendi,  125 
quae  non  hominem  occidi,  sed  esse  cum  telo  hominis  occi- 
dendi  causa  vetat,  ut,  cum  causa,  non  telum  quaereretur, 
qui  sui  defendendi  causa  telo  esset  usus,  non  bominis 
occidendi  causa  habuisse  telum  iudicaretur.  Quapropter 
hoc  maneat  in  causa,  iudices ;  non  enim  dubito  quin  pro-  130 
baturus  sim  vobis  defensionem  meam,  si  id  memineritis, 
quod  oblivisci  non  potestis,  insidiatorem  iure  interfici 
posse. 

The  second  error,  “  that  the  Senate  has  already  condemned  Milo." 

On  the  contrary,  the  Senate  has  always  approved  Milo's  course ; 
its  resolution  that  recent  events  ( the  murder  of  Clodius,  the  burning 
of  the  Curia,  and  the  attach  on  the  house  of  Lepidus)  were  con¬ 
trary  to  the  public  interests,  teas  perfectly  natural,  so  much  so 
that  I  voted  for  it  myself. 

V.  12.  Sequitur  illud,  quod  a  Milonis  inimicis  saepis- 
sime  dicitur,  caedem,  in  qua  P.  Clodius  occisus  est,  sena-  13o 
turn  iudicasse  contra  rem  publicam  esse  factam.  Illam 
vero  senatus  non  sententiis  suis  solum,  sed  etiam  studiis 
comprobavit.  Quotiens  enim  est  ilia  causa  a  nobis  acta 
in  senatu  !  quibus  adsensionibus  universi  ordinis,  quam 
nec  tacitis  nec  occultis  !  Quando  enim  frequentissimo  140 
senatu  quattuor  aut  summum  quinque  sunt  inventi  qui 
Milonis  causam  non  probarent  ?  Declarant  huius  am- 


140 


CICERO  S  ORATIONS 


busti  tribuni  plebis  illae  intermortuae  contiones,  quibus 
cotidie  meam  potentiam  invidiose  criminabatur,  cum 
145  diceret  senatum  non  quod  sentiret,  sed  quod  ego  vellem 
decernere.  Quae  quidem  si  potentia  est  appellanda,  po- 
tius  quam  aut  propter  magna  in  rem  publicam  merita 
mediocris  in  bonis  causis  auctoritas,  aut  propter  bos 
officiosos  labores  meos  non  nulla  apud  bonos  gratia — 
150  appelletur  ita  sane,  dum  modo  ea  nos  utamur  pro  salute 
bonorum  contra  amentiam  perditorum. 

13.  Hanc  vero  quaestionem,  etsi  non  est  iniqua,  numquam 
tamen  senatus  constituendam  putavit.  Erant  enim  leges, 
erant  quaestiones  yel  de  caede  vel  de  vi ;  nec  tantum  mae- 
155  rorem  ac  luctum  senatui  mors  P.  Olodi  adferebat,  ut  nova 
quaestio  constitueretur.  Cuius  enim  de  illo  incesto  stupro 
iudicium  decernendi  senatui  potestas  esset  erepta,  de  eius 
interitu  quis  potest  credere  senatum  iudicium  novum 
constituendum  putasse  ?  Cur  igitur  incendium  curiae, 
160  oppugnationem  aedium  M.  Lepidi,  caedem  hanc  ipsam 
contra  rem  publicam  senatus  factam  esse  decrevit  ?  Quia 
nulla  vis  umquam  est  in  libera  civitate  suscepta  inter  civis 
non  contra  rem  publicam.  14.  Non  enim  est  ilia  defensio 
contra  vim  umquam  optanda,  sed  non  numquam  est 
165  necessaria.  Nisi  vero  aut  ille  dies  quo  Ti.  Gracchus  est 
caesus,  aut  ille  quo  Gaius,  aut  quo  arma  Saturnini  op- 
pressa  sunt,  etiam  si  e  re  publica  oppressa  sunt,  rem  pu¬ 
blicam  tamen  non  volnerarunt.  VI.  Itaque  ego  ipse  de- 
crevi,  cum  caedem  in  Appia  factam  esse  constaret,  non 
170  eum,  qui  se  defendisset,  contra  rem  publicam  fecisse,  sed, 
cum  inesset  in  re  vis  et  insidiae,  crimen  iudicio  reservavi, 
rem  notavi.  Quod  si  per  furiosum  ilium  tribunum  sena¬ 
tui  quod  sentiebat  perficere  licuisset,  novam  quaestionem 
nullam  haberemus.  Decernebat  enim,  ut  veteribus  legi- 
175  bus,  tantum  modo  extra  ordinem,  quaereretur.  Divisa 
sententia  est,  postulante  nescio  quo  :  nihil  enim  necesse 
est  omnium  me  flagitia  proferre.  Sic  reliqua  auctoritas 
senatus  empta  intercessione  sublata  est. 


DEFENCE  OF  MILO 


141 

The  third  error,  “  that  Pompey's  action  is  a  condemnation  of  Milo.” 

This  also  is  false,  since  Pompey  is  responsible  only  for  the  main¬ 
tenance  of  the  law,  not  for  a  decision  on  the  question  of  guilt. 

15.  At  enim  Cn.  Pompeius  rogatione  sua  et  de  re  et 
de  causa  iudicavit  :  tulit  enim  de  caede,  quae  in  Appia  180 
via  facta  esset,  in  qua  P.  Clodius  occisus  esset.  Quid  ergo 
tulit  ?  nempe  ut  quaereretur.  Quid  porro  quaerendum 
est  ?  factumne  sit?  At  constat.  A  quo?  At  paret.  Yidit 
igitur,  etiam  in  confessione  facti,  iuris  tamen  defensionem 
suscipi  posse.  Quod  nisi  vidisset,  posse  absolvi  eum  qui  185 
fateretur,  cum  videret  nos  fateri,  neque  quaeri  umquam 
iussisset,  nec  vobis  tarn  hanc  salutarem  in  iudicando  lit- 
teram  quam  illam  tristem  dedisset.  Mihi  vero  Cn.  Pom¬ 
peius  non  modo  nihil  gravius  contra  Milonem  iudicasse, 
sed  etiam  statuisse  videtnr  quid  vos  in  iudicando  spectare  190 
oporteret ;  nam  qui  non  poenam  confession]',  sed  defen¬ 
sionem  dedit,  is  causam  interitus  quaerendam,  non  interi- 
tum  putavit.  16.  lain  illud  ipse  dicet  profecto,  quod 
sua  sponte  fecit,  Publione  Clodio  tribuendum  putarit  an 
tempori.  195 

VII.  Domi  suae  nobilissimus  vir,  senatus  propugna- 
tor,  atque  illis  quidem  temporibus  paene  patronus,  avun¬ 
culus  huius  iudicis  nostri,  fortissiini  viri,  M.  Catonis, 
tribunus  plebis  M.  Drusus  occisus  est.  Nihil  de  eius  morte 
populus  consultus  ;  nulla  quaestio  decreta  a  senatu  est.  200 
Quantum  luctum  in  hac  urbe  fuisse  a  nostris  patribus 
accepimus,  cum  P.  Africano  domi  suae  quiescenti  ilia 
nocturna  vis  esset  inlata  ?  Quis  turn  non  gemuit  ?  Quis 
non  arsit  dolore,  quern  immortalem,  si  fieri  posset,  omnes 
esse  cuperent,  eius  ne  necessariam  quidem  exspectatam  esse  205 
mortem  !  Num  igitur  ulla  quaestio  de  African i  morte  lata 
est  ?  certe  nulla.  17.  Quid  ita  ?  quia  non  alio  facinore 
clari  homines,  alio  obscuri  necantur.  Intersit  inter  vitae 
dignitatem  summorum  atque  infimorum  :  mors  quidem 
inlata  per  scelus  isdem  et  poenis  teneatur  et  legibus.  Nisi  210 
forte  magis  erit  parricida,  si  qui  consularem  patrem  quam 


142 


CICERO^  ORATIONS 


si  quis  humilem  necarit ;  aut  eo  mors  atrocior  erit  P. 
Olodi,  quod  is  in  monumentis  maiorum  suorum  sit  inter- 
fectus — lioc  enim  ab  istis  saepe  dicitur — proinde  quasi 
215  Appius  ille  Caecus  viain  muniverit,  non  qua  populus 
uteretur,  sed  ubi  impune  sui  posteri  latrocinarentur  ! 

18.  Itaque  in  eadem  ista  Appia  via  cum  ornatissimum 
equitem  Romanum  P.  Clodius  M.  Papirium  occidisset,  non 
fuit  illud  facinus  puniendum  ;  homo  enim  nobilis  in  suis 
220  monumentis  equitem  Romanum  occiderat :  nunc  eiusdem 
Appiae  nomen  quantas  tragoedias  excitat  !  Quae  cruentata 
antea  caede  honesti  atque  innocentis  viri  silebatur,  eadem 
nunc  crebro  usurpatur,  postea  quam  latronis  et  parricidae 
sanguine  imbuta  est.  Sed  quid  ego  ilia  commemoro  ? 
225  Comprehensus  est  in  templo  Castoris  servus  P.  Olodi, 
quern  ille  ad  Cn.  Pompeium  interficiendum  conlocarat ; 
extorta  est  ei  confitenti  sica  de  manibus.  Oaruit  foro 
postea  Pompeius,  caruit  senatu,  caruit  publico  ;  ianua  se 
ac  parietibus,  non  iure  legum  iudiciorumque  texit.  19. 
230  Num  quae  rogatio  lata,  num  quae  nova  quaestio  decreta 
est  ?  Atqui  si  res,  si  vir,  si  tempus  ullum  dignum  fuit, 
certe  haec  in  ilia  causa  summa  omnia  fuerunt :  insidiator 
erat  in  foro  conlocatus,  atque  in  yestibulo  ipso  senatus ;  ei 
viro  autem  mors  parabatur,  cuius  in  vita  nitebatur  salus 
235  civitatis  ;  eo  porro  rei  publicae  tempore,  quo,  si  unus  ille 
occidisset,  non  haec  solum  civitas,  sed  gentes  omnes  con- 
cidissent.  Niso  vero  quia  perfecta  res  non  est,  non  fuit 
poenienda;  proinde  quasi  exitus  rerum,  non  hominum  con- 
silia,  legibus  vindicentur.  Minus  dolendum  fuit  re  non 
240  perfecta,  sed  poeniendum  certe  nihilo  minus.  20.  Quotiens 
ego  ipse,  iudices,  ex  P.  Olodi  telis  et  ex  cruentis  eius 
manibus  effugi  !  ex  quibus  si  me  non  vel  mea  vel  rei  pu¬ 
blicae  fortuna  servasset,  quis  tandem  de  interitu  meo  quae- 
stionem  tulisset  ? 

245  VIII.  Sed  stulti  sumus  qui  Drusum,  qui  Africanum, 
Pompeium,  nosmet  ipsos  cum  P.  Olodio  conferre  audea- 
mus.  Tolerabilia  fuerunt  ilia :  P.  Olodi  mortem  aequo 


DEFENCE  OF  MILO 


M3 


animo  ferre  nemo  potest.  Luget  senatus ;  maeret  eque- 
ster  ordo  ;  tota  civitas  confecta  senio  est ;  sqnalent  mu- 
nicipia ;  adflictantur  coloniae ;  agri  denique  ipsi  tarn  250 
beneficum,  tarn  salutarem,  tarn  mansuetum  civem  deside- 
rant. t  21.  Non  fuit  ea  causa,  iudices,  profecto,  non  fuit 
cur  sibi  censeret  Pompeius  quaestionem  ferendam  ;  sed 
homo  sapiens,  atque  alta  et  divina  quadam  mente  praeditus, 
multa  vidit  :  fuisse  ilium  sibi  inimicum,  familiarem  Milo-  255 
nem  ;  in  communi  omnium  laetitia  si  etiam  ipse  gauderet, 
timuit  ne  videretur  infirmior  fides  reconciliatae  gratiae. 
Multa  etiam  alia  vidit,  sed  illud  maxime,  quamvis  atrociter 
ipse  tulisset,  vos  tamen  fortiter  iudicaturos.  Itaque  de¬ 
legit  ex  florentissimis  ordinibus  ipsa  lumina ;  neque  vero,  260 
quod  non  nulli  dictitant,  secrevit  in  iudicibus  legendis 
amicos  meos  :J  neque  enim  hoc  cogitavit  vir  iustissimus, 
neque  in  bonis  viris  legendis  id  adsequi  potuisset,  etiam  si 
cupisset.  Non  enim  mea  gratia  familiaritatibus  continetur, 
quae  late  patere  non  possunt,  propterea  quod  consuetudines  265 
victus  non  possunt  esse  cum  multis  ;  sed,  si  quid  possumus, 
ex  eo  possumus,  quod  res  publica  nos  coniunxit  cum  bonis  : 
ex  quibus  ille  cum  optimos  viros  legeret  idque  maxime  ad 
fidem  suam  pertinere  arbitraretur,  non  potuit  legere  non 
studiosos  mei.  22.  Quod  vero  te,  L.  Domiti,  liuic  quae-  270 
stioni  praeesse  maxime  voluit,  nihil  quaesivit  aliud  nisi 
iustitiam,  gravitatem,  humanitatem,  fidem.  Tulit  ut  con- 
sularem  necesse  esset  :  credo,  quod  principum  munus  esse 
ducebat  resistere  et  levitati  multitudinis  et  perditorum 
temeritati.  Ex  consularibus  te  creavit  potissimum  :  dederas  275 
enim  quam  contemneres  popularis  insanias  iam  ab  adule- 
scentia  documenta  maxima. 

These  points  being  settled,  the  question  is,  which  of  the  two  men  was 

the  aggressor  ? 

IX.  23.  Quam  ob  rem,  iudices,  ut  aliquando  ad  causam 
crimenque  veniamus,  si  neque  omnis  confessio  facti  est 
iuusitata ;  neque  de  causa  nostra  quicquam  aliter  ac  ncs  280 


144 


CICERO'S  ORATIOKS 


vellemus  a  senatu  iudicatum  est ;  et  lator  ipse  legis,  cum 
esset  controversia  nulla  facti,  iuris  tamen  disceptationem 
esse  voluit ;  et  ei  lecti  iudices  isque  praepositus  est  quae- 
stioni,  qui  haec  iuste  sapienterque  disceptet, — reliquum 
285  est,  iudices,  ut  nihil  iam  quaerere  aliud  debeatis  nisi  uter 
utri  insidias  fecerit.  Quod  quo  facilius  argumentis  per- 
spicere  possitis,  rem  gestam  vobis  dum  breviter  expono, 
quaeso,  diligenter  attendite. 

Glodius  as  candidate  for  the  praetorship  saw  with  uneasiness  the  grow¬ 
ing  popularity  of  his  enemy  Milo  as  a  candidate  for  the  consul¬ 
ship,  and  openly  made  threats  of  violence. 

24.  P.  Clodius  cum  statuisset  omni  scelere  in  praetura 
290  vexare  rem  publicam,  videretque  ita  tracta  esse  comitia 
anno  superiore,  ut  non  multos  mensis  praeturam  gerere 
posset  (qui  non  honoris  gradum  spectaret,  ut  ceteri,  sed 
et  L.  Paulum  conlegam  effugere  vellet,  singulari  virtute 
civem,  et  annum  integrum  ad  dilacerandam  rem  publi- 
295  cam  quaereret),  subito  reliquit  annum  suum,  seseque  in 
annum  proximum  transtulit ;  non,  ut  fit,  religione  aliqua, 
sed  ut  haberet,  quod  ipse  dicebat,  ad  praeturam  geren- 
darn, — hoc  est,  ad  evertendam  rem  publicam, — plenum 
annum  atque  integrum. 

300  25.  Occurrebat  ei  mancam  ac  debilem  praeturam  futu- 

ram  suam  consule  Milone  ;  eum  porro  summo  consensu 
populi  Romani  consulem  fieri  videbat.  Oontulit  se  ad  eius 
competitores,  sed  ita,  totam  ut  petitionem  ipse  solus  etiam 
invitis  illis  gubernaret,  tota  ut  comitia  suis,  ut  dictitabat, 
305  umeris  sustineret.  Convocabat  tribus  ;  se  interponebat ; 
Collinam  novam  dilectu  perditissimorum  civium  conscribe- 
bat.  Quanto  ille  plura  miscebat,  tanto  hie  magis  in  dies 
convalescebat.  Ubi  vidit  homo  ad  omne  facinus  paratis- 
simus  fortissimum  virum,  inimicissimum  suum,  certissi- 
310  mum  consulem,  idque  intellexit  non  solum  sermonibus, 
sed  etiam  suffragiis  populi  Romani  saepe  esse  declaratum, 
palam  agere  coepit,  et  aperte  dicere  occidendum  Milonem. 


DEFEHCE  OF  MILO 


145 


26.  Servos  agrestis  et  barbaros,  quibus  silvas  publicas  de- 
populatus  erat  Etruriamque  vexarat,  ex  Apennino  dedu- 
xerat,  quos  videbatis.  Res  erat  minime  obscura  :  etenim  315 
palam  dictitabat  consulatum  Miloni  eripi  non  posse,  vitam 
posse.  Significavit  hoc  saepe  in  senatu,  dixit  in  contione  ; 
quin  etiam  M.  Favonio,  fortissimo  viro,  quaerenti  ex  eo 
qua  spe  fureret  Milone  vivo,  respondit  triduo  ilium  aut 
summum  quadriduo  esse  periturum,  quam  vocem  eius  ad  320 
hunc  M.  Catonem  statim  Favonius  detulit. 

Meanwhile  Clodius,  knowing  that  Milo  was  forced  to  go  to  Lanuvium, 
deliberately  sought  the  collision  on  the  Appian  Way,  and  was 
killed  by  Milo's  slaves. 

X.  27.  Interim  cum  sciret  Clodius — neque  enim  erat 
difficile  scire — iter  sollemne,  legitimum,  necessarium  ante 
diem  xm  Kalendas  Februarias  Miloni  esse  Lanuvium  ad 
flaminem  prodendum  (quod  erat  dictator  Lanuvi  Milo),  325 
Roma  subito  ipse  profectus  pridie  est,  ut  ante  suum  fun- 
dum,  quod  re  intellectum  est,  Miloni  insidias  conlocaret. 
Atque  ita  profectus  est,  ut  contionem  turbulentam,  in  qua 
eius  furor  desideratus  est,  quae  illo  ipso  die  babita  est, 
relinqueret ;  quam  nisi  obire  facinoris  locum  tempusque  330 
voluisset,  numquam  reliquisset.  28.  Milo  autem  cum  in 
senatu  fuisset  eo  die,  quoad  senatus  est  dimissus,  domum 
venit  ;  calceos  et  vestimenta  mutavit ;  paulisper,  dum  se 
uxor,  ut  fit,  comparat,  commoratus  est  ;  dein  profectus  id 
temporis,  cum  iam  Clodius,  si  quidem  eo  die  Romam  335 
venturus  erat,  redire  potuisset.  Ob  viam  fit  ei  Clodius, 
expeditus,  in  equo,  nulla  raeda,  nullis  impedimentis;  nullis 
Graecis  comitibus,  ut  solebat;  sine  uxore,  quod  numquam 
fere  ;  cum  hie  insidiator,  qui  iter  illud  ad  caedem  facien- 
dam  apparasset,  cum  uxore  veheretur  in  raeda,  paenulatus,  340 
magno  et  impedito  et  muliebri  ac  delicato  ancillarum  pue- 
rorumque  comitatu.  29.  Fit  ob  viam  Clodio  ante  fundum 
eius  hora  fere  undecima,  aut  non  multo  secus.  Statim 
complures  cum  telis  in  hunc  faciunt  de  loco  superiore 
10 

.  A 


146 


CICERO'S  ORATIONS 


345  impetum.  Adversi  raedarium  occidunt.  Cum  autem  hie  de 
raeda,  reiecta  paenula,  desiluisset,  seque  acri  animo  defen- 
deret,  illi  qui  eraut  cum  Clodio,  gladiis  eductis,  partim 
recurrere  ad  raedam,  ut  a  tergo  Milonem  adorirentur, 
partim,  quod  hunc  iam  interfectum  putarent,  caedere  in- 
350  cipiunt  eius  servos,  qui  post  erant  ;  ex  quibus  qui  animo 
fideli  in  dominum  et  praesenti  fuerunt,  partim  occisi 
sunt,  partim,  cum  ad  raedam  pugnari  viderent,  domino 
succurrere  prohiberentur,  Milonem  occisum  et  ex  ipso 
Clodio  audirent  et  re  vera  putarent,  fecerunt  id  servi 
355  Milonie — dicam  enim  aperte,  non  derivandi  criminis  causa, 
sed  ut  factum  est — nec  imperante  nec  sciente  nec  prae- 
sente  domino,  quod  suos  quisque  servos  in  tali  re  facere 
voluisset. 

XI.  30.  Haec,  sicuti  exposui,  ita  gesta  sunt,  iudices : 
360  insidiator  superatus  est ;  vi  victa  vis,  vel  potius  oppressa 
virtute  audacia  est.  Nihil  dico  quid  res  publica  consecuta 
sit,  nihil  quid  vos,  nihil  quid  omnes  boni  :  nihil  sane  id 
prosit  Miloni,  qui  hoc  fato  natus  est,  ut  ne  se  quidem  ser- 
vare  potuerit  quin  una  rem  publicam  vosque  servaret.  Si 
365  id  iure  fieri  non  potuit,  nihil  habeo  quod  defendam  ;  sin 
hoc  et  ratio  doctis,  et  necessitas  barbaris,  et  mos  gentibus, 
et  feris  etiam  beluis  natura  ipsa  praescripsit,  ut  omnem 
semper  vim,  quacumque  ope  possent,  a  corpore,  a  capite, 
a  vita  sua  propulsarent, — non  potestis  hoc  facinus  impro- 
370  bum  iudicare  quin  simul  iudicetis  omnibus,  qui  in  latro- 
nes  inciderint,  aut  illorum  telis  aut  vestris  sententiis  esse 
pereundum.  31.  Quod  si  ita  putasset,  certe  optabilius 
Miloni  fuit  dare  iugulum  P.  Clodio,  non  semel  ab  illo 
neque  turn  primum  petitum,  quam  iugulari  a  vobis,  quia 
375  se  non  iugulandum  illi  tradidisset.  Sin  hoc  nemo  vestrum 
ita  sentit,  non  illud  iam  in  iudicium  venit,  occisusne  sit, 
quod  fatemur,  sed  iure  an  iniuria,  quod  multis  in  causis 
saepe  quaesitum  est.  Insidias  factas  esse  constat,  et  id 
est,  quod  senatus  contra  rem  publicam  factum  iudicavit ; 
380  ab  utro  factae  sint,  incertum  est.  De  hoc  igitur  latum  est 


DEFENCE  OF  MI.LO 


147 


at  quaereretur.  Ita  et  senatus  rem,  non  hominem,  nota- 
vit ;  et  Pompeius  de  iure,  non  de  facto,  quaestionem  tulit. 
XII.  Hum  quid  igitnr  aliud  in  iudicium  venit,  nisi  uter 
utri  insidias  fecerit  ?  Profecto  nihil :  si  hie  illi,  ut  ne  sit 
impune  ;  si  ille  huic,  ut  seel  ere  solvamur.  385 

That  Glodius,  not  Milo ,  was  the  aggressor,  may  be  inferred  (a)  from 
motive :  Clodius  had  everything  to  gain  by  Milo's  death,  Milo 
nothing  by  that  of  Glodius. 

32.  Quonam  igitur  pacto  probari  potest  insidias  Miloni 
fecisse  Clodium  ?  Satis  est  in  ilia  quidem  tam  audaci, 
tam  nefaria  belua  docere,  magnam  ei  causam,  magnam 
spem  in  Milonis  morte  propositam,  magnas  utilitates 
fuisse.  Itaque  illud  Cassianum,  *  cui  bono  f  uerit/  in  his  390 
personis  yaleat ;  etsi  boni  nullo  emolumento  impelluntur 
in  fraudem,  improbi  saepe  parvo.  Atqui  Milone  inter- 
fecto  Clodius  haec  adsequebatur,  non  modo  ut  praetor 
esset  non  eo  consule,  quo  sceleris  nihil  facere  posset ;  sed 
etiam  ut  eis  consulibus  praetor  esset,  quibus,  si  non  395 
adiuvantibus,  at  coniventibus  certe,  speraret  posse  se 
eludere  in  illis  suis  cogitatis  furoribus :  cuius  illi  conatus, 
ut  ipse  ratiocinabatur,  nec  cuperent  reprimere  si  possent, 
cum  tantum  beneficium  ei  se  debere  arbitrarentur ;  et,  si 
vellent  fortasse  vix  possent  frangere  hominis  sceleratis-  400 
simi  conroboratam  iam  vetustate  audaciam.  33.  An  vero, 
iudices,  vos  soli  ignoratis  ?  Vos  hospites  in  hac  urbe 
versamini  ?  Vestrae  peregrinantur  aures,  neque  in  hoc 
pervagato  civitatis  sermone  versantur,  quas  ille  leges  (si 
leges  nominandae  sunt  ac  non.  faces  urbis,  pestes  rei  pu-  405 
blicae)  fuerit  impositurns  nobis  omnibus  atque  inusturus  ? 
Exhibe,  quaeso,  Sexte  Clodi,  exhibe  librarium  illud  legum 
vestrarum,  quod  te  aiunt  eripuisse  e  domo,  et  ex  mediis 
armis  turbaque  nocturna  tamquam  Palladium  sustulisse, 
ut  praeclarum  videlicet  munus  atque  instrumentuin  tri-  410 
bunatus  ad  aliquem,  si  nactns  esses,  qui  tuo  arbitrio  tri- 
bunatum  gereret,  defer  re  posses.  .  .  .  Et  aspexit  me 


415 

420 

425 

430 

435 

440 

445 


148 


CICERO’S  ORATIONS 


illis  quidem  oculis  quibustum  solebat,  cum  omnibus  omnia 
minabatur.  Movet  me  quippe  lumen  curiae  !  XIII. 
Q,uid  ?  tu  me  tibi  iratum,  Sexte,  putas,  cuius  inimicissi- 
mum  multo  crudelius  etiam  poenitus  es,  quam  erat  hu- 
manitatis  meae  postulare  ?  Tu  P.  Clodi  cruentum  cadaver 
eiecisti  domo  ;  tu  in  publicum  abiecisti ;  tu  spoliatum 
imaginibus,  exsequiis,  pompa,  laudatione,  infelicissimis 
lignis  semiustilatum,  nocturnis  canibus  dilaniandum  reli- 
quisti.  Qua  re,  etsi  nefarie  fecisti,  tamen,  quoniam  in 
meo  inimico  crudelitatem  exprompsisti  tuam,  laudare  non 
possum,  irasci  certe  non  debeo. 

34.  Audistis,  iudices,  quantum  Clodi  interfuerit  occidi 
Milonem  :  convertite  animos  nunc  vicissim  ad  Milonem. 
Quid  Milonis  intererat  interfici  Clodium  ?  Quid  erat  cur 
Milo  non  dicam  admitteret,  sed  optaret  ?  e  Obstabat  in  spe 
consulatus  Miloni  Clodius.’  At  eo  repugnante  fiebat,  iinmo 
vero  eo  fiebat  magis  ;  nec  me  suffragatore  meliore  utebatur 
quam  Clodio.  Yalebat  apud  vos,  iudices,  Milonis  erga  me 
remque  publicam  meritorum  memoria  ;  valebant  preces  et 
lacrimae  nostrae,  quibus  ego  turn  vos  mirifice  moveri  sen- 
tiebam  ;  sed  plus  multo  valebat  periculorum  impendentium 
timor.  Quis  enim  erat  civium  qui  sibi  solutam  P.  Clodi 
praeturam  sine  maximo  rerum  novarum  metu  proponeret  ? 
Solutam  autem  fore  videbatis,  nisi  esset  is  consul,  qui  earn 
auderet  possetque  constringere.  Eum  Milonem  unum  esse 
cum  sentiret  universus  populus  Romanus,  quis  dubitaret 
sutfragio  suo  se  metu,  periculo  rem  publicam  liberare  ?  At 
nunc,  Clodio  remoto,  usitatis  iam  rebus  enitendum  est  Mi¬ 
loni,  ut  tueatur  dignitatem  suam  ;  singularis  ilia  et  huic 
uni  concessa  gloria,  quae  cotidie  augebatur  frangendis  furo- 
ribus  Clodianis,  iam  Clodi  morte  cecidit.  Vos  adepti  estis, 
ne  quern  civem  metueretis  ;  hie  exercitationem  virtutis, 
suffragationem  consulatus,  fontem  perennem  gloriae  suae 
perdidit.  Itaque  Milonis  consulatus,  qui  vivo  Clodio  labe- 
factari  non  poterat,  mortuo  denique  temptari  coeptus  est. 
Non  modo  igitur  nihil  prodest,  sed  obest  etiam  Clodi  mors 


DEFENCE  OF  MILO 


149 


Miloni.  35.  ‘At  valuit  odium,  fecit  iratus,  fecit  inimicus, 
fuit  ultor  iniuriae,  poenitor  doloris  sui/  Quid  ?  si  liaec  450 
non  dico  maiora  fuerunt  in  Clodio  quam  in  Milone,  sed  in 
illo  maxima,  nulla  in  hoc,  quid  voltis  amplius  ?  Quid  enim 
odisset  Clodium  Milo,  segetem  ac  materiem  suae  gloriae, 
praeter  hoc  civile  odium,  quo  omnis  improbos  odimus  ? 

Ille  erat  ut  odisset  primum  defensorem  salutis  meae,  deinde  455 
vexatorem  furoris,  domitorem  armorum  suorum,  postremo 
etiam  accusatorem  suum  ;  reus  enim  Milonis  lege  Plotia 
fuit  Clodius,  quoad  vixit.  Quo  tandem  animo  hoc  tyran- 
num  ilium  tulisse  creditis  ?  quantum  odium  illius,  et  in 
homine  iniusto  quam  etiam  iustum  fuisse  ?  460 

(b)  From  character  and  habits  of  life :  the  violence  of  Clodius  drove 
me  into  exile,  led  him  to  assault  Hortensius,  caused  the  death  of 
Papirius,  and  wrought  other  mischief,  while  Milo  on  the  other 
hand  neglected  many  an  opportunity  to  hill  Clodius,  and  ivin  the 
gratitude  of  his  country. 

XIV.  36.  Reliquum  est  ut  iam  ilium  natura  ipsius  con- 
suetudoque  defendat,  hunc  autem  haec  eadem  coarguat. 
Nihil  per  vim  umquam  Clodius,  omnia  per  vim  Milo. 
Quid  ?  ego,  iudices,  cum  maerentibus  vobis  urbe  cessi, 
iudiciumne  timui  ?  non  servos,  non  arma,  non  vim  ?  465 
Quae  fuisset  igitur  iusta  causa  restituendi  mei,  nisi  fuisset 
iniusta  eiciendi  ?  Diem  mihi,  credo,  dixerat,  multam  inro- 
garat,  actionem  perduellionis  intenderat ;  et  mihi  videlicet 
in  causa  aut  mala  aut  mea,  non  et  praeclarissima  et  vestra, 
iudicium  timendum  fuit.l  Servorum  et  egentium  civium  470 
et  facinorosorum  armis  meos  civis,  meis  consiliis  periculis- 
que  servatos,  pro  me  obici  nolui.  37.  Yidi  enim,  vidi  hunc 
ipsum  Q.  Hortensium,  lumen  et  ornamentum  rei  publicae, 
paene  interfici  servorum  manu,  cum  mihi  adesset ;  qua  in 
turba  C.  Vibienus  senator,  vir  optimus,  cum  hoc  cum  esset  475 
una,  ita  est  mulcatus,  ut  vitam  amiserit.  Itaque  quando 
illius  postea  sica  ilia,  quam  a  Catilina  acceperat,  conquie- 
vit  ?  Haec  intentata  nobis  est;  huic  ego  vos  obici  pro  me 


480 

485 

490 

495 

500 

505 

510 


ISO 


CICERO  S  ORATIONS 


non  sum  passus  ;  haec  insidiata  Pompeio  est ;  haec  istam 
Appiam,  monumentum  sui  nominis,  nece  Papiri  cruentavit; 
haec  eadem  longo  intervallo  conversa  rursus  est  in  me ; 
nuper  quidem,  ut  scitis,  me  ad  regiam  paene  confecit. 

38.  Quid  simile  Milonis?  cuius  vis  omnis  haec  semper  fuit, 
ne  P.  Clodius,  cum  in  iudicium  detrahi  non  posset,  vi  oppres- 
sam  civitatem  teneret ;  quern  si  interficere  voluisset,  quantae 
quotiens  occasiones,  quam  praeclarae  fuerunt  !  Potuitne, 
cum  domum  ac  deos  penatis  suos,  illo  oppugnante,  defen- 
deret,  iure  se  ulcisci  ?  Potuitne,  civi  egregio  et  viro  for¬ 
tissimo,  P.  Sestio,  conlega  suo,  volnerato  ?  Potuitne,  Q. 
Fabricio,  viro  optimo,  cum  de  reditu  meo  legem  ferret, 
pulso,  crudelissima  in  foro  caede  facta  ?  Potuitne,  L. 
Caecili,  iustissimi  fortissimique  praetoris,  oppugnata  do- 
mo  ?  Potuitne  illo  die  cum  est  lata  lex  de  me,  cum  totius 
Italiae  concursus,  quern  mea  salus  concitarat,  facti  illius 
gloriam  libens  agnovisset,  ut,  etiam  si  id  Milo  fecisset, 
cuncta  civitas  earn  laudem  pro  sua  vindicaret  ? 

XV.  39.  At  quod  erat  tempus  !  Clarissimus  et  fortissimus 
consul,  inimicus  Clodio,  P.  Lentulus,  ultor  sceleris  illius, 
propugnator  senatus,  defensor  yestrae  voluntatis,  patronus 
publici  consensus,  restitutor  salutis  meae  ;  septem  praetores, 
octo  tribuni  plebei,  illius  adversarii,  defensores  mei ;  Cn. 
Poinpeius,  auctor  et  dux  mei  reditus,  illius  hostis,  cuius  sen- 
tentiam  senatus  omnis  de  salute  mea  gravissimam  et  ornatis- 
simam  secutus  est,  qui  populum  Romanum  est  cohortatus  ; 
qui  cum  de  me  decretum  Capuae  fecisset,  ipse  cunctae 
Italiae  cupienti  et  eius  fidem  imploranti  signum  dedit,  ut 
ad  me  restituendum  Romam  concurrerent  ;  omnium  de- 
nique  in  ilium  odia  civium  ardebant  desiderio  mei,  quern 
qui  turn  interemisset,  non  de  impunitate  eius,  sed  de  prae- 
miis  cogitaretur.  40.  Tamen  se  Milo  continuit,  et  P. 
Ciodium  in  iudicium  bis,  ad  vim  numquam  vocavit.  Quid  ? 
privato  Milone  et  reo  ad  populum  accusante  P.  Clodio, 
cum  in  Cn.  Pompeium  pro  Milone  dicentem  impetus  factus 
est,  quae  turn  non  modo  occasio,  sed  etiam  causa  illius 


DEFENCE  OF  MILO 


151 

opprimendi  f u it !  Nuper  vero  cum  M.  Antonins  summam  515 
spem  salutis  bonis  omnibus  attulisset,  gravissimamque 
adulescens  nobilissimus  rei  publicae  partem  fortissime  sus- 
cepisset,  atque  illam  beluam,  iudici  laqueos  declinantem, 
iam  inretitam  teneret,  qui  locus,  quod  ternpus  illud,  di 
immortales,  fuit  !  Cum  se  ille  fugiens  in  scalarum  tene-  520 
bris  abdidisset,  magnum  Miloni  fuit  conficere  illam  pestem 
nulla  sua  invidia,  M.  vero  Antoni  maxima  gloria  ?  41. 
Quid  ?  comitiis  in  campo  quotiens  potestas  fuit !  cum  ille 
in  saepta  ruisset,  gladios  destringendos,  lapides  iaciendos  . 
curavisset,  dein  subito  voltu  Milonis  perterritus  fugeret  ad  525 
Tiberim,  yos  et  omnes  boni  vota  faceretis,  ut  Miloni  uti 
virtute  sua  liberet. 

XVI.  Quern  igitur  cum  omnium  gratia  noluit,  hunc 
voluit  cum  aliquorum  querella  ?  quern  iure,  quern  loco, 
quern  tempore,  quern  impune  non  est  ausus,  hunc  530 
iniuria,  iniquo  loco,  alieno  tempore,  periculo  capitis, 
non  dubitavit  occidere  ?  42.  praesertim,  iudices,  cum 

honoris  amplissimi  contentio  et  dies  comitiorum  sub- 
esset,  quo  quidem  tempore — scio  enim  quam  timida  sit 
ambitio,  quantaque  et  quam  sollicita  sit  cupiditas  consula-  535 
tus — omnia,  non  modo  quae  reprehendi  palam,  sed  etiarn 
obscure  quae  cogitari  possunt,  timemus  :  rumorem,  fabulam 
fictam,  levem  perhorrescimus  ;  ora  omnium  atque  oculos 
intuemur.  Nihil  est  enim  tarn  molle,  tarn  tenerum,  tarn 
aut  fragile  aut  flexibile,  quam  voluntas  erga  nos  sensusque  540 
civium ;  qui  non  modo  improbitati  irascuntur  candida- 
torum,  sed  etiam  in  recte  factis  saepe  fastidiunt.  43. 
Hunc  igitur  diem  campi  speratum  atque  exoptatum  sibi 
proponens  Milo,  cruentis  manibus  scelus  et  facinus  prae  se 
ferens  et  confitens,  ad  ilia  augusta  centuriarum  auspicia  545 
veniebat  ?  Quam  hoc  non  credibile  in  hoc  !  quam  idem  in 
Olodio  non  dubitandum,  cum  se  ille,  interfecto  Milone,  re- 
gnaturum  putaret  !  Quid  ?  quod  caput  est  audaciae, 
iudices,  quis  ignorat  maximam  inlecebram  esse  peccandi 
impunitatis  spem  ?  In  utro  igitur  haec  fuit  ?  in  Milone,  550 


152 


CICERO’S  ORATIONS 


qui  etiam  nunc  reus  est  facti  aut  praeclari  aut  certe  neces* 
sarii,  an  in  Clodio,  qui  ita  iudicia  poenamque  contem- 
pserat,  ut  eum  nihil  delectaret  quod  aut  per  naturam  fas 
esset  aut  per  leges  liceret  ? 

(c)  From  the  evidence  of  the  time :  Clodius  had  predicted  that  Milo 
should  die  on  the  very  day  on  which  he  himself  was  'killed.  Again, 
Milo  in  ignorance  of  the  plans  of  Clodius  left  Rome  on  January 
18,  under  official  necessity ;  Clodius ,  certainly  aware  of  Milo's 
plans,  was  absent  from  Rome  on  that  day,  ivhen  a  meeting  was 
held  in  the  city,  which  in  other  circumstances  he  would  not  have 
missed  for  the  world.  The  very  hour  chosen  by  Clodius  for  his 
return  points  to  the  suspicion  of  foul  play. 

555  44.  Sed  quid  ego  argumentor  ?  quid  pluradisputo  ?  Te, 

Q.  Petili,  appello,  optimum  et  fortissimum  civem  ;  te,  M. 
Cato,  testor,  quos  mihi  divina  quaedam  sors  dedit  iudices  : 
yos  ex  M.  Favonio  audistis  Clodium  sibi  dixisse,  et  audi- 
stis  vivo  Clodio,  periturum  Miionem  triduo.  Post  diem 
5G0  tertium  gesta  res  est  quam  dixerat.  Cum  ille  non  dubitarit 
aperire  quid  cogitaret,  yos  potestis  dubitare  quid  fecerit  ? 
XVII.  45.  Quern  ad  modum  igitur  eum  dies  non  fefellit  ? 
Dixi  equidem  modo  :  dictatoris  Lanuvini  stata  sacrificia 
nosse  negoti  nibil  erat.  Vidit  necesse  esse  Miloni  proficisci 
565  Lanuvium  illo  ipso  quo  est  profectus  die  :  itaque  antevertit. 
At  quo  die  ?  Quo,  ut  ante  dixi,  fuit  insanissima  contio  ab 
ipsius  mercenario  tribuno  plebis  concitata :  quern  diem 
ille,  quam  contionem,  quos  clamores,  nisi  ad  cogitatum 
facinus  approperaret,  numquam  reliquisset.  Ergo  illi  ne 
570  causa  quidem  itineris,  etiam  causa  manendi  ;  Miloni  ma¬ 
nendi  nulla  facultas,  exeundi  non  causa  solum,  sed  etiam 
necessitas  fuit.  Quid  ?  si,  ut  ille  scivit,  Miionem  fore  eo 
die  in  via,  sic  Clodium  Milo  ne  suspicari  quidem  potuit  ? 
46.  Primum  quaero  qui  id  scire  potuerit  ?  quod  vos  idem 
575  in  Clodio  quaerere  non  potestis.  Ut  enim  neminem  alium 
nisi  T.  Patinam,  familiarissimum  suum,  rogasset,  scire 
potuit  illo  ipso  die  Lanuvi  a  dictatore  Milone  prodi  flami- 
nem  necesse  esse.  Sed  erant  permulti  alii  ex  quibus  id 


DEFENCE  OF  MILO 


153 


facillime  scire  posset  :  omnes  scilicet  Lannvini.  Milo  de 
Clodi  reditu  unde  quaesivit  ?  Quaesierit  sane — videte  quid  580 
vobis  largiar — servum  etiam  (ut  Q.  Arrius,  meus  amicus, 
dixit)  corruperit.  Legite  testimonia  testium  vestrorum  : 
dixit  0.  Causinius  Schola,  Interamnas,  familiarissimus  et 
idem  comes  Clodi  (cuius  iam  pridem  testimonio  Clodius 
eadem  liora  Interamnae  fuerat  et  Romae)  P.  Clodium  illo  585 
die  in  Albano  mansurum  fuisse  ;  sed  subito  ei  esse  nuntia- 
tum,  Cyru m  arcliitectum  esse  mortuum,  itaque  repente 
Romani  constituisse  proficisci.  Dixit  hoc  comes  item  P. 
Clodi,  C.  Clodius. 

XVIII.  47.  Videte,  iudices,  quantae  res  liis  testimo-  590 
niis  sint  confectae.  Primum  certe  liberatur  Milo  non 
eo  consilio  profectus  esse,  ut  insidiaretur  in  via  Clodio  : 
quippe,  si  ille  obvius  ei  futurus  omnino  non  erat. 
Deinde — non  enim  video  cur  non  meum  quoque  agam 
negotium — scitis,  iudices,  fuisse  qui  in  hac  rogatione  sua-  595 
denda  dicerent,  Milonis  manu  caedem  esse  factam,  consilio 
vero  maioris  alicuius.  Me  videlicet  latronem  ac  sicarium 
abiecti  homines  et  perdifci  describebant.  Iacent  suis  testi- 
bus  ei  qui  Clodium  negant  eo  die  Romam,  nisi  de  Cyro 
audisset,  fuisse  rediturum.  Respiravi,  liberatus  sum  ;  non  600 
vereor  ne,  quod  ne  suspicari  quidem  potuerim,  videar  id 
cogitasse.  48.  Nunc  persequar  cetera.  Nam  occurrit 
illud  :  *  Igitur  ne  Clodius  quidem  de  insidiis  cogitavit, 
quoniam  fuit  in  Albano  mansurusP  Si  quidem  exiturus 
ad  caedem  e  villa  non  fuisset.  Video  enim  ilium,  qui  605 
dicatur  de  Cyri  morte  nuntiasse,  non  id  nuntiasse,  sed 
Milonem  appropinquare.  Nam  quid  de  Cyro  nuntiaret, 
quern  Clodius,  Roma  proficiscens,  reliquerat  morientem  ? 
Una  fui,  testamentum  simul  obsignavi  cum  Clodio  ;  testa- 
mentum  autem  palam  fecerat,  et  ilium  lieredem  et  me  610 
scripserat.  Quern  pridie  bora  tertia  animam  efflantem  re- 
liquisset,  eum  mortuum  postridie  bora  decima  denique  ei 
nuntiabatur  ? 

XIX.  49.  Age,  sit  ita  factum  :  quae  causa  cur  Romam 


154 


CICERO'S  ORATIONS 


615  properaret  ?  Cur  in  noctem  se  coniceret  ?  Ecquid  ad- 
ferebat  festinationis,  quod  heres  erat  ?  Primum,  erat 
niliil  cur  properato  opus  esset ;  deinde,  si  quid  esset, 
quid  tandem  erat  quod  ea  nocte  consequi  posset,  amitteret 
autem  si  postridie  Romam  mane  venisset  ?  Atque  ut 
620  illi  nocturnus  ad  urbem  adventus  vitandus  potius  quam 
expetendus  fuit,  sic  Miloni,  cum  insidiator  esset,  si  ilium 
ad  urbem  nocte  accessurum  sciebat,  subsidendum  atque 
exspectandum  fuit.  50.  Nemo  ei  neganti  non  credidisset, 
quern  esse  omnes  salvum  etiam  confitentem  volunt.  Susti- 
625  nuisset  lioc  crimen  primum  ipse  ille  latronum  occultator 
et  receptor  locus,  cum  neque  muta  solitudo  indicasset  neque 
caeca  nox  ostendisset  Milonem ;  deinde  ibi  multi  ab  illo 
violati,  spoliati,  bonis  expulsi,  multi  haec  etiam  timentes 
insuspicionem  caderent;  tota  denique  rea  citaretur  Etruria. 
630  51.  Atque  illo  die  certe  Aricia  rediens  devertit  Clodius  ad 
Albanum.  Quod  ut  sciret  Milo  ilium  Ariciae  fuisse,  su- 
spicari  tamen  debuit  eum,  etiam  si  Romam  illo  die  reverti 
vellet,  ad  villam  suam,  quae  viam  tangeret,  deyersurum. 
Cur  neque  ante  occurrit,  ne  ille  in  villa  resideret,  nec  eo  in 
635  loco  subsedit,  quo  ille  noctu  venturus  esset  ? 

So  far,  then,  the  evidence  clearly  indicates  Milo's  innocence  and  the 
guilt  of  Clodius. 

52.  Video  adhuc  constare,  iudices,  omnia :  Miloni  etiam 
utile  fuisse  Clodium  vivere,  illi  ad  ea,  quae  concupierat, 
optatissimum  interitum  Milonis ;  odium  fuisse  illius  in 
hunc  acerbissimum,  nullum  hums  in  ilium  ;  consuetudi- 
640  nem  illius  perpetuam  in  vi  inferenda,  huius  tantum  in 
repellenda ;  mortem  ab  illo  denuntiatam  Miloni  et  prae- 
dicatam  palam,  nihil  umquam  auditum  ex  Milone ;  pro- 
fectionis  huius  diem  illi  notum,  reditus  illius  huic  ignotum 
fuisse  ;  huius  iter  necessarium,  illius  etiam  potius  alienum; 
645  hunc  prae  se  tulisse  illo  die  Roma  exiturum,  ilium  eo  die 
se  dissiinulasse  rediturum ;  hunc  nullius  rei  inutasse  con¬ 
silium,  ilium  causam  mutandi  consili  finxisse ;  huic,  si 


DEFENCE  OF  MILO 


155 


insidiaretur,  noctem  prope  urbem  exspectandam,  illi,  etiam 
si  hunc  non  timeret,  tamen  accessum  ad  urbem  noctnrnum 
fuisse  metuendum.  65G 

Again ,  the  guilt  of  Clodius  may  be  inferred  (d)  from  the  place:  of  all 

spots  he  chose  the  one  best  suited  to  his  purpose — a  ridge  near  his 

Alban  estate,  where  he  had  a  thousand  men  employed. 

XX.  53.  Videamus  nunc  id  quod  caput  est  :  locus  ad 
insidias  ille  ipse,  ubi  congressi  sunt,  utri  tandem  fuerit 
aptior.  Id  vero,  iudices,  etiam  dubitandum  et  diutius 
cogitandum  est  ?  Ante  fundum  Clodi,  quo  in  fundo 
propter  insanas  illas  substructiones  facile  hominum  mille  655 
versabantur  valentium  ;  edito  adversari  atque  excelso  loco 
superiorem  se  fore  putarat  Milo,  et  ob  earn  rem  eum  locum 
ad  pugnam  potissimum  elegerat  ?  an  in  eo  loco  est  potius 
exspectatus  ab  eo  qui  ipsius  loci  spe  facere  impetum  cogi- 
tarat  ?  Res  loquitur^  ipsa,  iudices,  quae  semper  valet  plu-  660 
rimum.  54.  Si  haec  non  gesta  audiretis,  sed  picta  vide- 
retis,  tamen  appareret  uter  esset  insidiator,  uter  nihil 
cogitaret  mali,  cum  alter  veheretur  in  raeda  paenulatus, 
una  sederet  uxor.  Quid  horum  non  impeditissimum  ? 
vestitus  an  vehiculum  an  comes  ?  Quid  minus  promptum  665 
ad  pugnam,  cum  paenula  inretitus,  raeda  impeditus,  uxore 
paene  constrictus  esset  ?  Videte  nunc  ilium,  primum  egre- 
dientem  e  villa,  subito  :  cur  ?  Vesperi  :  quid  necesse  est  ? 
Tarde  :  qui  convenit,  praesertim  id  temporis  ?  Devertit  in 
villam  Pompei :  Pompeium  ut  videret  ?  sciebat  in  Alsiensi  670 
esse  ;  villam  ut  perspiceret  ?  miliens  in  ea  fuerat.  Quid 
ergo  erat  ?  morae  et  tergiversationes  :  dum  hie  veniret, 
locum  relinquere  noluit. 


675 

680 

085 

690 

695 

700 


I56  CICERO'S  ORATIONS 

And  (e)  from  their  relative  readiness :  while  Milo  was  hampered  by 
the  character  of  his  attendants,  Clodius  ivas  well  equipped  for  the 
fray.  Clodius,  true,  was  defeated  at  his  own  game,  but  this  was 
because  his  opponent  was  a  man,  and  had  loyal  slaves.  These 
slaves  earned  their  reward  of  freedom,  and  yet  this  just  act  of  their 
master's  has  been  absurdly  misconstrued.  Of  course,  Clodius ’ 
slaves  when  put  to  torture  convicted  Milo. 

XXI.  55.  Age  nunc,  iter  expediti  latronis  cum  Milonis 
impedimentis  comparate.  Semper  ille  antea  cum  uxore, 
turn  sine  ea;  numquam  nisi  in  raeda,  turn  in  equo  ;  comites 
Graeculi,  quocumque  ibat,  etiam  cum  in  castra  Etrusca 
properabat,  turn  nugarum  in  comitatu  nihil.  Milo,  qui 
numquam,  turn  casu  pueros  symphoniacos  uxoris  ducebat 
et  ancillarum  greges.  Ille,  qui  semper  secum  scorta, 
semper  exoletos,  semper  lupas  duceret,  turn  neminem,  nisi 
ut  virum  a  viro  lectum  esse  diceres. 

/  Cur  igitur  victus  est  ?  Quia  non  semper  viator  a  latrone, 
non  numquam  etiam  latro  a  viatore  occiditur  ;  quia,  quam- 
quam  paratus  in  imparatos  Clodius,  tamen  mulier  inciderat 
in  viros.  56.  Xec  vero  sic  erat  umquam  non  paratus  Milo 
contra  ilium,  ut  non  satis  fere  esset  paratus.  Semper  ille, 
et  quantum  interesset  P.  Clodi  se  perire,  et  quanto  illi  odio 
esset,  et  quantum  ille  auderet,  cogitabat ;  quain  ob  rem 
vitam  suam,  quam  maximis  praemiis  propositam  et  paene 
addictam  sciebat,  numquam  in  periculum  sine  praesidio  et 
sine  custodia  proiciebat.  Adde  casus ;  adde  incertos  exitus 
pugnarum  Martemque  communem,  qui  saepe  spoliantem 
iam  et  exsultautem  evertit  et  perculit  ab  abiecto  ;  adde 
inscitiam  pransi,  poti,  oscitantis  ducis,  qui  cum  a  tergo 
liostem  interclusum  reliquisset,  nihil  de  eius  extremis 
comitibus  cogitavit,  in  quos  incensos  ira  vitamque  domini 
desperantis  cum  incidisset,  haesit  in  eis  poenis,  quas  ab  eo 
servi  fideles  pro  domini  vita  expetiverunt. 

•  57.  Cur  igitur  eos  manu  mieit  ?  Metuebat  scilicet  ne 
indicaretur,  ne  dolorem  perferre  non  possent,  ne  tormentis 
cogerentur  occisum  esse  a  servis  Milonis  in  Appia  via  P. 
Clodium  confiteri.  Quid  opus  est  tortore  ?  Quid  quaeris  ? 


DEFENCE  OF  MILO 


157 


occideritne  ?  Occidit.  lure  an  iniuria  ?  Nihil  ad  torto- 
rem:  facti  eiiim  in  eculeo  quaestio  est,  iuris  in  iudicio.  705 
XXII.  Quod  igitur  in  causa  quaerendum  est,  indagamus 
hie;  quod  tormentis  invenire  vis,  id  fat^mur.  -Manu  vero 
cur  miserit,  si  id  potius  quaeris,  quam  cur  parurn  amplis 
adfecerit  praemiis,  nescis  inimici  factum  reprehendere. 

58.  Dixit  enirn  hie  idem,  qui  omnia  semper  constanter  et  710 
fortiter,  M.  Cato,  et  dixit  in  turbulenta  contione,  quae 
tamen  huius  auctoritate  placata  est,  non  libertate  solum , 
sed  etiam  omnibus  praemiis  dignissimos  fuisse,  qui  domini 
caput  defendissent.  Quod  enirn  praemium  satis  magnum 
est  tarn  henevolis,  tarn  bonis,  tarn  fidelibus  servis,  propter  715 
quos  vivit  ?  Etsi  id  quidem  non  tanti  est,  quam  quod 
propter  eosdem  non  sanguine  et  volneribus  suis  crude- 
lissimi  inimici  mentem  oculosque  satiavit  :  quos  nisi  manu 
misisset,  tormentis  etiam  dedendi  fuerunt  conservatores 
domini,  nltores  sceleris,  defensores  necis.  Idic  vero  nihil  720 
habet  in  his  malis  quod  minus  moleste  ferat,  quam,  etiam 
si  quid  ipsi  accidat,  esse  tamen  illis  meritum  praemium 
persolutum. 

59.  Sed  quaestiones  urgent  Milonem,  quae  sunt  habitae 
nunc  in  atrio  Libertatis.  Quibusnam  de  servis  ?  rogas  ?  725 
De  P.  Clodi.  Quis  eos  postulavit  ?  Appius.  Quis  pro- 
duxit  ?  Appius.  IJnde  ?  ab  Appio.  Di  boni  !  quid  potest 
agi  severius  ?  De  servis  nulla  lege  quaestio  est  in  dominum 
nisi  de  incestu,  ut  fuit  in  Clodium.  Proxime  deos  accessit 
Clodius,  proprius  quam  turn,  cum  ad  ipsos  penetrarat,  730 
cuius  de  morte  tamquam  de  caerimoniis  violatis  quaeritur. 

Sed  tamen  maiores  nostri  in  dominum  de  servo  quaeri 
noluerunt  ;  non  quin  posset  verum  inveniri,  sed  quia  vide- 
batur  indignum  esse  et  domini  morte  ipsa  tristius.  In 
reum  de  servo  accusatoris  cum  quaeritur,  verum  inveniri  735 
potest  ?  60.  Age  vero,  quae  erat  aut  qualis  quaestio  ? 

(  Heiis  tu,  Rufiof  verbi  causa,  (  cave  sis  mentiaris :  Clodius 
insidias  fecit  Miloni  9  ’  ‘  Fecit  ’ :  certa  crux.  *  Nullas 

fecit’:  sperata  libertas.  Quid  hac  quaestione  certius  ? 


158 


CICERO*S  ORATIONS 


740  Subito  abrepti  in  quaestionem,  tamen  separantur  a  ceteris 
et  in  areas  coniciuntur,  ne  quis  cum  eis  conloqui  possit. 

Hi  centum  dies  penes  accusatorem  cum  fuissent,  ab  eo 
ipso  accusatore  producti  sunt.  Quid  hac  quaestione  dici 
potest  integrius,  quid  incorruptius  ? 

As  further  proof  of  Milo’s  innocence,  his  conduct  since  the  event  has 
shown  his  confidence  in  the  justice  of  his  cause.  He  has  thus 
given  the  lie  to  his  enemies,  many  of  whom  predicted  that  he  • 
would  prove  a  second  Catiline. 

745  XXIII.  61.  Quod  si  nondum  satis  cernitis,  cum  res  ipsa 
tot  tarn  Claris  argumentis  signisque  luceat,  pura  mente 
r  atque  integra  Milonem,  nullo  scelere  imbutum,  nullo  metu 
perterritum,  nulla  conscientia  exanimatum,  Eomam  re* 
vertisse,  recordamini,  per  deos  immortalis  !  quae  fuerit 
750  celeritas  reditus  eius,  qui  ingressus  in  forum  ardente  curia, 
quae  magnitudo  animi,  qui  voltus,  quae  oratio.  Neque 
yero  se  populo  solum,  sed  etiam  senatui  commisit ;  neque 
senatui  modo,  sed  etiam  publicis  praesidiis  et  armis ; 
neque  bis  tantum,  yerum  etiam  eius  potestati,  cui  sena- 
755  tus  totam  rem  publicam,  omnem  Italiae  pubem,  cuncta 
populi  Romani  arma  commiserat :  cui  numquam  se  hie  pro- 
fecto  tradidisset,  nisi  causae  suae  confideret,  praesertim 
omnia  audienti,  magna  metuenti,  multa  suspicanti,  non 
nulla  credenti.j  Magna  yis  est  conscientiae,  iudices,  et 
760  magna  in  utramque  partem,  ut  neque  timeant  qui  nihil 
commiserint,  et  poenarn  semper  ante  oculos  versari  putent 
qui  peccarint. 

62.  Neque  vero  sine  ratione  certa  causa  Milonis  sem¬ 
per  a  senatu  probata  est ;  videbant  enim  sapientissimi 
765  homines  facti  rationem,  praesentiam  animi,  defensionis 
constantiam.  An  vero  obliti  estis,  iudices,  recenti  illo 
nuntio  necis  Clodianae  non  modo  inimicorum  Milonis 
sermones  et  opiniones,  sed  non  nullorum  etiam  im- 
peritorum  ?  Negabant  eum  Romam  esse  rediturum, 
770  63.  Sive  enim  illud  animo  irato  ac  'percito  fecisset,  ut 


DEFENCE  OF  MILO 


159 


incensus  oclio  trucidaret  inimicum,  arbitrabantur  eum 
tanti  mortem  P.  Clodi  putasse,  ut  aequo  animo  qpatria 
carepet,  cum  sanguine  inimici  explesset  odium  suum  ; 
sive  etiam  illius  morte  patriam  liberare  voluisset,  non 
dubitaturum  fortem  virum  quin,  cum  suo  periculo  salutem  775 
populo  Romano  attulisset,  cederet  aequo  animo  legibus, 
secum  auferret  gloriam  sempiternam,  nobis  haec  f  mend  a 
relinqueret,  quae  ipse  servasset.  Multi  etiam  Catilinam 
atque  ilia  portenta  loquebantur :  f  Erumpet,  occupabit 
aliquem  locum,  helium  patriae  faciei  f  Miseros  interdum.  780 
civis  optime  de  re  publica  meritos,  in  quibus  homines  non 
modo  res  praeclarissimas  obliviscuntur,  sed  etiam  nefa- 
rias  suspicantur  !  64.  Ergo  ilia  falsa  fuerunt,  quae  certe 

vera  exstitissent,  si  Milo  admisisset  aliquid  quod  non 
posset  honeste  vereque  defendere.  785 

What  contempt,  has  Milo  shown  for  these  wild  stories  !  Inquiry  by 
Pompey  has  proved  them  false  in  every  case,  for  Pompey  has  been 
cautious — too  much  so,  I  fear.  This  over-caution  has  led  people 
to  suspect  that  Pompey  really  fears  Milo.  Beware,  Pompey,  of 
going  too  far :  the  time  may  yet  come  when  you  shall  need  the 
friendship  of  Milo.  But  how  absurd  to  attribute  false  motives  to 
Pompey,  who  with  his  unlimited  powers  could  crush  Milo  if  he 
would :  he  has  stationed  these  troops  here  to  reassure  rather  than 
to  intimidate  the  court. 

„  XXIV.  Quid  ?  quae  postea  sunt  in  eum  congesta,  quae 
quemvis  etiam  mediocrium  delictorum  conscientia  per- 
culissent,  ut  sustinuit,  di  immortales  !  Sustinuit  ?  immo 
vero  ut  contempsit  ac  pro  nihilo  putavit  quae  neque  ma- 
ximo  animo  nocens  neque  innocens  nisi  fortissimus  vir  790 
neglegere  potuisset  !  Scutorum,  gladiorum,  frenorum, 
pilorumque  etiam  multitudo  deprehendi  posse  indicaba- 
tur ;  nullum  in  urbe  vicum,  nullum  angiportum  esse 
dicebant,  in  quo  Miloni  conducta  non  esset  domus  ;  arma 
in  yillam  Ocriculanam  devecta  Tiberi,  domus  in  cliyo  795 
Capitolino  scutis  referta,  plena  omnia  malleolorum  ad 
urbis  incendia  comparatorum.  Haec  non  delata  solum. 


i6o 


CICERO'S  ORATIONS 


sed  paene  credita,  nec  ante  repudiata  sunt  quam  quae- 
sita. 

800  65.  Laudabam  eqnidem  incredibilem  diligentiam  Cn. 

Pompei,  sed  dicam,  ut  sentio,  iudices  :  nimis  multa  au- 
^  dire  coguntur  neque  aliter  facere  possunt  ei  quibus  tota 
commissa  est  res  publica.  Quin  etiam  fuit  audiendus 
popa  Licinius  nescio  qui  de  Circo  maximo,  servos  Milonis 
805  apud  se  ebrios  factos  sibi  confessos  esse  de  interficiendo 
Pompeio  coniurasse  ;  dein  postea  se  gladio  percussum 
esse  ab  uno  de  illis,  ne  indicaret.  Pompeio  in  liortos 
nuntiavit  ;  arcessor  in  primis  ;  de  amicorum  sententia  rem 
defert  ad  senatum.  Non  poteram  in  illius  mei  patriae- 
810  que  eustodis  tanta  suspicione  non  metu  exanimari ;  sed 
mirabar  tamen  credi  popae,  confessionem  servorum  audiri, 
volnus  in  latere,  quod  acu  punctum  videretur,  pro  ictu 
gladiatoris  probari.  66.  Yerum,  ut  intellego,  cavebat 
magis  Pompeius  quam  timebat,  non  ea  solum,  quae 
815  timenda  erant,  sed  omnia,  ne  vos  aliquid  timeretis.  Op- 
pugnata  domus  C.  Oaesaris,  clarissimi  et  fortissimi  viri, 
\/  per  multas  noctis  lioras  nuntiabatur  :  nemo  audierat  tarn 
celebri  loco,  nemo  senserat  ;  tamen  audiebatur.  Non 
poteram  Cn.  Pompeium,  praestantissima  virtute  virum, 
820  timidum  suspicari ;  diligentiam  tota  re  publica  suscepta, 
nimiam  null  am  putabam.  Frequentissimo  senatu  nuper 
in  Capitolio  senator  inventus  est  qui  Milonem  cum  telo 
esse  diceret  :  nudavit  se  in  sanctissimo  templo,  quoniam 
vita  tabs  et  civis  et  viri  fidem  non  faciebat,  ut  eo  tacente 
'  825  res  ipsa  loqueretur. 

NXY.  67.  Omnia  falsa  atque  insidiose  ficta  comperta 
sunt;  cum  tamen,  si  metuitur  etiam  nunc  Milo,  non  iam 
lioc  Clodianum  crimen  timemus,  sed  tuas,  Cn.  Pompei— 
te  enim  iam  appello,  et  ea  voce,  ut  me  exaudire  possis — 
830  tuas,  tuas,  inquam,  suspiciones  perhorrescimus.  Si  Mi¬ 
lonem  times  ;  si  liunc  de  tua  vita  nefarie  aut  nunc  cogitare 
aut  molitum  aliquando  aliquid  pibas  ;  si  Italiae  dilectus 
(ut  non  nulli  conquisitores  tui  dictitarunt),  si  liaec  arma, 


DEFENCE  OF  MILO 


161 


si  Capitolinae  cohortes,  si  excubiae,  si  vigil iae,  si  dilecta 
iuventus  quae  tuum  corpus  domumque  custodit,  contra  835 
Milonis  impetum  armata  est,  atque  ilia  omnia  in  hunc 
unum  instituta,  parata,  intenta  sunt, — magna  in  hoc  certe 
vis  et  incredibilis  animus  ;  et  non  unius  viri  vires  atque 
opes  iudicantur,  si  quidem  in  hunc  unum  et  praestantissi- 
mus  dux  electus  et  tota  res  publica  armata  est.  68.  Sed  840 
quis  non  intellegit,  omnis  tibi  rei  publicae  partis  aegras  et 
labantis,  ut  eas  his  armis  sanares  et  confirmares,  esse  com- 
missas  ?  Quod  si  locus  Miloni  datus  esset,  probasset 
profecto  tibi  ipsi,  neminem  umquam  hominem  homini 
cariorem  fuisse  quam  te  sibi  :  nullum  se  umquam  pericu-  845 
lum  pro  tua  dignitate  fugisse  ;  cum  ipsa  ilia  taeterrima 
peste  se  saepissime  pro  tua  gloria  contendisse  ;  tribunatum 
suum  ad  salutem  meam,  quae  tibi  carissima  fuisset,  con- 
siliis  tuis  gubernatum  ;  se  a  te  postea  defensum  in  periculo 
capitis,  adiutum  in  petitione  praeturae  ;  duos  se  habere  850 
semper  amicissimos  sperasse, — te  tuo  benelicio,  me  suo. 
Quae  si  non  probaret ;  si  tibi  ita  penitus  inhaesisset  ista 
suspicio,  nullo  ut  evelli  modo  posset  ;  si  denique  Italia  a 
dilectu,  urbs  ab  armis  sine  Milonis  clade  numquam  esset 
conquietura, — ne  ille  haud  dubitans  cessisset  patria,  is  qui  855 
ita  natus  est  et  ita  consuevit.  Te,  Magne,  tamen  antesta- 
retur,  quod  nunc  etiam  facit. 

XXYI.  69.  Yide  quam  sit  varia  vitae  commutabilisque 
ratio,  quam  vaga  volubilisque  fortuna,  quantae  infidelitates 
in  amicis,  quam  ad  tempus  aptae  simulationes,  quantae  in  860 
periculis  fugae  proximorum,  quantae  timiditates.  Erit, 
erit  illud  profecto  tempus,  et  inlucescet  aliquando  ille 
dies,  cum  tu  (salutaribus,  ut  spero,  rebus  tuis,  sed  fortasse 
motu  aliquo  communium  temporum,  qui  quam  crebro 
accidat  experti  scire  debemus),  et  amicissimi  benevolen-  865 
tiam,  et  gravissimi  hominis  fidem,  et  unius  post  homines 
natos  fortissimi  viri  magnitudinem  animi,  desideres. 

70.  Quamquam  quis  hoc  credat,  Cn.  Pompeium,  iuris 
publici,  moris  maiorum,  rei  denique  publicae  peritissimum. 


CICERO'S  ORATIONS 


162 

870  cum  senatus  ei  commiserit  ut  videret  ne  quid  res  publica 
detrimenti  caperet  (quo  uno  versiculo  satis  armati  semper 
consules  fuerunt,  etiam  nullis  armis  datis),  hunc  exercitu, 
hunc  dilectu  dato,  iudicium  exspectaturum  fuisse  in  eius 
consiliis  vindicandis,  qui  vi  iudicia  ipsa  tolleret  ?  Satis 
875  iudicatum  est  a  Pompeio,  satis,  falso  ista  conferri  in  Mi- 
lonem,  qui  legem  tulit,  qua,  ut  ego  sentio,  Milonem  absolvi 
a  vobis  oporteret,  ut  omnes  confitentur,  liceret.  71.  Quod 
vero  in  illo  loco  atque  illis  publicorum  praesidiorum  copiis 
circumfusus  sedet,  satis  declarat,  se  non  terrorem  inferre 
880  vobis — quid  enim  minus  illo  dignum  quam  cogere,  ut  vos 
eum  condemnetis,  in  quern  animadvertere  ipse  et  more 
maiorum  et  suo  iure  posset  ? — sed  praesidio  esse,  ut  intel- 
legatis  contra  hesternam  illam  contionem  licere  vobis  quod 
sentiatis  libere  iudicare. 

Admitting  that  Milo  slew  Clodius,  it  was  a  glorious  act,  for  Clodius 
was  far  more  dangerous  than  either  Maelius  or  Tiberius  Gracchus, 

% 

His  death  assures  for  us  many  a  blessing  which,  had  he  lived, 
would  have  been  impossible. 

885  XXVII.  72.  Nec  vero  me,  iudices,  Clodianum  crimen 
movet ;  nec  tarn  sum  demens,  tamque  vestri  sensus  ignarus 
atque  expers,  ut  nesciam  quid  de  morte  Clodi  sentiatis.  De 
qua,  si  iam  nollem  ita  diluere  crimen,  ut  dilui,  tamen 
impune  Miloni  palam  clamare  ac  mentiri  gloriose  liceret : 
890  “  Occidi,  occidi,  non  Sp.  Maelium,  qui  annona  levanda 
iacturisque  rei  familiaris,  quia  nimis  amplecti  plebem 
videbatur,  in  suspicionem  incidit  regni  appetendi ;  non 
Ti.  Gracchum,  qui  conlegae  magistratum  per  seditionem 
abrogavit,  quorum  interfectores  impleverunt  orbem  ter- 
895  rarum  nominis  sui  gloria  :  sed  eum — auderet  enim  dicere 
cum  patriam  periculo  suo  liberasset — cuius  nefandum 
adulterium  in  pulvinaribus  sanctissimis  nobilissimae  femi- 
nae  comprelienderunt ;  73.  eum  cuius  supplicio  senatus 
sollemnis  religiones  expiandas  saepe  censuit ;  eum  quem 
900  cum  sorore  germana  nefarium  stuprum  fecisse  L.  Lucullus 


DEFENCE  OF  MILO 


163 

iuratus  se  quaestionibus  liabitis  dixit  comperisse ;  eum  qui 
civem  quem  senatus,  quem  populus  Romanus,  quem 
omnes  gentes  urbis  ac  vitae  civium  conservatorem  iudica- 
rant,  servorum  armis  exterminavit ;  eum  qui  regna  dedit, 
ademit,  orbem  terrarum  quibuscum  voluit  partitus  est ; 
eum  qui,  plurimis  caedibus  in  foro  factis,  singulari  virtrrfe 
et  gloria  civem  domum  vi  et  armis  compulit ;  eum  cui  nihil 
umquam  nefas  fuit  nec  in  facinore  nec  in  libidine  ;  eum  qui 
aedem  Nymph  arum  incendit,  ut  memoriam  publicam  re- 
censionis  tabulis  publicis  impressam  exstingueret ;  74.  eum  910 
denique,  cui  iam  nulla  lex  erat,  nullum  civile  ius,  nulli 
possessionum  termini  ;  qui  non  calumnia  litium,  non  iniu- 
stis  vindiciis  ac  sacramentis  alienos  fundos,  sed  castris, 
exercitu,  signis  inferendis  petebat ;  qui  non  solum  Etru- 
scos — eos  enim  penitus  contempserat — sed  hunc  P.  Varium,  915 
fortissimum  atque  optimum  civem,  iudicem  nostrum,  pel- 
lere  possessionibus  armis  castrisque  conatus  est ;  qui  cum 
architectis  et  decempedis  villas  multorum  hoi^g^q  ue  per- 
agrabat ;  qui  Ianiculo  et  Alpibus  spem  possliajpium  termi- 
narat  suarum;  qui  cum  ab  equite  Romano  srafn&ido  et  forti,  920 
M.  Paconio,  non  impetrasset,  ut  sibi  insul&m  in  l|cu  Prilio 
venderet,  repente  luntribus  in  earn  insul^m  materiem, 
calcem,  caementa,  arma  convexit,  dominoque  trans  ripam 
inspectante,  non  dubitavit  exstruere  aedificium  in  alieno;^ 

75.  qui  huic  T.  Eurfanio,  cui  viro  !  di  immortales  ! — quid  925 
enim  ego  de  muliercula  Scantia,  quid  de  adulescente  P. 
Apinio  dicam  ?  quorum  utrique  mortem  est  ininitatus,  nisi 
sibi  hortoruin  possessione  cessissent — sed  ausum  esse  Fur- 
fanio  dicere,  si  sibi  pecuniam,  quantam  poposcerat,  non 
dedisset,  mortuum  se  in  domum  eius  inlaturum,  qua  in-  930 
vidia  huic  esset  tali  viro  conflagrandum  ;  qui  Appium 
fratrem,  hominem  mihi  coniunctum  fidissima  gratia, 
absentem  de  possessione  fundi  deiecit ;  qui  parietem  sic 
per  vestibulum  sororis  instituit  ducere,  sic  agere  funda,- 
menta,  ut  sororem  non  modo  vestibulo  privaret,  sed  omni  935 
aditu  et  limine.” 


164 


CICEROS  ORATIONS 


XXVIII.  76.  Quam  quam  haec  quidem  iam  tolerabilia 
videbantur,  etsi  aequabiliter  in  rem  publicam,  in  privatos, 
in  longinquos,  in  propinquos,  in  alienos,  in  suos  inrnebat; 
940  sed  nescio  quo  modo  iam  usn  obduruerat  et  percallnerat 
civitatis  incredibilis  patientia.  Quae  vero  aderant  iam  et 
impendebant,  qnonam  modo  ea  ant  depellere  potnissetis 
ant  ferre  ?  Imperium  ille  si  nactns  esset, — omitto  socios, 
exteras  nationes,  reges,  tetrarcbas  ;  vota  enim  faceretis,  ut 
945  in  eos  se  potius  immitteret  quam  in  vestras  possessiones, 
vestra  tecta,  vestras  pecunias  :  pecunias  dico  ?  a  liberis  (me 
dins  fidius)  et  a  coniugibus  vestris  numquam  ille  effrenatas 
suas  libidines  cobibuisset.  Fingi  haec  putatis,  quae  patent, 
quae  nota  sunt  omnibus,  quae  tenentnr  ?  servorum  exer- 
950  citus  ilium  in  nrbe  conscriptnrnm  fuisse,  per  quos  to- 
tam  rem  publicam  resque  privatas  omnium  possideret  ? 
77.  Quam  ob  rem  si  cruentum  gladium  tenens  clamaret 
T.  Annius:  ‘Adeste,  quaeso,  atque  audite,  cives:  P.  Clodium 
interfeci  ;  eius  furores,  quos  nullis  iam  legibus,  nullis 
955  iudiciis  frenare  poteramus,  hoc  ferro  et  hac  dextera  a  cer- 
vicibus  vestris  reppuli,  per  me  ut  unum  ius,  aequitas,  leges, 
libertas,  pudor,  pudicitia  in  civitate  maneret/ — esset  vero 
timendum,  quonam  modo  id  ferret  civitas  !  Xunc  enim 
quis  est  qui  non  probet,  qui  non  laudet,  qui  non  unum  post 
960  hominum  memoriam  T.  Annium  plurimum  rei  publicae 
profuisse,  maxima  laetitia  populum  Romanum,  cunctam 
Italiam,  nationes  omnis  adfecisse  et  dicat  et  sentiat  ?  Xon 
queo  vetera  ilia  populi  Romani  gaudia  quanta  fuerint  iudi- 
care  :  multas  tarnen  iam  summorum  imperatorum  clarissi- 
965  mas  victorias  aetas  nostra  vidit,  quarum  nulla  neque  tarn 
diuturnam  attulit  laetitiam  nec  tantam.  78.  Mandate 
hoc  memoriae,  iudices  :  spero  multa  vos  liberosque  ve- 
stros  in  re  publica  bona  esse  visuros  :  in  eis  singulis  ita 
semper  existimabitis,  vivo  P.  Clodio  nihil  eorum  vos  visu- 
970  ros  fuisse.  In  spem  maximam,  et,  quern  ad  modum 
confido,  verissimam  sumus  adducti,  hunc  ipsum  annum, 
hoc  ipso  summo  viro  consule,  compressa  hominum  licentia, 


DEFENCE  OF  MILO 


I65 


cupiditatibus  fractis,  legibus  et  iucliciis  constitute,  salu- 
tarem  civitati  fore.  Num  quis  est  igitur  tam  demens  qui 
hoc,  P.  Olodio  vivo,  contingere  potnisse  arbitretur  ?  Quid?  975 
ea  quae  tenetis,  privata  atque  vestra,  dominante  liomine 
furioso  quod  ius  perpetuae  possessionis  habere  potuissent  ? 

If  Milo's  acquittal  depended  on  Clodius ’  recall  to  life — but  the  bare 
thought  of  such  a  thing  has  frightened  you.  Would  Pompey  re¬ 
call  him  if  he  could  ?  Then  do  honor  to  Milo  as  the  Greeks 
honor  those  who  have  put  tyrants  to  death.  Well  might  Milo  make 
the  same  confession  that  Ahala  and  others  made,  prepared  alike 
for  praise  or  blame. 

XXIX.  Non  timeo,  iudices,  ne  odio  inimicitiarum  mea- 
rum  inflammatus  libentius  haec  in  ilium  evomere  videar 
quam  verius.  Etenim  si  praecipuum  esse  debebat,  tamen  980 
ita  communis  erat  omnium  ille  hostis,  ut  in  communi  odio 
paene  aequaliter  versaretur  odium  meum.  Non  potest 
dici  satis,  ne  cogitari  quidem,  quantum  in  illo  sceleris, 
quantum  exiti  fuerit.  79.  Quin  sic  attendite,  iudices. 
Nempe  haec  est  quaestio  de  interitu  P.  Clodi.  Eingite  985 
animis — liberae  sunt  enim  nostrae  cogitationes,  et  quae 
volunt  sic  intuentur,  ut  ea  cernimus  quae  videmus — fingite 
igitur  cogitatione  imaginem  huius  condicionis  meae  :  si 
possim  efficere  ut  Milonem  absolvatis,  sed  ita,  si  P.  Clo¬ 
dius  revixerit — quid  voltu  extimuistis  ?  Quonam  modo  990 
ille  vos  vivus  adficeret,  quos  mortuus  inani  cogitatione 
percussit  ?  Quid  ?  si  ipse  On.  Pompeius,  qui  ea  virtute 
ac  fortuna  est,  ut  ea  potuerit  semper,  quae  nemo  praeter 
ilium, — si  is,  inquam,  potuisset  aut  quaestionem  de  morte 
P.  Clodi  ferre  aut  ipsum  ab  inferis  excitare,  utrum  pu-  995 
tatis  potius  facturum  fuisse  ?  Etiam  si  propter  amicitiam 
vellet  ilium  ab  inferis  evocare,  propter  rem  publicam  non 
fecisset.  Eius  igitur  mortis  sedetis  ultores,  cuius  vitam 
si  putetis  per  vos  restitui  posse,  nolitis  ;  et  de  eius  nece 
lata  quaestio  est,  qui  si  lege  eadem  reviviscere  posset,  lata  1000 
lex  numquam  esset.  Huius  ergo  interfector  si  esset,  in 
confitendo  ab  eisne  poenam  timeret,  quos  liberavisset  ? 


CICERO’S  ORATIONS 


1 66 

80.  Graeci  homines  deorum  honores  fcribuunt  eis  viris 
qui  tyrannos  necaverunt.  Quae  ego  vidi  Athenis  !  quae  aliis 
1005  in  urbibus  Graeciae  !  quas  res  divinas  talibus  institutas 
viris  !  quos  cantus,  quae  carmina  !  prope  ad  immortalita- 
tis  et  religionem  et  memoriam  consecrantur.  Yos  tanti 
conservatorem  populi,  tanti  sceleris  ultorem  non  modo 
honoribus  nullis  adficietis,  sed  etiam  ad  supplicium  rapi 
1010  patiemini  ?  Confiteretur,  confiteretur,  inquam,  si  fecisset, 
et  magno  animo  et  libenter,  fecisse  se  libertatis  omnium 
causa,  quod  esset  ei  non  confitendum  modo,  verum  etiam 
praedicandum. 

XXX.  81.  Etenim  si  id  non  negat,  ex  quo  nihil  petit 
1015  nisi  ut  ignoscatur,  dubitaret  id  fateri,  ex  quo  etiam  prae- 
mia  laudis  essent  petenda  ? — nisi  vero  gratius  putat  esse 
vobis  sui  se  capitis  quam  vestri  defensorem  fuisse, — cum 
praesertim  in  ea  confessione,  si  grati  esse  velletis,  hono¬ 
res  adsequeretur  amplissimos.  Si  factum  vobis  non  pro- 
1020  baretur — quamquam  qui  poterat  salus  sua  cuiquam  non 
probari  ? — sed  tamen  si  minus  fortissimi  viri  virtus  civibus 
grata  cecidisset,  magno  animo  constantique  cederet  ex 
ingrata  civitate.  Nam  quid  esset  ingratius  quam  laetari 
ceteros,  lugere  eum  solum  propter  quern  ceteri  laeta- 
1025  rentur  ?  82.  Quamquam  hoc  animo  semper  omnes  fuimus 

in  patriae  proditoribus  opprimendis,  ut,  quoniam  nostra 
futura  esset  gloria,  periculum  quoque  et  invidiam  no- 
stram  putaremus.  Nam  quae  mihi  ipsi  tribuenda  laus 
esset,  cum  tantum  in  consulatu  meo  pro  vobis  ac  liberis 
1030  vestris  ausus  essem,  si  id  quod  conabar  sine  maximis 
dimicationibus  meis  me  esse  ausurum  arbitrarer.?  Quae 
mulier  sceleratum  ac  perniciosum  civem  interficere  non 
auderet,  si  periculum  non  timeret  ?  Proposita  invidia, 
morte,  poena,  qui  nihilo  segnius  rem  publicam  defendit, 
1035  is  vir  vere  putandus  est.  Populi  grati  est  praemiis  adficere 
bene  meritos  de  re  publica  civis  ;  viri  fortis  ne  suppliciis 
quidem  moveri  ut  fortiter  fecisse  paeniteat.  83.  Quam 
ob  rem  uteretur  eadem  confessione  T.  Annius,  qua  Ahala, 


DEFENCE  OF  MILO 


I67 


qua  Nasica,  qua  Opimius,  qua  Marius,  qua  nosmet  ipsi, 
et,  si  grata  res  publica  esset,  laetaretur  ;  si  ingrata,  tamen  1040 
in  gravi  fortuna  conscientia  sua  niteretur. 

But  the  glory  of  the  deed  belongs  to  the  gods  immortal,  for  Clodius  fell 

amid  the  holy  places  which  he  had  defiled,  and  his  body  was 

deprived  of  the  honors  due  to  the  dead. 

Sed  huius  benefici  gratiam,  iudices,  fortuna  populi 
Romani  et  vestra  felicitas  et  di  immortales  sibi  deberi 
putant.  Nec  vero  quisquam  aliter  arbitrari  potest,  nisi  qui 
nullam  vim  esse  ducit  numenve  divinum  ;  quem  neque  1045 
imperi  nostri  magnitudo  neque  sol  ille  nec  caeli  signo- 
rumque  motus  nec  vicissitudines  rerum  atque  ordines 
movent,  neque  (id  quod  maximum  est)  maiorum  sapien- 
tia,  qui  sacra,  qui  caerimonias,  qui  auspicia  et  ipsi  sanc- 
tissime  coluerunt,  et  nobis,  suis  posteris,  prodiderunt.  1050 
XXXI.  84.  Est,  est  profecto  ilia  vis.  Neque  in  his  corpo- 
ribus  atque  in  hac  imbecillitate  nostra  inest  quiddam  quod 
vigeat  et  sentiat,  et  non  inest  in  hoc  tanto  naturae  tarn 
praeclaro  motu  ;  nisi  forte  idcirco  non  putant,  quia  non 
apparet  nec  cernitur  ;  proinde  quasi  nostram  ipsam  men-  1055 
tern  qua  sapimus,  qua  providemus,  qua  haec  ipsa  agimus 
ac  dicimus,  videre,  aut  plane  qualis  aut  ubi  sit,  sentire 
possimus.  Ea  vis  igitur  ipsa,  quae  saepe  incredibilis  huic 
urbi  felicitates  atque  opes  attulit,  illam  perniciem  exstinxit 
ac  sustulit ;  cui  primum  mentem  iniecit,  ut  vi  inritare  4 060 
ferroque  lacessere  fortissimum  virum  auderet,  vinceretur- 
que  ab  eo,  quem  si  vicisset,  habiturus  esset  impunitatem 
et  licentiam  sempiternam. 

85.  Non  est  humano  consilio,  ne  mediocri  quidem, 
iudices,  deorum  immortalium  cura  res  ilia  perfecta :  1065 
religiones  me  hercule  ipsae,  quae  illam  beluam  cadere 
viderunt,  commosse  se  videntur,  et  ius  in  illo  suum 
retinuisse.  Yos  enim  iam,  Albani  tumuli  atque  luci, 
vos,  inquam,  imploro  atque  obtestor ;  vosque,  Alba- 
norum  obrutae  arae,  sacrorum  populi  Romani  sociae  et  1070 


1 68 


CICERO^S  ORATIONS 


aequales,  quas  ille  praeceps  amentia,  caesis  prostratisque 
sanctissimis  lucis,  substrnctionum  insanis  molibus  oppres- 
serat.  Yestrae  turn  arae,  vestraei  religiones  yiguerunt ; 
vestra  vis  valuit,  qnam  ille  omni  scelere  polluerat.  Tuque 
1075  ex  tuo  edito  monte,  Latiaris  sancte  Iuppiter,  cuius  ille 
lacus,  nemora  finisque  saepe  omni  nefario  stupro  et  scelere 
macularat,  aliquando  ad  eum  poeniendum  oculos  aperuisti. 
Yobis  illae,  vobis  vestro  in  conspectu  serae,  sed  iustae  tamen 
et  debitae  poenae  solutae  sunt.  86.  Nisi  forte  hoc  etiam 
1080  casu  factum  esse  dicemus,  ut  ante  ipsum  sacrarium  Bonae 
deae,  quod  est  in  fundo  T.  Sergi  Galli,  in  primis  honesti 
et  ornati  adulescentis,  ante  ipsam,  inquam,  Bonam  deam, 
cum  proelium  commisisset,  primum  illud  volnus  acciperet, 
quo  taeterrimam  mortem  obiret,  ut  non  absolutus  iudicio 
1085  illo  nefario  videretur,  sed  ad  hanc  insignem  poenam  re- 
servatus. 

XXXII.  Nec  vero  non  eadem  ira  deorum  hanc  eius 
satellitibus  iniecit  amentiam,  ut  sine  imaginibus,  sine 
cantu  atque  ludis,  sine  exsequiis,  sine  lamentis,  sine  lauda- 
1090  tionibus,  sine  funere,  oblitus  cruore  et  luto,  spoliatus  illius 
supremi  diei  celebritate,  cui  cedere  inimici  etiam  solent, 
ambureretur  abiectus.  Non  fuisse  credo  fas  clarissimorum 
virorum  formas  illi  taeterrimo  parricidae  aliquid  decoris 
adferre,  neqne  ullo  in  loco  potius  mortem  eius  lacerari, 
1095  quam  in  quo  vita  esset  damnata. 

In  his  corrupt  and  unholy  career  there  was  but  one  obstacle  that  stood 

in  his  path ,  and  that  was  Milo . 

87.  Dura,  me  dius  fidius,  mihi  iam  Fortuna  populi  Ro¬ 
mani  et  crudelis  videbatur,  quae  tot  annos  ilium  in  hanc 
rem  publicam  insultare  pateretur.  Polluerat  stupro  sanctis- 
simas  religiones  ;  senatus  gravissima  decreta  perfregerat ; 
1100  pecunia  se  a  iudicibus  palam  redemerat ;  vexarat  in  tri- 
bunatu  senatum  ;  omnium  ordinum  consensu  pro  salute 
rei  publicae  gesta  resciderat  ;  me  patria  expulerat,  bona 
diripuerat,  domum  incenderat,  liberos,  coniugem  meam 


DEFENCE  OE  MILO 


169 


vexarat ;  Cn.  Pompeio  nefarium  bellum  indixerat ;  magi- 
stratiium  privatorumque  caedis  effecerat ;  domum  mei  1105 
fratris  incenderat ;  vastarat  Etruriam  ;  multos  sedibus  ac 
fortunis  eiecerat.  Instabat,  urgebat.  Capere  eius  amen-, 
tiam  civitas,  Italia,  provinciae,  regna  non  poterant.  In- 
cidebantur  iam  domi  leges,  quae  nos  servis  nostris  addi- 
cerent.  Nihil  erat  cuiusquam,  quod  quidem  ille  adamasset,  1110 
quod  non  hoc  anno  suum  fore  putaret.  88.  Obstabat  eius 
cogitationibus  nemo  praeter  Milonem.  Ilium  ipsum,  qui 
obstare  poterat,  novo  reditu  in  gratiam  quasi  devinctum 
arbitrabatur ;  Caesaris  potentiam  suam  esse  dicebat ; 
bonorum  animos  in  meo  casu  contempserat :  Milo  unus  1115 
urgebat. 

And  so,  I  repeat,  it  was  the  gods  that  tempted  Clodius  to  , attack  Milo. 

Thus  ivas  removed  a  man  whom,  had  he  lived,  neither  Senate  nor 

consuls  could  have  restrained. 

XXXIII.  Hie  di  immortales,  ut  supra  dixi,  mentem  illi 
perdito  ac  furioso  dederunt,  ut  huic  faceret  insidias. 
Aliter  perire  pestis  ilia  non  potuit  ;  numquam  ilium  res 
publica  suo  iure  esset  ulta.  Senatus,  credo,  praetorem  1120 
eum  circumscripsisset  :  ne  cum  solebat  quidem  id  facere, 
in  privato  eodem  hoc  aliquid  profecerat.  89.  An  consoles 
in  praetore  coercendo  fortes  fuissent  ?  Primum,  Milone 
occiso,  habuisset  suos  consules  ;  deinde  quis  in  eo  praetore 
consul  fortis  esset,  per  quern  tribunum  yirtutem  consula-  1125 
rem  crudelissime  vexatam  esse  meminisset  ?  Oppressisset 
omnia,  possideret,  teneret  ;  lege  nova  quae  est  inventa 
apud  eum  cum  reliquis  legibus  Clodianis,  servos  nostros 
libertos  suos  fecisset ;  postremo,  nisi  eum  di  immortales 
in  earn  mentem  impulissent,  ut  homo  effeminatus  fortissi-  1130 
mum  virum  conaretur  occidere,  liodie  rem  publicam  nul- 
lam  baberetis. 

90.  An  ille  praetor,  ille  vero  consul,  si  modo  haec 
templa  atque  ipsa  moenia  stare  eo  vivo  tain  diu  et 
consulatum  eius  exspectare  potuissent,  ille  denique  vivus  1135 


CICERO’S  ORATIONS 


I/O 

mali  nihil  fecisset,  qui  mortuus,  uno  ex  suis  satellitiWs 
Sex.  Cloclio  duce,  curiam  incenderit  ?  Quo  quid  miserius, 
quid  acerbius,  quid  luctuosius  vidimus  ?  Templum  sancti- 
tatis,  amplitudinis,  mentis,  consili  publici,  caput  urbis, 
1140  aram  sociorum,  portum  omnium  gentium,  sedem  ab  uni- 
verso  populo  concessam  uni  ordini,  inflammari,  exscindi, 
funestari  ?  neque  id  fieri  a  multitudine  imperita  (quam- 
quam  esset  miserum  id  ipsum),  sed  ab  uno  ?  Qui  cum 
tantum  ausus  sit  ustor  pro  mortuo,  quid  signifer  pro  vivo 
1145  non  esset  ausus  ?  In  curiam  potissimum  abiecit,  ut  earn 
mortuus  incenderet,  quam  vivus  everterat.  91.  Et  sunt 
qui  de  via  Appia  querantur,  taceant  de  curia  !  et  qui  ab 
eo  spirante  forum  putent  potuisse  defendi,  cuius  non 
restiterit  cadaveri  curia !  Excitate,  excitate  ipsum,  si 
1150  potestis,  a  mortuis  :  frangetis  impetum  vivi,  cuius  vix 
sustinetis  furias  insepulti  ?  Eisi  vero  sustinuistis  eos  qui 
cum  facibus  ad  curiam  cucurrerunt,  cum  falcibus  ad  Ca- 
storis,  cum  gladiis  toto  foro  volitarunt.  Caedi  vidistis 
populum  Romanum,  contionem  gladiis  disturbari,  cum 
1155  audiretur  silentio  M.  Caelius,  tribunus  plebis,  vir  et  in  re 
publica  fortissimus,  et  in  suscepta  causa  firmissimus,  et 
bonorum  voluntati  et  auctoritati  senatus  deditus,  et,  in 
hac  Milonis  sive  invidia  sive  fortuna  singulari,  divina  et 
incredibili  fide. 

Then  acquit  Milo.  Conscious  as  he  is  of  his  innocence ,  he  himself 
refuses  to  ash  for  pity  ;  yet  I  am  distressed  when  I  recall  the  sad 
words  that  I  have  lately  heard  him  utter.  Not  that  he  reproaches 
his  country  with  ingratitude  but  only  with  timidity.  Though  sus¬ 
picion  may  ruin  him,  yet  he  is  sure  of  your  good-will ;  his  reward 
shall  be  the  fame  that  attends  every  patriot’s  name. 

1160  XXXIV.  92.  Sed  iam  satis  multa  de  causa  ;  extra  cau- 
sam  etiam  nimis  fortasse  multa.  Quid  restat,  nisi  ut  orem 
obtesterque  vos,  iudices,  ut  earn  misericordiam  tribuatis 
fortissimo  viro,  quam  ipse  non  implorat,  ego  etiam  repu- 
gnante  hoc  et  imploro  et  exposco  ?  Nolite,  si  in  nostro 
1165  omnium  fletu  nullam  lacrimam  aspexistis  Milonis,  si  vol- 

i  % 


DEFENCE  OF  MILO 


171 

turn  semper  eundem,  si  vocem,  si  orationem  stabilem  ac 
non  mutatam  videtis,  lioc  minus  ei  parcere.  Hand  scio 
an  multo  sit  etiam  adinvandus  magis.  Etenim  si  in 
gladiatoriis  pngnis  et  infimi  generis  hominum  condicione 
atque  fortuna  timidos  atque  supplices,  et,  nt  yivere  liceat,  1170 
obsecrantis,  etiam  odisse  solemus,  fortis  atque  animosos  et 
se  acriter  ipsos  morti  offerentis  servare  cupimus,  eorum- 
que  nos  magis  miseret,  qui  nostram  misericordiam  non 
requirunt,  quam  qui  illam  efflagitant, — quanto  hoc  magis 
in  fortissimis  civibus  facere  debemus  ?  1175. 

93.  Me  quidem,  iudices,  exanimant  et  interimunt  hae 
voces  Milonis,  quas  audio  adsidue  et  quibus  intersum 
cotidie  ‘Yaleant/ inquit,  ‘valeant  cives  mei ;  sint  inco- 
lumes,  sint  florentes,  sint  beati.  Stet  haec  urbs  praeclara 
miliique  patria  carissima,  quoquo  modo  erit  merita  de  me.  1180 
Tranquil] a  re  publica  mei  cives,  quoniam  mihi  cum  illis 
non  licet,  sine  me  ipsi,  sed  propter  me  tamen  perfruantur. 

Ego  cedam  atque  abibo.  Si  mihi  bona  re  publica  frui  non 
licuerit,  at  carebo  mala,  et  quam  primum  tetigero  bene 
moratam  et  liberam  civitatem,  in  ea  conquiescam.  94.  0  1185 
frustra/  inquit,  ‘mihi  suscepfci  labores )  0  spes  f allaces 

et  cogitationes  inanes  meae  !  Ego  cum  tribunus  plebis  re 
publica  oppressa  me  senatui  dedissem,  quern  exstinctum 
acceperam,  equitibus  Romanis,  quorum  vires  erant  debiles, 
bonis  viris,  qui  omnem  auctoritatem  Olodianis  armis  abie-  1100 
cerant,  mihi  umquam  bonorum  praesidium  defuturum 
putarem  ?  Ego  cum  te  1 — mecum  enim  saepissime  loqui¬ 
tur — ‘  patriae  reddidissem,  mihi  putarem  in  patria  non 
futurum  locum  ?  Ubi  nunc  senatus  est,  quern  secuti 
sumus  ?  Ubi  equites  Romani  illi,  illi/  inquit,  ‘  tui  ?  Ubi  1195 
studia  municipiorum  ?  ubi  Italiae  voces  ?  Ubi  denique 
tua  ilia,  M.  Tulli,  quae  plurimis  fuit  auxilio,  vox  atque 
defensio  ?  mihine  ea  soli,  qui  pro  te  totiens  morti  me 
obtuli,  nihil  potest  opitulari  ? 9 

XXXY.  95.  Nec  vero  haec,  iudices,  ut  ego  nunc  Hens  1200 
sed  hoc  eodem  loquitur  voltu  quo  videtis.  Uegat  enim, 


1205 

1210 

1215 

1220 

1225 

1230 

1235 


172 


CICERO'S  ORATIONS 


negat  ingratis  civibus  fecisse  se  quae  fecerit ;  timid  is  et 
omnia  circumspieientibus  pericula  non  negat.  Plebem  et 
infimam  multitudinem,  quae  P.  Olodio  duce  fortunis 
vestris  imminebat,  earn,  quo  tutior  esset  vestra  vita,  se 
fecisse  commemorat  ut  non  modo  virtu te  flecteret,  sed 
etiam  tribus  suis  patrimoniis  deleniret ;  nee  timet  ne,  cum 
plebem  muneribus  placarit,  vos  non  conciliarit  meritis  in 
rem  publicam  singularibus.  Senatus  erga  se  benevolen- 
tiam  temporibus  his  ipsis  saepe  esse  perspectam,  vestras 
vero  et  vestrorum  ordinum  occursationes,  studia,  sermones, 
quemcumque  cursum  fortuna  dederit,  se  secum  ablaturum 
esse  dicit.  96.  Meminit  etiam  sibi  vocem  praeconis  modo 
defuisse,  quam  minime  desiderarit ;  populi  vero  cunctis 
suffragiis,  quod  unum  cupierit,  se  consulem  declaratum  ; 
nunc  denique,  si  haec  contra  se  sint  futura,  sibi  facinoris 
suspicionem,  non  facti  crimen  obstare.  Addit  haec,  quae 
certe  vera  sunt  :  fortis  et  sapientis  viros  non  tarn  praemia 
sequi  solere  recte  faetorum,  quam  ipsa  recte  facta  ;  se  nihil 
in  vita  nisi  praeclarissime  fecisse,  si  quidem  nihil  sit  prae- 
stabilius  viro  quam  periculis  patriam  liberare  ;  beatos  esse 
quibus  ea  res  honori  fuerit  a  suis  civibus  ;  97.  nec  tamen 
eos  miseros,  qui  beneficio  civis  suos  vicerint ;  sed  tamen  ex 
omnibus  praemiis  virtutis,  si  esset  habenda  ratio  prae- 
miorum,  amplissimum  esse  praemium  gloriam  ;  esse  hanc 
unam  quae  brevitatem  vitae  posteritatis  memoria  conso- 
laretur,  quae  efficeret  ut  absentes  adessemus,  mortui  vive- 
remus  ;  hanc  denique  esse  cuius  gradibus  etiam  in  caelum 
homines  viderentur  ascendere.  98.  ‘  De  me/  inquit, 
f  semper  populus  Romanus,  semper  omnes  gentes  loquen- 
tur,  nulla  umquam  obmutescet  vetustas.  Quin  hoc  tem¬ 
pore  ipso,  cum  omnes  a  meis  inimicis  faces  invidiae  meae 
subiciantur,  tamen  omni  in  hominum  coetu  gratiis  agendis 
et  gratulationibus  habendis  et  omni  sermone  celebramur/ 
Omitto  Etruriae  festos  et  actos  et  institutos  dies  ;  cente- 
sima  lux  est  haec  ab  interitu  P.  Olodi  et,  opinor,  altera. 
Qua  fines  imperi  populi  Romani  sunt,  ea  non  solum  fama 


DEFENCE  OF  MILO 


173 


iam  de  illo,  sed  etiam  laetitia  peragravit.  Q.uam  ob  rem, 

‘Ubi  corpus  hoc  sit  non/  inquit,  (  laboro,  quoniam 
omnibus  in  terris  et  iam  versatur  et  semper  habitabit  nomi-  1240 
nis  mei  gloria/ 

For  my  sake  acquit  Milo .  Me  restored  me  from  exile  :  from  exile  let 
me  save  him.  Grant  that  this  patriot  may  die  in  the  land  of  his 
birth.  Finally ,  in  giving  your  verdict ,  be  true  to  your  convic¬ 
tions,  for  so  shall  you  please  Pompey,  who  chose  this  jury  for  its 
wisdom  and  courage. 

XXXYT.  99.  Haec  tu  mecum  saepe  his  absentibus,  sed 
isdem  audientibus  haec  ego  tecum,  Milo:  ‘Te  quidem, 
cum  isto  animo  es,  satis  lgudare  non  possum  ;  sed,  quo  est 
ista  magis  divina  virtus,  eo  maiore  a  te  dolore  divellor.  1245 
Nec  vero,  si  mihi  eriperis,  reliqua  est  ilia  tamen  ad  con- 
solandum  querella,  ut  eis  irasci  possim,  a  quibus  tantum 
volnus  accepero  :  non  enim  inimici  mei  te  mihi  eripient, 
sed  amicissimi,  non  male  aliquando  de  me  meriti,  sed 
semper  optime/  Nullum  umquam,  iudices,  mihi  tantum  1250 
dolorem  inuretis — etsi  quis  potest  esse  tantus  ? — sed  ne 
hunc  quidem  ipsurn,  ut  obliviscar  quanti  me  semper 
feceritis.  Quae  si  vos  cepit  oblivio,  aut  si  in  me  aliquid 
offendistis,  cur  non  id  meo  capite  potius  luitur  quam 
Milonis  ?  Praeclare  enim  vixero,  si  quid  mihi  acciderit,  1255 
prius  quam  hoc  tantum  mali  videro.  100.  Nunc  me  una 
consolatio  sustentat,  quod  tibi,  T.  Anni,  nullum  a  me 
amoris,  nullum  studi,  nullum  pietatis  officium  defuit.  Ego 
inimicitias  potentium  pro  te  appetivi ;  ego  meum  saepe 
corpus  et  vitam  obieci  armis  inimicorum  tuorum  ;  ego  me  1260 
plurimis  pro  te  supplicem  abieci  ;  bona,  fortunas  meas  ac 
liberorum  meorum  in  communionem  tuorum  temporum 
contuli  ;  hoc  denique  ipso  die,  si  quae  vis  est  parata,  si 
quae  dimicatio  capitis  futura,  deposco.  Quid  iam  restat  ? 
Quid  habeo  quod  faciam  pro  tuis  in  me  mentis,  nisi  ut  earn  1265 
fortunam,  quaecurnque  erit  tua,  ducam  meam  ?  Non 
recuso,  non  abnuo  ;  vosque  obsecro,  iudices,  ut  vestrabene- 


174 


CICERO’S  ORATIONS 


ficia,  quae  in  me  contulistis,  aut  in  huius  salute  augeatis, 
aut  in  eiusdem  exitio  occasnra  esse  videatis. 

1270  XXXVII.  101.  His  lacrimis  non  movetur  Milo — est 
quodam  incredibili  robore  animi  :  exsilium  ibi  esse  putat, 
ubi  virtuti  non  sit  locus  ;  mortem  naturae  finem  esse,  non 
poenam.  Sed  hie  ea  inente  qua  natus  est.  Quid  vos, 
iudices  ?  quo  tandem  animo  eritis  ?  Memoriam  Milonis  re- 
1275  tinebitis,  ipsum  eicietis  ?  et  erit  dignior  locus  in  terris  ullus 
qui  banc  virtutem  excipiat  quam  hie  qui  procreavit  ?  Vos, 
vos  appello,  fortissimi  viri,  qui  multum  pro  re  publica 
sanguinem  effudistis ;  vos  in  viri  et  in  civis  invicti  appello 
periculo,  centuriones,  vosque,  milites :  vobis  non  modo 
1280  inspectantibus,  sed  etiam  armatis  et  huic  iudicio  praesi- 
dentibus,  liaec  tanta  virtus  ex  hac  urbe  expeiletur,  exter- 
minabitur,  proicietur  ?  102.  0  me  miserum  !  0  me  in- 

felicem  !  Revocare  tu  me  in  patriam,  Milo,  potuisti  per 
hos  ;  ego  te  in  patria  per  eosdem  retinere  non  potero  ? 
1285  Quid  respondebo  liberis  meis,  qui  te  parentem  alterum 
putant  ?  Quid  tibi,  Quinte  frater,  qui  nunc  abes,  con- 
sorti  mecum  temporum  illorum  ?  Mene  non  potuisse 
Milonis  salutem  tueri  per  eosdem  per  quos  nostram  ille 
servasset  ?  At  in  qua  causa  non  potuisse  ?  quae  est  grata 
1290  gentibus  .  .  .  non  potuisse  ?  eis  qui  maxime  P.  Clodi 

morte  acquierunt.  Quo  deprecante  ?  Me.  103.  Quod- 
nam  ego  concepi  tantum  scelus,  aut  quod  in  me  tantum 
facinus  admisi,  iudices,  cum  ilia  indicia  communis  exiti 
indagavi,  patefeci,  protuli,  exstinxi  ?  Omnes  in  me  meos- 
1295  que  redundant  ex  fonte  illo  dolores.^  Quid  me  reducem 
esse  voluistis  ?  an  ut  inspectante  me  expellerentur  ei  per 
quos  essem  resti tutus  ?  Nolite,  obsecro  vos,  acerbiorem 
mihi  pati  reditum  esse,  quam  fuerit  ille  ipse  discessus  : 
nam  qui  possum  putare  me  restitutum  esse,  si  distrahar 
1300  ab  his  per  quos  restitutus  sum  ? 

ITtinam  di  immortales  fecissent — pace  tua,  patria,  dix- 
erim :  metuo  enim,  ne  scelerate  dicam  in  te  quod  pro 
Milone  dicam  pie — utinam  P.  Clodius  non  mo^o  viveret. 


DEFENCE  OF  MILO 


175 


sed  etiam  praetor,  consul,  dictator  esset,  potius  quam  hoc  , 
spectacnlum  viderem  !  104.  0  di  immortales !  fortem  et  1305 

a  vobis,  iudices,  conservandum  virum  !  ‘  Minime,  minime/ 
inquit ;  ‘  immo  vero  poenas  ille  debitas  luerit :  nos  subea- 
mus,  si  ita  necesse  est,  non  debitas/  Hicine  vir,  patriae 
natus,  usquam  nisi  in  patria  morietur,  aut,  si  forte,  pro 
patria  ?  Huius  vos  animi  monumenta  retinebitis,  corporis  1310 
in  Italia  nullum  sepulcrum  esse  patiemini  ?  Hunc  sua 
quisquam  sententia  ex  hac  nrbe  expellet,  quem  omnes 
urbes  expulsum  a  vobis  ad  se  vocabunt  ?  105.  0  terram 

illam  beatam,  quae  hunc  virum  exceperit ;  hanc  ingratam, 
si  eiecerit,  miseram,  si  amiserit  !  1315 

Sed  finis  sit.  Neque  enim  prae  lacrimis  iam  loqni  pos¬ 
sum,  et  hie  se  lacrimis  defend  i  vetat.  Vos  oro  obtestorque, 
iudices,  ut  in  sententiis  ferendis,  quod  sentietis,  id  audea- 
tis.  Yestram  virtu  tern,  iustitiam,  fidem,  mihi  credite,  is 
maxime  probabit,  qui  in  iudicibus  legendis  optimum  et  1330 
sapientissimum  et  fortissimum  quemque  elegit. 


ORATION  FOR  MARCELLUS 

t 


Tt  was  the  first  time  he  had  spoken  since  Pharsalia  [48  b.  c.].  In 
that  Senate,  purged  by  Caesar  and  filled  with  his  creatures,  free 
speech  had  not  yet  been  heard.  The  friends  and  admirers  of  the 
master  alone  spoke,  and  whatever  excess  we  may  find  in  the  praises 
that  Cicero  gives  him,  we  may  rest  assured  that  all  these  flatteries 
must  have  seemed  lukewarm  compared  with  those  heard  every  day. — 
Boissier’s  Cicero  and  his  Friends,  page  272. 

And  when  he  [Caesar]  was  seen  to  be  so  clement  and  generous 
towards  private  individuals,  was  it  forbidden  to  think  that  he  might 
one  day  show  the  same  liberality  to  his  country  ? — Id.,  page  275. 

If  any  one  had  advised  Cicero  to  qualify  the  glowing  eulogy  of 
the  Pro  Marcello,  he  would  probably  have  replied  in  words  used  by  him 
three  years  and  a  half  before,  when  certain  expressions  of  his  used  in  a 
letter  to  Caesar  were  criticised  as  too  adulatory  :  “When  my  theme 
was  the  liberty  of  my  country,  the  charge  of  adulation  had  no  terrors 
for  me  :  in  such  a  case  I  would  gladly  have  thrown  myself  at  his 
feet.” — Tyrrell  and  Purser’s  Correspondence  of  Cicero,  volume  v.» 
page  28. 


ORATION  FOR  MARCELLUS 


My  long  silence  must  end  at  last,  for  Caesar  has  shown  unprecedented 
clemency.  He  has  also  relieved  the  pangs  of  my  own  conscience , 
for  hitherto  Mar cellus  was  not  so  fortunate  as  I.  In  this  act  of 
Caesar’s  I  see  the  hope  of  a  restored  republic  as  well  as  a  tribute 
to  my  friend’s  worth. 

Diuturni  silenti,  patres  conscripti,  quo  eram  his  tem- 
poribus  usus  (non  timore  aliquo,  sed  partim  dolore,  par- 
tim  verecundia)  finem  hodiernus  dies  attulit  ;  idemque 
initium  quae  vellem  quaeque  sentirem  meo  pristino  more 
dicendi.  Tantam  enim  mansuetudinem,  tam  inusitatam  5 
inauditamque  clementiam,  tantum  in  summa  potestate 
rerum  omnium  modum,  tam  denique  incredibilem  sapien- 
tiam  ac  paene  divinam,  tacitus  praeterire  nullo  modo  pos¬ 
sum.  2.  M.  enim  Marcello  vobis,  patres  conscripti,  reique 
publicae  reddito,  non  illius  solum,  sed  etiam  meam  vocem  10 
et  auctoritatem  et  vobis  et  rei  publicae  conservatam  ac 
restitutam  puto.  Dolebam  enim,  patres  conscripti,  et 
vehementer  angebar  virum  talem,  cum  in  eadam  causa, 
in  qua  ego,  fuisset,  non  in  eadem  esse  fortuna ;  nec  mihi 
persuadere  poteram,  nec  fas  esse  ducebam  versari  me  in  15 
nostro  vetere  curriculo,  illo  aemulo  atque  imitatore  stu- 

Questions  ( for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  Give  the  date  (year) 
of  this  speech.  2.  Where  was  it  delivered  ?  3.  What  are  the  Caesar - 
ianae  f  4.  Tell  something  of  the  opposition  shown  by  Marcellus  to 
Caesar  just  before  the  Civil  War.  5.  His  subsequent  behavior.  6. 
Who  procured  his  pardon  ?  7.  How  is  the  eulogistic  strain  of  the 
speech  explained  ? 


179 


i8o 


CICERO  S  ORATIONS 


diorum  ac  laborum  meorura,  quasi  quodam  socio  a  me  et 
comite,  distracto. 

Ergo  et  mihi  meae  pristinae  vitae  consuetudinem, 
20  C.  Caesar,  interclusam  aperuisti,  et  bis  omnibus  ad  bene 
de  omni  re  publica  sperandum  quasi  signum  aliquod 
sustulisti.  3.  Intel lectum  est  enim  mihi  quidem  in  mul- 
tis  et  maxime  in  me  ipso,  sed  paulo  ante  in  omnibus, 
cum  M.  Marcellum  senatui  reique  publicae  concessisti, 
25  commemoratis  praesertim  oilensionibus,  te  auctoritatem 
huius  ordinis  dignitatemque  rei  publicae  tuis  vel  doloribus 
vel  suspicionibus  anteferre.  Ille  quidem  fructum  omnis 
ante  actae  vitae  hodierno  die  maximum  cepit,  cum  summo 
consensu  senatus,  turn  iudicio  tuo  gravissimo  et  maximo. 
30  Ex  quo  profecto  intellegis  quanta  in  dato  beneficio  sit  laus, 
cum  in  accepto  sit  tanta  gloria.  4.  Est  vero  fortunatus 
ille,  cuius  ex  salute  non  minor  paene  ad  omnis,  quam  ad 
ipsum  ventura  sit,  laetitia  pervenerit.  Quod  quidem  ei 
merito  atque  optimo  iure  contigit  ;  quis  enim  est  illo  aut 
35  nobilitate  aut  probitate  aut  optimarum  artium  studio  aut 
innocentia  aut  ullo  laudis  genere  praestantior  ? 


Great  as  are  your  other  achievements ,  0  Caesar,  this  is  the  greatest  of 
all.  Your  military  fame  you  must  share  with  others :  in  this 
your  latest  deed  you  have  no  partner, — the  glory  is  all  your  own. 

II.  Nullius  tantum  flumen  est  ingeni,  nullius  dicendi 
aut  scribendi  tanta  vis,  tanta  copia,  quae  non  dicam  exor- 
nare,  sed  enarrare,  C.  Caesar,  res  tuas  gestas  possit.  Tamen 
40  adfirmo,  et  hoc  pace  dicam  tua,  nullam  in  his  esse  laudem 
ampliorem  quam  earn  quam  hodierno  die  consecutus  es. 
5.  Soleo  saepe  ante  oculos  ponere,  idque  libenter  crebris 
usurpare  sermonibus,  omnis  nostrorum  imperatorum,  om¬ 
nis  exterarum  gentium  potentissimorumque  populorum, 
45  omnis  clarissimorum  regum  res  gestas,  cum  tuis  nec  con- 
tentionum  magnitudine  nec  numero  proeliorum  nec  varie- 
tate  regionum  nec  celeritate  conficiendi  nec  dissimilitudine 
bellorum  posse  conferri  ;  nec  vero  disiunctissimas  terras 


ORATIOK  FOR  MARCELLUS  l8l 

ci tins  passibus  cuiusquam  potuisse  peragrari,  qnam  tuis 
non  dicam  cursibus,  sed  victoriis  lustratae  sunt.  6.  Quae 
quidem  ego  nisi  ita  magna  esse  fatear,  ut  ea  vix  cuiusquam 
mens  aut  cogitatio  capere  possit,  amens  sim  ;  sed  tamen 
sunt  alia  maiora.  Nam  bellicas  laudes  solent  quidam 
extenuare  verbis,  easque  detrahere  ducibus,  communicare 
cum  multis,  ne  propriae  sint  imperatorum  ;  et  certe  in 
armis  militum  virtus,  locorum  opportunitas,  auxilia  socio¬ 
rum,  classes,  commeatus  multum  iuvant.  Maximam  vero 
partem,  quasi  suo  iure,  fortuna  sibi  vindicat,  et  quicquid 
prospere  gestum  est,  id  paene  omne  ducit  suum.  7.  At 
vero  huius  gloriae,  C.  Caesar,  quam  es  paulo  ante  adeptus, 
socium  babes  neminem  :  totum  hoc,  quantumcumque  est 
(quod  certe  maximum  est),  totum  est,  inquam,  tuum. 
Nihil  sibi  ex  ista  laude  centurio,  nihil  praefectus,  nihil 
cobors,  nihil  turma  decerpit ;  quin  etiam  ilia  ipsa  rerum 
humanarum  domina,  Fortuna,  in  istius  societatem  gloriae 
se  non  offert.  Tibi  cedit  ;  tuam  esse  totam  et  propriam 
fatetur  :  numquam  enim  temeritas  cum  sapientia  commi- 
scetur,  neque  ad  consilium  casus  admittitur. 

..  '  ■  l 

Nations  without  number  and  of  every  character  have  you '  conquered 
before  :  this  day  you  have  conquered  yourself.  Future  ages  shall 
praise  your  military  glory :  we  who  see  your  gracious  presence 
here  cherish  most  your  good-will  to  the  republic. 

III.  8.  Domuisti  gentis  immanitate  barbaras,  multitu- 
dine  innumerabilis,  locis  infinitas,  omni  copiarum  genere 
abundantis  :  sed  tamen  ea  vicisti,  quae  et  naturam  et  con- 
dicionem  ut  vinci  possent  habebant.  Nulla  est  enim  tanta 
vis  quae  non  ferro  et  viribus  debilitari  frangique  possit. 
Animum  vincere,  iracundiam  cohibere,  victoriam  tempe- 
rare  ;  adversarium  nobilitate,  ingenio,  virtute  praestantem 
non  modo  extollere  iacentem,  sed  etiam  amplificare  eius 
pristinam  dignitatem, — baec  qui  facit,  non  ego  eum  cum 
summis  viris  comparo,  sed  simillimum  deo  iudico.  9. 
Itaque,  C.  Caesar,  bellicae  tuae  laudes  celebrabuntur  ilia© 


50 

55 

60 

65 

70 

75 


CICERO  S  ORATIONS 


l8'2 

80  quidem  non  solum  nostris,  sed  paene  omnium  gentium 
litteris  atque  linguis,  nec  ulla  umquam  aetas  de  tuis 
laudibus  conticescet ;  sed  tamen  eius  modi  res,  nescio  quo 
modo,  etiam  cum  leguntur,  obstrepi  clamore  militum  vi- 
dentur  et  tubarum  sono.  At  vero  cum  aliquid  clementer, 
85  mansuete,  iuste,  moderate,  sapienter  factum,  in  iracundia 
praesertim,  quae  est  inimica  consilio,  et  in  victoria,  quae 
natura  insolens  et  superba  est,  audimus  aut  legimus,  quo 
studio  incendimur,  non  modo  in  gestis  rebus,  sed  etiam  in 
fictis,  ut  eos  saepe,  quos  numquam  vidimus,  diligamus  ! 
90  10.  Te  vero,  quern  praesentem  intuemur,  cuius  mentem 
sensusque  et  os  cernimus,  ut,  quicquid  belli  fortuna  reli- 
quum  rei  publicae  fecerit,  id  esse  salvum  velis,  quibus 
laudibus  efferemus  ?  quibus  studiis  prosequemur  ?  qua 
benevolentia  complectemur  ?  Parietes,  me  dius  fidius,  ut 
95  mihi  videtur,  huius  curiae  tibi  gratias  agere  gestiunt,  quod 
brevi  tempore  futura  sit  ilia  auctoritas  in  his  maiorum 
suorum  et  suis  sedibus. 

The  act  by  which  you  have  restored  prestige  to  the  noble  family  of  the 
Marcelli  will  be  remembered  long  after  the  material  monuments  of 
your  greatness  have  perished.  You  have  been  victorious  over  vic¬ 
tory  itself. 

IV.  Equidem  cum  0.  Marcelli,  viri  optimi  et  comme- 
morabili  pietate  praediti,  lacrimas  modo  vobiscum  viderem, 
100  omnium  Marcellorum  meum  pectus  memoria  obfudit,  qui¬ 
bus  tu  etiam  mortuis,  M.  Marcello  conservato,  dignitatem 
suam  reddidisti,  nobilissimamque  familiam  iam  ad  paucos 
redactam  paene  ab  interitu  vindicasti.  11.  Hunc  tu  igitur 
diem  tuis  maximis  et  innumerabilibus  gratulationibus  iure 
105  antepones.  Haec  enim  res  unius  est  propria  C.  Caesaris. 
Ceterae  duce  te  gestae  magnae  illae  quidem,  sed  tamen 
multo  magnoque  comitatu  :  huius  autem  rei  tu  idem  es  et 
dux  et  comes.  Quae  quidem  tanta  est,  ut  tropaeis  et  monu* 
mentis  tuis  adlatura  finem  sit  aetas  (nihil  est  enim  opere 
110  et  manu  factum,  quod  non  aliquando  conficiat  et  consumat 


ORATION  FOR  MARCELLUS 


183 


vetustas)  :  12.  at  liaec  tua  iustitia  et  lenitas  animi  florescet 
cotidie  magis,  ita  ut  quantum  tuis  operibus  diuturnitas 
detrahet,  tantum  adferat  laudibus.  Et  ceteros  quidem 
omnis  victores  bellorum  civilium  iam  ante  aequitate  et 
misericordia  viceras  :  hodierno  yero  die  te  ipsum  vicisti.  115 
Yereor  ut  hoc  quod  dicam  perinde  intellegi  possit  auditum 
atque  ipse  cogitans  sentio  :  ipsam  victoriam  yicisse  videris, 
cum  ea,  quae  ilia  erat  adepta,  yictis  remisisti.  Nam  cum 
ipsius  victoriae  condicione  omnes  victi  occidissCmus, 
clementiae  tuae  iudicio  conservati  sumus.  Recte  igitur  120 
unus  inyictus  es,  a  quo  etiam  ipsius  victoriae  condicio  vis- 
que  devicta  est. 

This  pardon  clears  from  every  imputation  of  crime  all  of  us  who 
fought  against  Caesar.  As  one  of  these  I  had  private  reasons  for 
my  course,  but  I  was  ever  an  advocate  of  peace  as  you  all  well 
know.  Caesar's  conduct  towards  those  who  favored  peace  has 
shown  that  he  himself  preferred  peace  to  victory. 

Y.  13.  Atque  hoc  C.  Oaesaris  iudicium,  patres  con- 
scripti,  quam  late  pateat  attendite.  Omnes  enim,  qui  ad 
ilia  arma  fato  sumus  nescio  quo  rei  publicae  misero  funesto-  125 
que  compulsi,  etsi  aliqua  culpa  tenemur  erroris  humani, 
scelere  certe  liberati  sumus.  Nam  cum  M.  Marcellum,  de- 
precantibus  vobis,  rei  publicae  conservavit,  me  et  mihi  et 
item  rei  publicae,  nullo  deprecante,  reliquos  amplissimos 
viros  et  sibi  ipsos  et  patriae  reddidit ;  quorum  et  frequen-  130 
tiam  et  dignitatem  hoc  ipso  in  consessu  videtis.  Non  ille 
hostis  induxit  in  curiam,  sed  iudicavit  a  plerisque  ignora- 
tione  potius  et  falso  atque  inani  metu,  quam  cupiditate  aut 
crudelitate,  bellum  esse  susceptum.  14.  Quo  quidem  in 
bello  semper  de  pace  audiendum  putavi ;  semperque  dolui  135 
non  modo  pacem,  sed  etiam  orationem  civium  pacem  flagi- 
tantium  repudiari.  Neque  enim  ego  ilia  nec  ulla  umquam 
secutus  sum  arma  civilia,  semperque  mea  consilia  pacis  et 
togae  socia,  non  belli  atque  armorum,  fuerunt.  Hominem 
sum  secutus  privato  consilio,  non  publico  ;  tantumque  apud  140 


184 


CICERO^  ORATIONS 


me  grati  animi  fidelis  memoria  valuit,  ut  nulla  non  modo 
cupiditate,  sed  ne  spe  quidem,  prudens  et  sciens,  tamquam 
ad  interitum  ruerem  voluntarium.  15.  Qnod  qnidem  meum 
consilium  minime  obscurum  fuit ;  nam  et  in  hoc  ordine 
145  integra  re  multa  de  pace  dixi,  et  in  ipso  hello  eadem  etiam 
cum  capitis  mei  periculo  sensi.  Ex  quo  nemo  iam  erit  tarn 
iniustus  existimator  rerum  qui  dubitet  quae  Caesaris  de 
bello  voluntas  fuerit,  cum  pacis  auctores  conservandos 
statim  censuerit,  ceteris  fuerit  iratior.  Atque  id  minus 
150  mirum  fortasse  turn,  cum  esset  incertus  exitus  et  anceps 
fortuna  belli  :  qui  vero  victor  pacis  auctores  diligit,  is  pro- 
fecto  declarat  se  maluisse  non  dimicare  quam  vincere. 

Marcellus  and  1 ,  knowing  the  spirit  of  our  own  party,  dreaded  the 
hour  of  victory :  hence  the  more  welcome,  Caesar,  is  your  mod¬ 
eration.  Never  weary  of  exercising  the  same  magnanimity — 
your  truest  glory — in  behalf  of  those  who  have  erred. 

VI.  16.  Atque  huius  quidem  rei  M.  Marcello  sum  testis  ; 
nostri  enim  sensus,  ut  in  pace  semper,  sic  turn  etiam  in 
155  bello,  congruebant.  Quotiens  ego  eum  et  quanto  cum 
dolore  vidi,  cum  insolentiam  certorum  hominum,  turn  etiam 
ipsius  victoriae  ferocitatem  extimescentem  !  Quo  gratior 
tua  liberalitas,  0.  Caesar,  nobis,  qui  ilia  vidimus,  debet 
esse  ;  non  enim  iam  causae  sunt  inter  se,  sed  victoriae  com- 
160  parandae.  17.  Vidimus  tuam  victoriam  proeliorum  exitu 
terminatam  :  gladium  vagina  vacuum  in  urbe  non  vidimus. 
Quos  amisimus  civis,  eos  Martis  vis  perculit,  non  ira  vic¬ 
toriae  ;  ut  dubitare  debeat  nemo  quin  multos,  si  fieri  posset, 
C.  Caesar  ab  inferis  excitaret,  quoniam  ex  eadem  acie  con- 
165  servat  quos  potest.  Alterius  vero  partis  nihil  amplius 
dicam  quam  (id  quod  omnes  verebamur)  nimis  iracundam 
futuram  fuisse  victoriam.  18.  Quidam  enim  non  modo 
armatis,  sed  interdum  etiam  otiosis  minabantur  ;  nec  quid 
quisque  sensisset,  sed  ubi  fuisset,  cogitandum  esse  dicebant ; 
170  ut  mihi  quidem  videantur  di  immortales,  etiam  si  poenas  a 
populo  Romano  ob  aliquod  delictum  expetiverunt,  qui  civile 


ORATION  FOR  MARCELLUS 


185 


bellum  tantum  et  tam  luctuosum  excitaverunt,  vel  placati 
iam  vel  satiati  aliquando,  omnem  spem  salutis  ad  clemen- 
tiani  victoris  et  sapientiam  contulisse. 

19.  Qua  re  gaude  tuoisto  tam  excellenti  bono,  et  fruere  175 
cum  fortuna  et  gloria,  turn  etiam  natura  et  moribus  tuis  ; 
ex  quo  quidem  maximusest  fructus  iucunditasque  sapienti. 
Cetera  cum  tua  recordabere,  etsi  persaepe  virtuti,  tamen 
plerumque  felicitati  tuae  gratulabere  :  de  nobis,  quos  in  re 
publica  tecum  simul  esse  voluisti,  quotiens  cogitabis,  totiens  180 
de  maximis  tuis  beneficiis,  totiens  de  incredibili  liberalitate, 
totiens  de  singulari  sapientia  tua  cogitabis.  Quae  non 
modo  summa  bona,  sed  nimirum  audebo  vel  sola  dicere. 
Tantus  est  enim  splendor  in  laude  vera,  tanta  in  magnitu- 
dine  animi  et  consili  dignitas,  ut  haec  a  virtute  donata,  185 
cetera  a  fortuna  commodata  esse  videantur.  20.  Noli 
igitur  in  conservandis  bonis  viris  defetigari,  non  cupiditate 
praesertim  aliqua  aut  pravitate  lapsis,  sed  opinione  offici — 
stulta  fortasse,  certe  non  improba — et  specie  quadam  rei 
publicae  ;  non  enim  tua  ulla  culpa  est,  si  te  aliqui  timue-  190 
runt,  contraque  summa  laus,  quod  minime  timendum  fuisse 
senserunt. 

You  have  spoken ,  Caesar ,  of  dangers  that  threaten  you.  From  what 
source  f  Surely  not  from  your  friends  ?  and  as  for  your  enemies , 
such  as  survive  the  war  your  mercy  has  changed  to  devoted 
friends.  Yet  your  safety  is  ours. 

VII.  21.  Nunc  venio  ad  gravissimam  querellam  et 
atrocissimam  suspicionem  tuam,  quae  non  tibi  ipsi  magis 
quam  cum  omnibus  civibus,  turn  maxime  nobis,  qui  a  te  195 
conservati  sumus,  providenda  est  :  quam  etsi  spero  falsam 
esse,  tamen  numquam  extenuabo  verbis.  Tua  enim  cautio 
nostra  cautio  est ;  ut  si  in  alterutro  peccandum  sit,  malim 
videri  nimis  timidus  quam  parum  prudcns.  Sed  quisnam 
est  iste  tam  demens  ?  De  tuisne  ?  —  tametsi  qui  magis  200 
sunt  tui  quam  quibus  tu  salutem  insperantibus  reddidisti  ? 

—  an  ex  hoc  numero,  qui  una  tecum  fuerunt  ?  Non  est 


CICERO^  ORATIONS 


1 86 

credibilis  tantus  in  ullo  furor,  ut  quo  duce  omnia  summa 
sit  adeptus,  huius  yitam  non  anteponat  suae.  An  si  nihil 
205  tui  cogitant  sceleris,  cavendum  est  ne  quid  inimici  ?  Qui  ? 
omnes  enim,  qui  fuerunt,  aut  sua  pertinacia  yitam  amise- 
runt  aut  tua  misericordia  retinuerunt ;  ut  aut  nulli  super- 
sint  de  inimicis,  aut  qui  fuerunt  sint  amicissimi.  22.  Sed 
tamen  cum  in  animis  hominum  tantae  latebrae  sint  et 
210  tanti  recessus,  augeamus  sane  suspicionem  tuam  :  simul 
enim  augebimus  diligentiam.  Nam  quis  est  omnium  tarn 
ignarus  rerum,  tarn  rudis  in  re  publica,  tarn  nihil  umquam 
nec  de  sua  nec  de  communi  salute  cogitans,  qui  non  intel- 
legat  tua  salute  contineri  suam,  et  ex  unius  tua  vita 
215  pendere  omnium  ?  Equidem  de  te  dies  noctisque,  ut 
debeo,  cogitans,  casus  dumtaxat  humanos  et  incertos  even- 
tus  valetudinis  et  naturae  communis  fragilitatem  extimesco  ; 
doleoque,  cum  res  publica  immortalis  esse  debeat,  earn  in 
unius  mortalis  anima  consistere.  23.  Si  vero  ad  humanos 
220  casus  incertosque  motus  valetudinis  sceleris  etiam  accedifc 
insidiarumque  consensio,  quern  deum,  si  cupiat,  posse  opi- 
tulari  rei  publicae  credamus  ? 

The  state  has  been  shattered  by  the  war,  so  that  your  greatest  work  re¬ 
mains  to  be  done.  That  you  have  “  lived  long  enough  either  for 
nature  or  for  glory,”  as  you  say,  may  be  true  in  a  sense,  but  not  in 
the  sense  that  your  country  can  spare  you.  Then  secure  undying 
fame  by  healing  the  wounds  made  by  the  war. 

VIII.  Omnia  sunt  excitanda  tibi,  C.  Caesar,  uni,  quae 
iacere  sentis,  belli  ipsius  impetu,  quod  necesse  fuit,  per- 
225  culsa  atque  prostrata :  constituenda  iudicia,  revocanda 
tides,  comprimendae  libidines,  propaganda  suboles ;  omnia, 
quae  dilapsa  iam  diffiuxerunt,  severis  legibus  vincienda. 
sunt.  24.  Non  fuit  recusandum  in  tanto  civili  bello,  tanto 
animorum  ardore  et  armorum,  quin  quassata  res  publica, 
230  quicumque  belli  eventus  fuisset,  multa  perderet  et  orna- 
menta  dignitatis  et  praesidia  stabilitatis  suae  ;  multaque 
uterque  dux  faceret  armatus,  quae  idem  togatus  fieri 


ORATION  FOR  MARCELLUS 


I87 


prohibuisset  :  quae  quidem  tibi  nunc  omnia  belli  volnera 
sananda  sunt,  quibus  praeter  te  nemo  mederi  potest.  25. 
Itaque  illam  tuam  praeclarissimam  et  sapientissimam  vo-  235 
cem  in  vitus  audivi :  Satis  diu  vel  naturae  vixi  vel  gloriae.’ 
Satis,  si  ita  vis,  fortasse  naturae,  addo  etiam,  si  placet, 
gloriae  :  at,  quod  maximum  est,  patriae  certe  parum.  Qua 
re  omitte  istam,  quaeso,  doctorum  hominum  in  contem- 
nenda  morte  prudentiam  :  noli  nostro  periculo  esse  sapiens.  240 
Saepe  enim  venit  ad  auris  meas,  te  idem  istud  nimis  crebro 
dicere,  tibi  satis  te  vixisse.  Credo  ;  sed  turn  id  audirem,  si 
tibi  soli  viveres,  aut  si  tibi  etiam  soli  natus  esses.  Omnium 
salutem  civium  cunctamque  rem  publicam  res  tuae  gestae 
complexae  sunt ;  tantum  abes  a  perfectione  maximorum  245 
operum,  ut  fundamenta  nondum  quae  cogitas  ieceris.  Hie 
tu  modum  vitae  tuae  non  salute  rei  publicae,  sed  aequitate 
animi  definies  ?  Quid,  si  istud  ne  gloriae  tuae  quidem  satis 
est  ?  cuius  te  esse  avidissimum,  quamvis  sis  sapiens,  non 
negabis.  26.  Parumne  igitur,  inquies,  magna  relinque-  250 
mus  ?  Immo  vero  aliis,  quamvis  multis,  satis ;  tibi  uni 
parum.  Quicquid  est  enim,  quamvis  amplum  sit,  id  est  pa¬ 
rum  turn,  cum  est  aliquid  amplius.  Quod  si  rerum  tua- 
rum  immortalium,  C.  Caesar,  hie  exitus  futurus  fuit,  ut  de- 
victis  adversariis  rem  publicam  in  eo  statu  relinqueres,  in  255 
quo  nunc  est,  vide,  quaeso,  ne  tua  divina  virtus  adinira- 
tionis  plus  sit  habitura  quam  gloriae  ;  si  quidem  gloria  est 
inlustris  ac  pervagata  magnorum,  vel  in  suos  vel  in  patriam 
vel  in  omne  genus  hominum,  fama  meritorum. 

If  then  you  achieve  the  work  that  now  awaits  you, posterity  will  praise 

as  well  as  admire  you . 

IX.  27.  Haec  igitur  tibi  reliqua  pars  est ;  hie  restat  260 
actus,  in  hoc  elaborandum  est,  ut  rem  publicam  constituas, 
eaque  tu  in  primis  summa  tranquillitate  et  otio  perfruare. 
Turn  te,  si  voles,  cum  et  patriae  quod  debes  solveris,  et 
naturam  ipsam  expleveris  satietate  vivendi,  satis  diu 
vixisse  dicito.  Quid  est  enim  omnino  hoc  ipsum  diu,  in  265 


1 88 


CICERO’S  ORATIONS 


quo  est  aliquid  extremum  ?  quod  cum  venit,  omnis  voluptas 
praeterita  pro  nihilo  est,  quia  postea  nulla  est  futura. 
Quamquam  iste  tuus  animus  numquam  his  angustiis,  quas 
natura  nobis  ad  yivendum  dedit,  contentus  fuit :  semper 
270  immortalitatis  amore  flagravit.  28.  Nee  vero  haec  tuavita 
ducenda  est,  quae  corpore  et  spiritu  continetur  :  ilia,  in- 
quam,  ilia  vita  est  tua,  quae  vigebit  memoria  saeculorum 
omnium,  quam  posteritas  alet,  quam  ipsa  aeternitas  semper 
tuebitur.  Huic  tu  inservias,  buic  te  ostentes  oportet,  quae 
275  quidem  quae  miretur  iam  pridem  multa  habet  :  nunc  etiarn 
quae  laudet  exspectat.  Obstupescent  posteri  certe  imperia, 
provincias,  Khenum,  Oceanum,  Nilum,  pugnas  innumera- 
bilis,  incredibilis  victorias,  monumenta,  munera,  triumphos 
audientes  et  legentes  tuos  :  29.  sed  nisi  haec  urbs  stabilita 
280  tuis  consiliis  et  institutis  erit,  vagabitur  modo  tuum  nomen 
longe  atque  late  :  sedem  stabilem  et  domicilium  certum  non 
habebit.  Erit  inter  eos  etiam  qui  nascentur,  sicut  inter 
nos  fuit,  magna  dissensio,  cum  alii  laudibus  ad  caelum  res 
tuas  gestas  efferent,  alii  fortasse  aliquid  requirent,  idque 
285  vel  maximum,  nisi  belli  civilis  incendium  salute  patriae 
restinxeris,  ut  illud  fati  fuisse  videatur,  hoc  consili.  Servi 
igitur  eis  etiam  iudicibus,  qui  multis  post  saeculis  de  te 
iudicabunt,  et  quidem  haud  scio  an  incorruptius  quam 
nos  ;  nam  et  sine  amore  et  sine  cupiditate  et  rursus  sine 
290  odio  et  sine  invidia  iudicabunt.  30.  Id  autem  etiam  si 
turn  ad  te,  ut  quidam  falso  putant,  non  pertinebit,  nunc 
certe  pertinet,  esse  te  talern  ut  tuas  laudes  obscuratura 
nulla  umquam  sit  oblivio. 

The  war  being  happily  over,  and  all  dissension  crushed,  guard  the 
general  welfare  and  your  own  safety.  Shoidd  danger  threaten 
you,  we  pledge  in  your  behalf  our  ivatchful  care  and,  if  need  be, 
our  lives. 

X.  Diversae  voluntates  civium  fuerunt  distractaeque 
295  sententiae  ;  non  enim  consiliis  solum  et  studiis,  sed  armis 
etiam  et  castris  dissidebamus.  Erat  enim  obscuritas  quae- 


ORATION  FOR  MARCELLUS 


189 

dam,  erat  certamen  inter  clarissiinos  cluces  :  multi  dubi- 
tabant  quid  optimum  esset  ;  multi  quid  sibi  expediret ; 
multi  quid  deceret ;  non  nulli  etiam  quid  liceret.  31.  Per- 
functa  res  publica  est  hoc  misero  fatalique  bello.  Yicit  is  300 
qui  non  fortuna  inflammaret  odium  suum,  sed  bonitate 
leniret ;  neque  omnis,  quibus  iratus  esset,  eosdem  etiam 
exsilio  aut  morte  dignos  iudicaret.  Arma  ab  aliis  posita, 
ab  aliis  erepta  sunt.  Ingratus  est  iniustusque  civis  qui, 
armorum  periculo  liberatus,  animum  tamen  retinet  arma-  305 
turn,  ut  etiam  ille  melior  sit,  qui  in  acie  cecidit,  qui  in 
causa  animam  profudit.  Quae  enim  pertinacia  quibus- 
dam,  eadem  aliis  constantia  videri  potest.  32.  Sed  iam 
omnis  fracta  dissensio  est  armis,  exstincta  aequitate  victo- 
ris:  restat  ut  omnes  unum  velint,  qui  modo  habent  ali-  310 
quid  non  solum  sapientiae,  sed  etiam  sanitatis.  Nisi  te,  0. 
Caesar,  salvo,  et  in  ista  sententia,  qua  cum  antea  turn  hodie 
vel  maxime  usus  es,  manente,  salvi  esse  non  possumus. 

Qua  re  omnes  te,  qui  haec  salva  esse  volumus,  et  hortamur 
et  obsecramus,  ut  vitae  tuae  et  saluti  consulas  ;  omnesque  315 
tibi  (ut  pro  aliis  etiam  loquar  quod  de  me  ipse  sentio), 
quoniam  subesse  aliquid  putas  quod  cavendum  sit,  non 
modo  excubias  et  custodias,  sed  etiam  laterum  nostrorum 
oppositus  et  corporum  pollicemur. 

And  to  end  my  speech  as  it  began,  once  more  I  thank  you  in  behalf  of 
all,  but  especially  on  my  own  account ;  for  you  have  added  this  day 
a  crowning  kindness  to  those  which  you  had  already  shown  me. 

XI.  33.  Sed  ut,  unde  est  orsa,  in  eodem  terminetur  320 
oratio,  maximas  tibi  omnes  gratias  agimus,  C.  Caesar, 
maiores  etiam  habemus  :  nam  omnes  idem  sentiunt,  quod 
ex  omnium  precibus  et  lacrimis  sentire  potuisti.  Sed  quia 
non  est  omnibus  stantibus  necesse  dicere,  a  me  certe  dici 
volunt,  cui  necesse  est  quodam  modo  ;  et  quod  fieri  decet,  325 
M.  Marcello  a  te  huic  ordini  populoque  Romano  et  rei 
publicae  reddito,  fieri  id  intellego.  Nam  laetari  omnis  non 


cicero’s  orations 


190 

de  unius  solum,  sed  de  communi  omnium  salute  sentio. 
34.  Quod  autem  summae  benevolentiae  est  (quae  rnea  erga 
330  ilium  omnibus  semper  nota  fuit,  ut  vix  0.  Marcello,  op- 
timo  et  amantissimo  fratri,  praeter  eum  quidem  cederem 
nemini),  cum  id  sollicitudine,  cura,  labore  tarn  diu  prae- 
stiterim,  quam  diu  est  de  illius  salute  dubitatum,  certe  hoc 
tempore,  magnis  curis,  molestiis,  doloribus  liberatus,  prae- 
335  stare  debeo.  Itaque,  C.  Caesar,  sic  tibi  gratias  ago,  ut, 
omnibus  me  rebus  a  te  non  conservato  solum  sed  etiam 
ornato,  tamen  ad  tua  in  me  unum  innumerabilia  merita, 
quod  fieri  iam  posse  non  arbitrabar,  maximus  hoc  tuo  facto 
cumulus  accesserit. 


DEFENCE  OF  LIGARIUS 


The  story  goes  that  when  Quintus  Ligarius  was  put  on  his  trial  as 
an  enemy  to  Caesar,  and  Cicero  appeared  as  his  advocate,  Caesar  said 
to  his  friends  :  “We  know  beforehand  that  the  prisoner  is  a  pestilent 
fellow  and  a  public  enemy  :  what  harm  can  it  do  to  listen  once  again 
to  a  speech  of  Cicero  ?  ”  But  soon  he  felt  himself  strangely  stirred 
by  Cicero’s  opening  words,  and  as  the  speech  proceeded,  instinct  with 
passion  and  exquisite  in  grace,  one  might  see  rapid  changes  of  color 
pass  over  Caesar’s  face,  bearing  witness  to  the  tide  of  emotions  ebbing 
and  flowing  through  his  mind.  At  length,  when  the  speaker  touched 
on  the  struggle  at  Pharsalia,  Caesar  became  so  agitated  that  his  body 
trembled,  and  some  papers  which  he  was  holding  dropped  from  his 
hand.  In  the  end  he  was  carried  by  storm,  and  acquitted  the  accused. 
— Plutarch,  quoted  by  Strachan-Davidson,  Cicero,  pages  357,  358. 


DEFENCE  OF  LIGARIUS 


Strange,  wondrous  strange  is  this  charge  that  Tubero  brings  against 
Ligarius,  for  it  is  one  that  the  accused  freely  admits,  and  one  to 
which  Tubero  must  himself  plead  guilty. 

Noyum  crimen,  0.  Caesar,  et  ante  hunc  diem  non 
auditum  propinquus  meus  ad  te  Q.  Tubero  detulit,  Q. 
Ligarium  in  Africa  fuisse ;  idque  C.  Pansa,  praestanti  vir 
ingenio,  fretus  fortasse  familiaritate  ea  quae  est  ei  tecum, 
ausus  est  confiteri :  itaque  quo  me  vertam,  nescio.  Para-  5 
tus  enim  veneram,  cum  tu  id  neque  per  te  scires  neque 
audire  aliunde  potuisses,  ut  ignoratione  tua  ad  liominis 
miseri  salutem  abuterer.  Sed  quoniam  diligentia  inimici 
investigatum  est  quod  latebat,  confitendum  est,  opinor, 
praesertim  cum  meus  necessarius  Pansa  fecerit,  ut  id  10 
integrum  iam  non  esset ;  omissaque  controversia,  omnis 
oratio  ad  misericordiam  tuam  conferenda  est,  qua  plurimi 
sunt  conservati,  cum  a  te  non  liberationem  culpae,  sed 
errati  veniam  impetravissent.  2.  Habes  igitur,  Tubero, 
quod  est  accusatori  maxime  optandum,  confitentem  reum;  15 
sed  tamen  hoc  confitentem,  se  in  ea  parte  fuisse,  qua  te, 
qua  virum  omni  laude  dignum,  patrem  tuum.  Itaque 
prius  de  vestro  delicto  confiteamini  necesse  est,  quam 
Ligari  ullam  culpam  reprehendatis. 

Questions  ( for  the  answers  see  the  Notes). — 1.  When  and  where 
was  the  Pro  Ligario  delivered  ?  2.  Tell  the  circumstances  surround¬ 
ing  the  case.  0.  What  was  the  result  of  the  speech  ? 

1  93 


13 


CICEROS  ORATIONS 


194 

Before  anybody  dreamed  of  war,  Ligarius  as  legatus  in  Africa  was 
much  against  his  will  left  in  charge  of  that  province.  There  the 
war  overtook  him ,  and  again  reluctantly  he  was  pressed  into 
service  as  leader  of  the  Pompeians  in  the  province. 

20  Q.  enim  Ligarius,  cum  esset  nulla  belli  suspicio,  lega¬ 
tus  in  Africam  cum  C.  Considio  profectus  est.  Qua  in 
legatione  et  civibus  et  sociis  ita  se  probavit,  ut  decedens 
Considius  provincia  satis  facere  hominibus  non  posset,  si 
quemquam  alium  provinciae  praefecisset.  Itaque  Ligarius, 
25  cum  diu  recusans  nihil  profecisset,  provinciam  accepit  in- 
vitus;  cui  sic  praefuit  in  pace,  ut  et  civibus  et  sociis 
gratissima  esset  eius  integritas  ac  tides.  3.  Bellum  subito 
exarsit,  quod  qui  erant  in  Africa  ante  audierunt  geri 
quam  parari.  Quo  audito,  partim  cupiditate  inconsiderata, 
30  partim  caeco  quodam  timore,  primo  salutis,  post  etiam  studi 
sui,  quaerebant  aliquem  dueem;  cum  Ligarius,  domum 
spectans,  ad  suos  redire  cupiens,  nullo  se  implicari  negotio 
passus  est.  Interim  P.  Attius  Yarus,  qui  praetor  Africam 
obtinuerat,  Uticam  venit.  Ad  eum  statim  concursum  est. 
35  Atque  ille  non  mediocri  cupiditate  adripuit  imperium,  si 
illud  imperium  esse  potuit,  quod  ad  privatum  clamore 
multitudinis  imperitae,  nullo  publico  consilio,  defereba- 
tur.  4.  Itaque  Ligarius,  qui  omne  tale  negotium  cuperet 
eSugere,  paulum  adventu  Vari  conquievit. 

40  II.  Adhuc,  C.  Caesar,  Q.  Ligarius  omni  culpa  vacat. 
Domo  est  egressus  non  modo  nullum  ad  bellum,  sed  ne  ad 
minimam  quidem  suspicionem  belli.  Legatus  in  pace  pro¬ 
fectus  est ;  in  provincia  pacatissima  ita  se  gessit,  ut  ei 
pacem  esse  expediret.  Profectio  certe  animum  tuum  non 
45  debet  offendere :  num  igitur  remansio  ?  Multo  minus.  Nam 
profectio  voluntatem  habuit  non  turpem ;  remansio  neees- 
sitatem  etiam  honestam.  Ergo  haec  duo  tempora  carent 
crimine:  unum,  cum  est  legatus  profectus;  alterum,  cum 
ecflagitatus  a  provincia  praepositus  Africae  est.  5.  Tertium 
50  tempus  est,  quod  post  adventum  Vari  in  Africa  restitit ; 
quod  si  est  criminosum,  necessitatis  crimen  est,  non  volun- 


DEFENCE  OF  LIGARLUS 


j95 


tatis.  An  ille,  si  potuisset  ullo  modo  evadere,  Uticae 
quam  Romae,  cum  P.  Attio  quam  cum  concordissimis 
fratribus,  cum  alienis  esse  quam  cum  suis  maluisset  ?  Cum 
ipsa  legatio  plena  desideri  ac  sollicitudinis  fuisset  propter 
incredibilem  quendam  fratrum  amorem,  hie  aequo  ammo 
esse  potuit,  belli  discidio  distractus  a  fratribus  ? 

And  I,  Marcus  Cicero ,  to  be  pleading  his  cause  !  Ligarius  was  the 

victim  of  circumstances ,  but  I  opposed  Caesar  with  my  eyes  open : 

I  was  the  guiltier  of  the  two,  yet  Caesar's  magnanimity  restored 

me  to  my  former  position. 

6.  Nullum  igitur  habes,  Caesar,  adhuc  in  Q.  Ligario 
signum  alienae  a  te  voluntatis.  Cuius  ego  causam  ani- 
madverte,  quaeso,  qua  fide  defendam:  prodo  meam.  0 
clementiam  admirabilem  atque  omnium  laude,  praedica- 
tione,  litteris  monumentisque  decorandam!  cum  M.  Cicero 
apud  te  defendi t  alium  in  ea  voluntate  non  fuisse,  in  qua 
se  ipsum  confitetur  fuisse  ;  nec  tuas  tacitas  cogitationes 
extimescit,  nec,  quid  tibi  de  alio  audientide  se  ipso  occur- 
rat,  reformidat.  III.  Vide  quam  non  reformidem;  vide 
quanta  lux  liberalitatis  et  sapientiae  tuae  mihi  apud  te 
dicenti  oboriatur.  Quantum  potero,  voce  contendam,  ut 
hoc  populus  Romanus  exaudiat.  7.  Suscepto  bello,  Caesar, 
gesto  etiam  ex  parte  magna,  nulla  vi  coactus,  iudicio  ac 
voluntate,  ad  ea  arma  profectus  sum,  quae  erant  sumpta 
contra  te.  Apud  quern  igitur  hoc  dico?  Nempe  apud 
eum  qui,  cum  hoc  sciret,  tamen  me,  ante  quam  vidit,  rei 
publicae  reddidit;  qui  ad  me  ex  Aegjpto  litteras  rriisit,  ut 
essem  idem  qui  fuissem  ;  qui,  cum  ipse  imperator  in  toto 
imperio  populi  Romani  unus  esset,  esse  me  alterum  passus 
est ;  a  quo,  hoc  ipso  C.  Pansa  mihi  hunc  nuntium  per- 
ferente,  concessos  fascis  laureatos  tenui,  quoad  tenendos 
putavi ;  qui  mihi  turn  denique  se  salutem  putavit  reddere, 
si  earn  nullis  spoliatam  ornamentis  dedisset. 


55 

60 

65 

70 

75 

80 


I96  CICERO'S  ORATIONS 

Tubero,  my  accomplished  kinsman ,  says  that  it  was  a  crime  to  be  in 
Africa:  yet  Tubero  himself,  Caesar’s  enemy,  was  only  prevented 
from  landing  there  by  Ligarius .  The  young  man  winces  under 
my  words,  yet  neither  he  nor  his  worthy  father  realizes  the  bar¬ 
barous  nature  of  this  prosecution. 

8.  Vide,  quaeso,  Tubero,  ut,  qui  de  meo  facto  non 
dubitem,  de  Ligari  non  audeam  confiteri.  Atque  haec 
propterea  de  me  dixi,  ut  mihi  Tubero,  cum  de  se  eadem 
dicerem,  ignosceret ;  cuius  ego  industriae  gloriaeque  faveo 
85  vel  propter  propinquam  cognafcionem,  vel  quod  eius  in- 
genio  studiisque  delector,  vel  quod  laudem  adulescentis 
propinqui  existimo  etiam  ad  meum  aliquem  fructum  re- 
dundare.  9.  Sed  lioc  quaero  :  Quis  putat  esse  crimen  fuisse 
in  Africa  ?  Nempe  is  qui  et  ipse  in  eadem  Africa  esse  voluit 
90  et  prohibitum  se  a  Ligario  queritur,  et  certe  contra  ipsum 
Caesarem  est  congressus  armatus.  Quid  enim  tuus  illc, 
Tubero,  destrictus  in  acie  Pbarsalica  gladius  agebat  ? 
Cuius  latus  ille  mucro  petebat  ?  Qui  sensus  erat  armorurn 
tuorum  ?  quae  tua  mens?  oculi  ?  manus?  ardor  animi? 
95  Quid  cupiebas  ?  Quid  optabas  ?  blinds  urgeo :  commoveri 
videtur  adulescens.  Ad  me  revertar :  isdem  in  armis  fui. 

IY.  10.  Quid  autem  aliud  egimus,  Tubero,  nisi  ut 
quod  hie  potest  nos  possemus  ?  Quorum  igitur  impunitaS, 
Caesar,  tuae  clementiae  laus  est,  eorum  ipsorum  ad  cru- 
100  delitatem  te  acuit  oratio.  Atque  in  hac  causa  non  nihil 
equidem,  Tubero,  etiam  tuam,  sed  multo  magis  patris  tui 
prudentiam  desidero;  quod  homo,  cum  ingenio  turn  etiam 
doctrina  excellens,  genus  hoc  causae  quod  esset  non 
viderit.  Nam  si  vidisset,  quovis  profecto  quam  isto  modo 
105  a  te  agi  maluisset. 

Arguis  fatentem.  Non  est  satis:  accusas  eum  qui 
causam  habet  aut,  ut  ego  dico,  meliorem  quam  tu  aut,  ut 
tu  vis,  parem.  11.  Haec  admirabilia,  sed  prodigi  simile 
est  quod  dicam :  non  habet  earn  vim  ista  accusatio,  ut  Q. 
110  Ligarius  condemnetur,  sed  ut  necetur.  Hoc  egit  civis 
Romanus  ante  te  nemo :  externi  isti  mores  usque  ad 


DEFENCE  OP  LIGARIUS 


197 

sanguinem  incitari  solent  odio,  aut  levium  Graecorum  aut 
immanium  barbarorum.  Nam  quid  agis  aliud  ?  Romae 
ne  sit?  ut  domo  careat?  ne  cum  optimis  fratribus,  ne  cum 
hoc  T.  Broccho  avunculo,  ue  cum  eius  filio  consobrino  115 
suo,  ne  nobiscum  vivat  ?  ne  sit  in  patria  ?  Num  est  ?  Nuin 
potest  magis  carere  his  omnibus  quam  caret  ?  Italia  pro- 
hibetur  ;  exsulat.  Non  tu  ergo  eum  patria  privare,  qua 
caret,  sed  vita  vis.  12.  At  istud  ne  apud  eum  quidem 
dictatorem,  qui  omnis  quos  oderat  morte  multabat,  quis-  120 
quam  egit  isto  modo :  ipse  iubebat  occidi  nullo  postulante, 
praemiis  etiam  invitabat;  quae  tamen  crudelitas  ab  hoc 
eodem  aliquot  annis  post,  quem  tu  nunc  crudelem  esse  vis, 
vindicata  est. 

“ You  are  not  seeking  my  client's  life  ?  "  Of  course  not ;  yet  here  in 
the  Forum  you  are  striving  to  undo  all  that  I  have  sought  to  ac¬ 
complish  by  private  entreaty  with  Caesar.  But  for  Caesar's  hu¬ 
manity,  what  might  we  not  expect  of  his  vindictive  friends ,  since 
even  his  former  enemies  are  so  cruel  in  their  demands  ? 

V.  4  Ego  vero  istud  non  postulo/  inquies.  Ita  me  125 
hercule  existimo,  Tubero.  Novi  eniin  te,  novi  patrem, 
novi  domum  nomenque  yestrum  ;  studia  generis  ac  familiae 
vestrae  virtutis,  humanitatis,  doctrinae,  plurimarum  artium 
atque  optimarum  nota  mihi  sunt.  13.  Itaque  certo  scio  vos 
non  petere  sanguinem,  sed  parum  attenditis  :  res  enim  eo  130 
spectat,  ut  ea  poena,  in  qua  adhuc  Q.  Ligarius  est,  non 
videamini  esse  contenti.  Quae  est  igitur  alia  praeter  mor¬ 
tem  ?  Si  enim  est  in  exsilio,  sicuti  est,  quid  amplius  pos- 
tulatis  ?  An,  ne  ignoscatur  ?  Hoc  vero  multo  acerbius 
multoque  est  durius  :  quod  nos  domi  petimus  precibus,  135 
lacrimis,  strati  ad  pedes,  non  tarn  nostrae  causae  fidentes 
quam  huius  humanitati,  id  ne  impetremus  oppugnabis,  et 
in  nostrum  fletum  inrumpes,  et  nos  iacentis  ad  pedes  sup- 
plicum  yoce  prohibebis  ?  14.  Si,  cum  hoc  domi  facere- 

mus  (quod  et  fecimus  et,  ut  spero,  non  frustra  fecimus)  tu  140 
repente  inruisses  et  clamare  coepisses  :  4  C.  Caesar,  cave 


145 

150 

155 

160 

165 

170 


igS 


CICERO'S  ORATIONS 


ignoscas,  cave  te  fratrum  pro  fratris  salute  obsecrantium 
misereat/ — nonne  omnem  humanitatem  exuisses  ?  Quanto 
hoc  durius,  quod  nos  domi  petimus,  id  te  in  foro  oppugnare, 
et  in  tali  miseria  multorum  perfugium  misericordiae  tol- 
lere  !  15.  Dicam  plane,  Caesar,  quod  sentio  :  si  in  hac 

tanta  tua  fortuna  lenitas  tanta  non  esset,  quam  tu  per  te, 
per  te,  inquam,  obtines — intellego  quid  loquar — acerbissimo 
luctu  redundaret  ista  victoria.  Quam  multi  enim  essent 
de  victoribus  qui  te  crudelem  esse  vellent,  cum  etiam  de 
victis  reperiantur  !  quam  multi  qui,  cum  a  te  ignosci 
nemini  vellent,  impedirent  clementiain  tuam,  cum  etiam 
hi,  quibus  ipse  ignovisti,  nolint  te  esse  in  alios  misericor- 
dem  !  16.  Quod  si  probare  Caesari  possemus  in  Africa 

Ligarium  omnino  non  fuisse,  si  honesto  et  misericordi 
mendacio  saluti  civi  calamitoso  esse  vellemus,  tamen  ho- 
minis  non  esset,  in  tanto  discrimine  et  periculo  civis, 
refellere  et  redarguere  nostrum  mendacium  ;  et,  si  esset 
alicuius,  eius  certe  non  esset,  qui  in  eadem  causa  et  for¬ 
tuna  fuisset.  Sed  tamen  aliud  est  errare  Caesarem  nolle  ; 
aliud  nolle  misereri.  Tunc  diceres  :  ‘  Caesar,  cave  credas  : 
fuit  in  Africa,  tulit  arma  contra  te/  Nunc  quid  dicis  ? 
‘  Cave  ignoscas/  Haec  nec  hominis  nec  ad  hominem  vox 
est  :  qua  qui  apud  te,  C.  Caesar,  utitur,  suam  citius  abiciet 
humanitatem  quam  extorquebit  tuam. 

You  alone ,  Tubero,  call  this  offence  a  crime — this  madness  that  was 
sent  from  Heaven  to  convince  us  of  our  weakness.  Speak  not  of 
Pompey  now  dead  and  others  as  criminals ,  since  Caesar  himself 
does  not  do  this  :  each  side  had  its  honest  convictions.  Thank 
Heaven  that  none  can  grieve  for  the  victory  of  him  who  slew  no 
enemy  that  was  not  armed. 

VI.  17.  Ac  primus  aditus  et  postulatio  Tuberonis  haec, 
ut  opinor,  fuit :  velle  se  de  Q.  Ligari  scelere  dicere.  Non 
dubito  quin  admiratus  sis,  vel  quod  de  nullo  alio  quisquam, 
vel  quod  is  qui  in  eadem  causa  fuisset,  vel  quidnam  novi 
sceleris  adferret.  Scelus  tu  illud  vocas,  Tubero?  Cur? 


DEFENCE  OF  LIGARIUS 


l99  v 

Isto  enim  nomine  ilia  adhuc  causa  caruit :  alii  errorem 
appellant,  alii  timorem  ;  qui  durius,  spem,  cupiditatem, 
odium,  pertinaciam  ;  qui  gravissime,  temeritatem  :  scelus 
praeter  te  adhuc  nemo.  Ac  milii  quidem,  si  proprium  et 
verum  nomen  nostri  mali  quaeritur,  fatalis  quaedam  cala-  175 
mitas  incidisse  videtur,  et  improvidas  hominum  mentis 
occupavisse,  ut  nemo  mirari  debeat  humana  consilia  divina 
necessitate  esse  superata.  18.  Liceat  esse  miseros  :  quam- 
quam,  hoc  victore,  esse  non  possumus.  Sed  non  loquor 
de  nobis  :  de  illis  loquor,  qui  occiderunt.  Fuerint  cupidi,  180 
fuerint  irati,  fuerint  pertinaces  :  sceleris  yero  crimine, 
furoris,  parricidi  liceat  Cn.  Pompeio  ihortuo,  liceat  mul- 
tis  aliis  carere.  Quando  hoc  quisquam  ex  te,  Caesar, 
audivit,  aut  tua  quid  aliud  arma  voluerunt  nisi  a  te  con- 
tumeliam  propulsare  ?  Quid  egit  tuus  invictus  exercitus,  185 
nisi  ut  suum  ius  tueretur  et  dignitatem  tuam  ?  Quid  ?  tu, 
cum  pacem  esse  cupiebas,  idne  agebas,  ut  tibi  cum  scele- 
ratis,  an  ut  cum  bonis  civibus  conveniret  ?  19.  Mihi  vero, 

Caesar,  tua  in  me  maxima  merita  tanta  certe  non  vide- 
rentur,  si  me  ut  sceleratum  a  te  conservatum  putarem.  190 
Quo  modo  autem  tu  de  re  publica  bene  meritus  esses,  cum 
tot  sceleratos  incolumi  dignitate  esse  voluisses  ?  Seces- 
sionem  tu  illam  existimavisti,  Caesar,  initio,  non  bellum  ; 
neque  hostile  odium,  sed  civile  discidium,  utrisque  cupien- 
tibus  rem  publicam  salvam,  sed  partim  consiliis,  partim  195 
studiis  a  communi  utilitate  aberrantibus.  Principum 
dignitas  erat  paene  par,  non  par  fortasse  eorum  qui  seque- 
bantur  ;  causa  turn  dubia,  quod  erat  aliquid  in  utraque 
parte,  quod  probari  posset.  Nunc  melior  ea  iudicanda 
est,  quam  etiam  di  adiuverunt.  Cognita  vero  dementia  200 
tua,  quis  non  earn  victoriam  probet,  in  qua  occiderit  nemo 
nisi  armatus  ? 


200 


CICERO^  ORATIONS 


Tubero  boasts  of  that  of  which  he  now  accuses  Ligarius.  But  Li- 
garius  went  to  Africa  in  a  time  of  peace  ;  Tubero  on  Pompey's 
orders  after  the  war  had  begun.  Had  not  Ligarius  prevented 
your  landing  in  Africa,  Tubero,  you  would  have  found  yourself 
in  a  dilemma — between  treachery  to  the  Senate  and  hostility  to 
Caesar.  At  best,  you  owe  it  to  Ligarius  that  you  could  not  show 
your  enmity  to  Caesar. 

VII.  20.  Sed,  ut  omittam  communem  causam,  venia- 
mus  ad  nostram  :  utrum  tandem  existimas  facilius  fuisse, 
205  Tubero — Ligarium  ex  Africa  exire  an  vos  in  Africam 
non  venire  ?  ‘  Poteramusne/  inquies,  ‘  cum  senatus  cen- 

suisset  ? 9  Si  me  consulis,  nnllo  modo.  Sed  tamen  Liga¬ 
rium  senatus  idem  legaverat.  Atque  ille  eo  tempore  paruit, 
cum  parere  senatui  necesse  erat :  vos  tunc  paruistis,  cum 
210  paruit  nemo  qui  noluit.  Reprehendo  igitur  ?  Minime 
vero;  neque  enim  licuit  aliter  vestro  generi,  nomini, 
familiae,  disciplinae.  Sed  hoc  non  concedo,  ut,  quibus 
rebus  gloriemini  in  vobis,  easdem  in  aliis  reprehendatis. 
21.  Tuberonis  sors  coniecta  est  ex  senatus  consulto,  cum 
215  ipse  non  adesset,  morbo  etiam  impediretur :  statuerat 
excusare.  Haec  ego  novi  propter  omnis  necessitudines 
quae  mihi  sunt  cum  L.  Tuberone :  domi  una  eruditi, 
militiae  contubernales,  post  adfines,  in  omni  denique  vita 
familiares.  Magnum  etiam  vinculum,  quod  isdem  studiis 
220  semper  usi  sumus.  Scio  igitur  Tuberonem  domi  manere 
voluisse  :  sed  ita  quidam  agebat,  ita  rei  publicae  sanctissi- 
mum  noinen  opponebat,  ut,  etiam  si  aliter  sentiret,  verbo- 
rum  tamen  ipsorum  pondus  sustinere  non  posset.  22.  Ces- 
sit  auctoritati  amplissimi  viri,  vel  potius  paruit :  una  est 
225  profectus  cum  eis  quorum  erat  una  causa  ;  tardius  iter 
fecit;  itaque  in  Africam  venit  iam  occupatam.  Hinc  in 
Ligarium  crimen  oritur,  vel  ira  potius.  Nam,  si  crimen 
est  ilium  voluisse,  non  minus  magnum  est  vos  Africam, 
arcem  omnium  provinciarum,  natam  ad  bellum  contra 
230  hanc  urbem  gerund  nm,  obtinere  voluisse,  quam  ali- 
quem  se  maluisse.  Atque  is  tamen  aliquis  Ligarius  non 


DEFENCE  OF  LIGARIUS 


201 


fuit  :  Varus  imperium  se  habere  dicebat  ;  fascis  certe 
babebat. 

23.  Sed  quoquo  modo  se  illud  habet,  liaec  querella, 
Tubero,  vestra,  quid  valet  ?  ‘  Recepti  in  provinciam  non  235 

sumus/  Quid,  si  essetis?  Caesarine  earn  tradituri  fuistis 
an  contra  Oaesarem  retenturi  ?  VIII.  Vide  quid  licentiae, 
Caesar,  nobis  tua  liberalitas  det,  vel  potius  audaciae.  Si 
respondent  Tubero,  Africam,  quo  senatus  eum  sorsque 
miserat,  tibi  patrem  suum  traditurum  fuisse,  non  dubi-  240 
tabo  apud  ipsum  te,  cuius  id  eum  facere  interfuit,  gravis- 
simis  verbis  eius  consilium  reprehendere.  Non  enim,  si 
tibi  ea  res  grata  fuisset,  esset  etiam  probata.  24.  Sed 
iam  hoc  totum  omitto,  non  tarn  ne  offendam  tuas  pati- 
entissimas  auris,  quam  ne  Tubero  quod  numquam  cogita-  245 
vit  facturus  fuisse  videatur.  Veniebatis  igitur  in  Africam, 
provinciam  unam  ex  omnibus  huic  victoriae  maxime  in- 
festam ;  in  qua  erat  rex  potentissimus,  inimicus  huic 
causae,  aliena  voluntas,  conventus  firmi  atque  magni. 
Quaero  :  quid  facturi  fuistis  ?  Quamquam  quid  facturi  250 
fueritis  dubitem,  cum  videam  quid  feceritis  ?  Prohibit! 
estis  in  provincia  vestra  pedem  ponere,  et  prohibiti  summa 
iniuria.  25.  Quo  modo  id  tulistis?  Acceptae  iniuriae 
querellam  ad  quern  detulistis?  Nempe  ad  eum  cuius 
auctoritatem  secuti  in  societatem  belli  veneratis.  Quod  255 
si  Caesaris  causa  in  provinciam  veniebatis,  ad  eum  pro- 
fecto  exclusi  provincia  venissetis :  venistis  ad  Pompeium. 
Quae  est  ergo  apud  Caesarem  querella,  cum  eum  accusetis, 
a  quo  queramini  prohibitos  esse  vos  contra  Caesarem  gerere 
bellum?  Atque  in  hoc  quidem  vel  cum  mendacio,  si  voltis,  260 
gloriemini  per  me  licet,  vos  provinciam  fuisse  Caesari  tra- 
dituros.  Etiam  si  a  Varo  et  a  quibusdam  aliis  prohibiti 
estis,  ego  tamen  confiteor  culpam  esse  Ligari,  qui  vos  tan- 
tae  laudis  occasione  privaverit. 


202 


CICERO^  ORATIOKS 


Consider,  Caesar,  Tubero’s  fidelity,  or  rather  long-suffering.  When 
rejected  by  Pompeians,  he  fled  to  Pompey,  and  Pompey' s  cool 
reception  could  not  damp  his  ardor.  But  we  were  all  ardent  then 
—  Tubero  most  of  all  through  sheer  necessity. 

265  IX.  26.  Sed  vide,  quaeso,  Caesar,  constantiam  ornatis- 
simi  viri  Tuberonis,  quam  ego,  quamvis  ipse  probarem  (ut 
probo),  tamen  non  commemorarem,  nisi  a  te  cognovissem 
in  primis  earn  virtutem  solere  laudari.  Quae  fnit  igitur 
nmquara  in  ullo  homine  tanta  constantia?  Constantiam 
270  dico?  Xescio  an  melius  patientiam  possim  dicere.  Quotus 
enim  istud  quisque  fecisset,  ut,  a  quibus  partibus  in  dis- 
sensione  civili  non  esset  receptus,  esset  etiam  cum  crude- 
litate  reiectus,  ad  eos  ipsos  rediret  ?  Magni  cuiusdam 
animi  atque  eius  viri  est,  quern  de  suscepta  causa  propo- 
275  sitaque  sententia  nulla  contumelia,  nulla  vis,  nullum 
periculum  possit  depellere.  27.  Ut  enim  cetera  paria 
Tuberoni  cum  Varo  fuissent — honos,  nobilitas,  splendor, 
ingenium,  quae  nequaquam  fuerunt — hoc  certe  prae- 
cipuum  Tuberonis,  quod  iusto  cum  imperio  ex  senatus 
280  consulto  in  provinciam  suain  venerat.  Hinc  probibitus — 
non  ad  Caesarem,  ne  iratus;  nondomum,  ne  iners  ;  non  in 
aliquam  regionem,  ne  condemnare  causam  illain  quam 
secutus  erat  videretur — in  Macedoniam  ad  Cn.  Pompei 
castra  venit,  in  earn  ipsam  causam  a  qua  erat  reiectus 
285  iniuria.  28.  Quid  ?  cum  ista  res  nihil  commovisset  eius 
animum  ad  quern  veneratis,  languidiore,  credo,  studio  in 
causa  fuistis  :  tantum  modo  in  praesidiis  eratis,  animi  vero 
a  causa  abhorrebant:  an,  ut  fit  in  civilibus  belli s, 
nec  in  vobis  magis  quam  in  reliquis;  omnes  enim  vincendi 
290  studio  tenebamur.  Pacis  equidem  semper  auctor  fui,  sed 
turn  sero :  erat  enim  amentis,  cum  aciem  videres,  pacem 
cogitare.  Omnes,  inquam,  vincere  volebamus;  tu  certe 
praecipue,  qui  in  eum  locum  veneras,  ubi  tibi  esset  pere- 
undum,  nisi  vicisses.  Quamquam,  ut  nunc  se  res  habet, 
295  non  dubito  quin  banc  salutem  anteponas  illi  victoriae. 


DEFENCE  OF  LIGARIUS 


203 


Far  from  sharing  your  private  enmities,  Tubero ,  Caesar  will  even 
pardon  his  own  enemies,  for  Caesar  is  merciful.  Never,  0  Caesar, 
in  all  my  former  experience  when  you  and  I  were  pleading  causes 
together,  did  I  plead  as  I  do  now — as  a  child  before  a  father  rather 
than  as  an  advocate  before  a  judge. 

X.  29.  Haec  ego  non  dicerem,  Tubero,  si  aut  vos  eon- 
stantiae  yestrae  aut  Caesarem  benefici  sui  paeniteret. 
Nunc  quaero  utrum  vestras  iniurias  an  rei  publicae  per- 
sequamini  :  si  rei  publicae,  quid  de  vestra  in  ilia  causa 
perseverantia  respondebitis  ?  si  vestras,  videte  ne  erretis,  300 
qui  Caesarem  vestris  inimicis  iratum  fore  putetis,  cum 
ignoverit  suis. 

Itaque  num  tibi  videor  in  causa  Ligari  esse  occupatus  ? 
num  de  eius  facto  dicere  ?  Quicquid  dixi,  ad  unam  sum- 
mam  referri  volo  :  vel  humanitatis  vel  clementiae  vel  mise-  305 
ricordiae  tuae.  30.  Causas,  Caesar,  egi  multas  equidem 
tecum,  dum  te  in  foro  tenuit  ratio  honorum  tuorum,  certe 
numquam  hoc  modo  :  e  Ignoscite,  iudices  ;  erravit,  lapsus 
est,  non  putavit  ;  si  umquam  posthac — /  Ad  parentem  sic 
agi  solet  :  ad  iudices,  ‘Non  fecit,  noncogitavit ;  falsi  testes,  310 
fictum  crimen/  Die  te,  Caesar,  de  facto  Ligari  iudicem 
esse;  quibus  in  praesidiis  fuerit  quaere:  taceo,  ne  haec 
quidem  conligo,  quae  fortasse  valerent  etiam  apud  iudicem  : 
e  Legatus  ante  helium  profectus,  relictus  in  pace,  bello  op- 
pressus,  in  eo  ipso  non  acerbus,  iam  est  totus  animo  ac  315 
studio  tuus/  Ad  iudicem  sic  ;  sed  ego  apud  parentem 
loquor,  ‘  Erravit,  temere  fecit,  paenitet ;  ad  clementiam 
tuam  confugio,  delicti  veniam  peto,  ut  ignoscatur  oro/ 

Si  nemo  impetravit,  adroganter  :  si  plurimi,  tu  idem  fer 
opem,  qui  spem  dedisti.  31.  An  sperandi  Ligario  causa  320 
non  sit,  cum  mihi  apud  te  locus  sit  etiam  pro  altero  depre- 
candi  ?  Quamquam  nec  in  hac  oratione  spes  est  posita 
causae  nec  in  eorum  studiis,  qui  a  te  pro  Ligario  petunt, 
tui  necessarii. 


325 

330 

335 

340 

345 

350 

355 


204 


CICERO’S  ORATIONS 


It  is  your  wont ,  Caesar,  to  consider  the  merits  of  causes  and  the  sin¬ 
cerity  of  the  pleader.  See  then  this  splendid  throng,  whose  signs 
of  mourning  plead  for  Ligarius.  Neutrals  they  were  during  the 
war;  hence,  as  you  say,  your  friends.  The  brother  of  Ligarius 
was  your  devoted  friend. 

XI.  Vicli  enim  et  cognovi  quid  maxime  spectares,  cum 
pro  alicuius  salute  multi  laborarent  :  causas  apud  te  rogan- 
tium  gratiosiores  esse  quam  voltus  ;  neque  te  spectare  quam 
tuus  esset  necessarius  is  qui  te  oraret,  sed  quam  illius  pro 
quo  laboraret.  Itaque  tribuis  tu  quidem  tuis  ita  multa,  ut 
mihi  beatiores  illi  yideantur  interdum,  qui  tua  liberalitate 
fruuntur,  quam  tu  ipse,  qui  illis  tarn  multa  concedas  ;  sed 
video  tamen  apud  te  causas,  ut  dixi,  valere  plus  quam 
preces,  ab  eisque  te  moveri  maxime,  quorum  iustissimum 
videas  dolorem  in  petendo. 

32.  In  Q.  Ligario  conservando  multis  tu  quidem  gratum 
facies  necessariis  tuis,"  sed  hoc,  quaeso,  considera,  quod 
soles.  Possum  fortissimos  viros,  Sabinos,  tibi  probatissi- 
mos,  totumque  agrum  Sabinum,  florem  Italiae  ac  robur 
rei  publicae,  proponere.  Nosti  optimos  homines  :  animad- 
verte  horum  omnium  maestitiam  et  dolorem.  Huius  T. 
Brocchi,  de  quo  non  dubito  quid  existimes,  lacrimas 
squaloremque  ipsius  et  fili  vides.  33.  Quid  de  fratribus 
dicam  ?  Noli,  Caesar,  putare  de  unius  capite  nos  agere  : 
aut  tres  tibi  Ligarii  retinendi  in  civitate  sunt  aut  tres  ex 
civitate  exterminandi ;  nam  quodvis  exsilium  his  est  opta- 
tius  quam  patria,  quam  domus,  quam  di  penates,  uno  illo 
exsulante.  Si  fraterne,  si  pie,  si  cum  dolore  faciunt, 
moveant  te  horum  lacrimae,  rnoveat  pietas,  moveat  ger- 
manitas.  Yaleat  tua  vox  ilia  quae  vicit.  Te  enim  dicere 
audiebamus  nos  omnis  adversaries  putare,  nisi  qui  nobiscum 
essent ;  te  omnis  qui  contra  te  non  essent,  tuos.  Yidesne 
igitur  hunc  splendorem  omnium :  banc  Brocchorum 
domum,  hunc  L.  Marcium,  C.  Caesetium,  L.  Corfidium, 
hos  omnis  equites  Romanos,  qui  adsunt  veste  mutata,  non 
solum  notos  tibi,  verum  etiam  probatos  viros,  qui  tecum 


DEFENCE  OF  LIGARIUS 


205 


fuerunt  ?  Atque  liis  irascebamur,  hos  requirebamus,  bis 
non  nnlli  etiam  minabamur.  Conserva  igitur  tuis  suos ; 
ut,  qnem  ad  modnm  cetera  quae  dicta  sunt  a  te,  sic  hoc 
verissimum  reperiatur. 

XII.  34.  Quod  si  penitus  perspicere  posses  concordiam  3G0 
Ligariorum,  omnis  fratres  tecum  iudicares  fuisse.  An 
potest  quisquam  dubitare  quin,  si  Q.  Ligarius  in  Italia  esse 
potuisset,  in  eadem  sententia  fuerit  futurus,  in  qua  fratres 
fuerunt  ?  Quis  est  qui  horum  consensu m  conspirantem  et 
paene  conflatum  in  hac  prope  aequalitate  fraterna  non  365 
noverit,  qui  hoc  non  sentiat,  quidvis  prius  futurum  fuisse, 
quam  ut  hi  fratres  diversas  sententias  fortunasque  sequeren- 
tur  ?  Yoluntate  igitur  omnes  tecum  fuerunt  :  tempestate 
abreptus  est  unus,  qui  si  consilio  id  fecisset,  esset  eorum 
similis,  quos  tu  tamen  salvos  esse  voluisti.  35.  Sed  ierit  370 
ad  bellum,  dissenserit  non  a  te  solum,  verum  etiam  a  fra- 
tribus :  hi  te  orant  tui.  Equidem,  cum  tuis  omnibus 
negotiis  interessem,  memoria  teneo  qualis  T.  Ligarius 
quaestor  urbanus  fuerit  erga  te  et  dignitatem  tuam.  Sed 
parum  est  me  hoc  meminisse  :  spero  etiam  te — qui  oblivisci  375 
nihil  soles  nisi  iniurias,  quoniam  hoc  est  animi,  quoniam 
etiam  ingeni  tui — te  aliquid  de  huius  illo  quaestorio  officio, 
etiam  de  aliis  quibusdam  quaestoribus  reminiscentem,  re- 
cordari.  36.  Hie  igitur  T.  Ligarius,  qui  turn  nihil  egit 
aliud  —  neque  enim  haec  divinabat  —  nisi  ut  tui  eum  stu-  380 
diosum  et  bonum  virum  iudicares,  nunc  a  te  supplex 
fratris  salutem  petit  :  quam  huius  admonitus  officio  cum 
utrisque  his  dederis,  tris  fratres  optimos  et  integerrimos 
non  solum  sibi  ipsos,  neque  his  tot  talibus  viris  neque  nobis 
necessariis  tuis,  sed  etiam  rei  publicae  condonaveris.  385 

As  lately  you  showed  in  the  Senate,  so  now  again  in  the  Forum  show 
that  clemency  which  is  the  noblest  of  your  virtues. 

37.  Fac  igitur,  quod  de  homine  nobilissimo  et  claris- 
simo  fecisti  nuper  in  curia,  nunc  idem  in  foro  de  optimis 
et  liuic  omni  frequentiae  probatissimis  fratribus.  Ut  con- 


20  6 


cicero's  orations 


cessisti  ilium  senatui,  sic  da  hunc  populo,  cuius  voluntatem 
390  carissimam  semper  habuisti;  et,  si  ille  dies  tibi  gloriosissi- 
mus,  populo  Romano  gratissimus  fuit,  noli,  obsecro,  dubi- 
tare,  0.  Caesar,  similem  illi  gloriae  laudem  quam  saepissime 
quaerere.  Nihil  est  tarn  populare  quam  bonitas  ;  nulla  de 
yirtutibus  tuis  plurimis  nec  admirabilior  nec  gratior  mise- 
395  ricordia  est.  38.  Homines  enim  ad  deos  nulla  re  propius 
accedunt  quam  salutem  hoininibus  dando.  Nihil  habet  nec 
fortuna  tua  maius  quam  ut  possis,  nec  natura  melius  quam 
ut  velis,  servare  quam  plurimos.  Longiorem  orationem 
causa  forsitan  postulet,  tua  certe  natura  breviorem.  Qua 
400  re  cum  utilius  esse  arbitrer,  te  ipsum  quam  me  aut  quem- 
quam  loqui  tecum,  finem  iam  faciam  :  tantum  te  admonebo, 
si  illi  absenti  salutem  dederis,  praesentibus  his  omnibus  te 
datu  runic 


THE  NINTH  PHILIPPIC 


THE  NINTH  PHILIPPIC 


Prefatory  Note 

1.  The  Name  “Philippic.”  The  Philippics  of  Cicero  are  four¬ 
teen  speeches  that  were  made  by  him  as  leader  of  the  republican,  or 
senatorial,  party  against  Mark  Antony  during  the  winter  and  spring 
of  44-43  b.c.  They  derived  their  name  from  a  supposed  resemblance 
to  the  speeches  of  the  same  name  delivered  by  Demosthenes  against 
Philip  of  Macedon.  With  these  speeches  Cicero  closed  his  career  as 
an  orator. 

2.  Mark  Antony.  Mark  Antony  was  the  son  of  M.  Antonins 
Creticus  and  Julia,  the  sister  of  Julius  Caesar.  He  was  about  twenty- 
three  years  younger  than  Cicero.  At  an  early  age  he  lost  his  father. 
His  mother  was  then  married  to  Lentulus,  one  of  the  conspirators 
put  to  death  in  63  b.c.  by  Cicero  as  consul.  This  fact  explains  An¬ 
tony’s  personal  enmity  to  Cicero.  From  early  youth  he  had  been  dis¬ 
sipated  and  without  principle.  Before  the  outbreak  of  the  Civil  War 
between  Caesar  and  Pompey  he  was  an  active  partisan  of  Caesar,  and 
in  48  b.c.  he  led  the  left  wing  of  Caesar’s  army  at  Pharsalia.  Four 
years  later  he  was  consul  with  Caesar,  to  whom  he  offered  the  kingly 
diadem  at  the  feast  of  the  Lupercalia.  After  Caesar’s  death  (March 
15,  44  b.c.)  he  endeavored  to  succeed  to  his  power. 

3.  Oct  a  vi  an  (afterwards  called  Augustus).  The  assassination  of 
Caesar  did  not  further  the  ends  of  his  murderers  in  their  effort  to 
“restore  the  republic.”  On  the  contrary,  it  threw  the  country  into  a 
state  of  political  confusion  by  which  Antony,  his  colleague,  was  quick 
to  profit.  He  seized  the  government  treasure  and  Caesar’s  prop¬ 
erty,  including  important  state  papers  left  by  Caesar,  and  at  once 
plunged  into  a  career  of  reckless  despotism.  lie  soon  found  an  unex¬ 
pected  rival,  however,  in  the  person  of  Octavian,  Caesar’s  grand¬ 
nephew  and  adopted  son  and  heir.  Though  only  nineteen  years  old, 
Octavian  displayed  great  firmness  and  tact  in  his  public  conduct. 
His  effort  to  make  good  his  claims  as  Caesar’s  heir  led  to  a  quarrel 
between  the  rivals  over  the  property,  which  Antony  refused  to  give 
up.  Further  evidence  of  Antony’s  despotic  policy  drove  Octavian  to 

208 


THE  KINTH  PIIILimC 


209 


side  with  the  Senate.  For  a  while,  therefore,  he  led  the  armies  of  the 
Senate  against  Antony,  while  Cicero  in  the  same  cause  was  striving  to 
inspire  the  timid  or  listless  republicans  with  the  spirit  of  his  patriotic 
words.  The  First  Philippic  was  delivered  in  the  Senate,  September  2, 
44  b.c.  Though  mild  and  conciliatory  in  tone,  it  opposed  the  policy 
of  Antony,  and  hence  roused  his  bitter  hostility,  necessitating  Cicero’s 
leaving  the  city  for  a  while. 

4.  Mutina  (now  Modena).  Antony  had  forced  through  the 
Comitia  a  measure  providing  for  an  exchange  of  provinces,  by  which 
he  was  to  hold  Cisalpine  Gaul,  supplanting  Decimus  Brutus  its  right¬ 
ful  governor.  The  appearance  of  Octavian,  however,  as  stated  above, 
caused  a  serious  disturbance  to  his  plans,  for  Octavian  was  meanwhile 
rallying  round  his  own  standard  some  of  the  veteran  legions  on  which 
Antony  had  relied  for  assistance.  Finding  himself  unable  to  make 
much  headway  in  his  schemes,  Antony  collected  such  forces  as  he 
could,  and  left  Rome  for  Mutina,  which  Brutus  had  occupied  for  the 
purpose  of  resisting  Antony’s  attack. 

5.  The  Second  Philippic.  Antony’s  absence  made  it  safe  for 
Cicero  to  return  to  Rome,  as  he  did  in  December.  He  then  published 
as  a  political  pamphlet  his  Second  Philippic,  which,  although  written 
two  months  before,  he  had  never  delivered.  It  is  the  most  famous  of 
all  the  Philippics  as  well  as  the  longest  and  bitterest.  It  strengthened 
Cicero’s  position  as  the  acknowledged  leader  of  the  Senate. 

6.  Ser.  Sulpicius  Rufus.  Shortly  after  Antony  had  set  out  for 
Mutina  to  attack  Brutus,  he  was  followed  by  Octavian,  who  with  a 
large  army  went  to  the  help  of  Brutus.  At  this  stage  of  matters  a 
meeting  of  the  Senate  was  held,  January  1,  43  b.c.,  for  the  purpose  of 
considering  the  proper  steps  to  take  in  dealing  with  Antony.  The 
new  consuls  were  C.  Yibius  Pansa  and  A.  Hirtius.  After  a  debate 
lasting  several  days,  during  which  Cicero  advocated  the  most  strenu¬ 
ous  measures,  the  timid  Senate,  overruled  by  Antony’s  friends,  ended 
by  appointing  a  commission  of  three  men  to  go  to  Mutina  in  order  to 
negotiate  with  Antony,  and  if  possible  bring  him  back  in  submis¬ 
sion  to  the  authority  of  the  Senate  and  people.  The  commission  so 
appointed  consisted  of  Ser.  Sulpicius,  L.  Philippus,  and  L.  Piso.  Sul¬ 
picius  was  in  wretched  health  at  the  time,  and  on  this  plea  tried  to 
have  himself  excused  from  the  embassy,  but  he  finally  yielded  to  the 
wishes  of  the  Senate.  He  died  before  reaching  Antony’s  camp;  so 
that,  as  Cicero  says,  in  ipsa  cur  a  ac  meditatione  obeundi  sui  muneris 
excessit  e  vita  (‘he  drew  his  last  breath  in  the  very  midst  of  his  care 
and  thought  in  the  discharge  of  his  official  duty  ’).  It  was  to  his  dis¬ 
tinguished  ability  as  a  jurist  that  his  appointment  had  been  due.  But 


14 


210 


PREFATORY  NOTE 


besides  being  a  jurist  and  an  orator  of  high  rank,  he  seems  to  have 
been  a  man  of  attractive  personality,  and  is  best  known  as  the  author 
of  a  famous  letter  of  consolation  written  to  Cicero  on  the  occasion  of 
his  daughter  Tullia’s  death.  Sulpicius  had  been  consul  with  M.  Mar- 
cellus,  whose  pardon  by  Caesar  forms  the  theme  of  the  Pro  Marcello 
(page  179). 

7.  Subject  of  the  Speech.  Shortly  after  the  death  of  Sulpicius, 
the  consul  Pansa  summoned  the  Senate  to  take  appropriate  action  in 
honor  of  the  dead  statesman.  Pansa  proposed  a  public  funeral,  and 
the  erection  of  a  pedestrian  statue  before  the  Rostra  in  the  Forum. 
To  this  motion  objection  was  raised  by  P.  Servilius,  who  opposed  that 
part  of  the  proposal  relating  to  the  statue,  saying  in  explanation  of 
his  position  that  statues  had  been  erected  in  the  past  only  to  such 
ambassadors  as  had  fallen  by  the  sword  while  discharging  theii 
duties.  Cicero  in  the  following  speech  supported  the  consul’s  motion, 
which  was  accordingly  carried. 


THE  NINTH  PHILIPPIC 


(For  sight  translation) 

Vellem  dl  immortales  fecissent,  patres  conscript!,  nt 
vivo  potius  Ser.  Sulpicio  gratias  ageremus  quam  honores 
mortuo  quaereremus.  Nec  vero  dubito  quin,  si  ille  vir 
legationem  rennntiare  potuisset,  reditus  eius  et  vobls 
gratus  fnerit  et  rel  publicae  saliitaris  futurus  ;  non  quo 
L.  Philippo  et  L.  PisonI  aut  studium  aut  ciira  defuerit  in 
tanto  officio  tantoque  mnnere,  sed  cum  Ser.  Sulpicius 
aetate  illos  antelret,  sapientia  omnls,  subito  ereptus  e 
causa  totam  legationem  orbam  et  debilitatam  rellquit. 
2.  Quod  si  culquam  iustus  lionos  habitus  est  in  morte 
legato,  in  nullo  iHstior  quam  in  Ser.  Sulpicio  reperietur. 
Ceterl  qul  in  legatione  mortem  obierunt,  ad  incertum  vitae 
perlculum  sine  ullo  mortis  metu  profectl  sunt  :  Ser.  Sul¬ 
picius  cum  aliqua  perveniendl  ad  M.  Antonium  spe  pro- 
fectus  est,  nulla  revertendl.  Qul  cum  ita  adfectus  esset, 
ut,  si  ad  gravem  valetudinem  labor  accessisset,  sibi  ipse 
difflderet,  non  recusavit  quo  minus  vel  extremo  spiritu, 
si  quam  opem  rel  publicae  ferre  posset,  experlretur.  Ita- 
que  non  ilium  vis  hiemis,  non  nives,  non  longitudo  itineris, 
non  asperitas  viarum,  non  morbus  ingravescens  retardavit : 
cumque  iam  ad  congressum  conloquiumque  eius  perve- 

1.  Vellem:  I  would  that.  4.  legationem  renuntiare  :  report  the 

(result  of  the)  embassy.  5.  saliitaris  futurus:  likely  to  prove  ad¬ 
vantageous.  non  quo  :  not  that.  8.  omnis  :  Acc.  PL  9.  or¬ 
bam:  destitute.  17.  non  recusavit  quo  minus  :  did  not  refuse  to. 

211 


5 

10 

15 

20 


212 


CICERO’S  ORATIONS 


nisset,  ad  quem  erat  missus,  in  ipsa  cura  ac  meditatione 
obeundi  sui  muneris  excessit  e  vita. 

3.  Ut  igitur  alia,  sic  hoc,  0.  Pansa,  praeclare,  quod 
25  et  nos  ad  honorandum  Ser.  Sulpicium  cohortatus  es,  et 
ipse  multa  copiose  de  illius  laude  dixisti.  Q.uibus  a  te 
dictis,  nihil  praeter  sententiam  dicerem,  nisi  P.  Ser- 
vilio,  clarissimo  viro,  respondendum  putarem  ;  qui  hunc 
honorem  statuae  nemini  tribuendum  cSnsuit,  nisi  el  qui 
30  ferro  esset  in  legatione  interfectus.  Ego  autem,  patres 
conscripti,  sic  interpretor  sSnsisse  maiores  nostros,  ut 
causam  mortis  censuerint,  non  genus,  esse  quaerendum. 
Etenim  cui  legatio  ipsa  causa  mortis  fuisset,  eius  rnonu- 
mentum  exstare  voluerunt,  ut  in  bellis  periculosis  obirent 
35  homines  legationis  munus  audacius.  ISTon  igitur  exempla 
maiorum  quaerenda,  sed  consilium  est  eorum,  a  quo  ipsa 
exempla  nata  sunt,  explicandum. 

II.  4.  Lars  Tolumnius,  rex  Veientium,  quattuor  legatos 
populi  Romani  Eidenis  interemit,  quorum  statuae  ste- 
40  terunt  usque  ad  meam  memoriam  in  rostris.  Justus  honos  : 
eis  enim  maiores  nostri,  qui  ob  rem  publicam  mortem 
obierant,  pro  brevi  vita  diuturnam  memoriam  reddiderunt. 
Cn.  Octavi,  clari  viri  et  magni,  qui  primus  in  earn  familiam, 
quae  postea  viris  fortissimis  floruit,  attulit  consulatum, 
45  statuam  videmus  in  rostris.  Nemo  turn  novitati  invide- 
bat ;  nemo  virtutem  non  honorabat.  At  ea  fuit  legatio 
Octavi,  in  qua  periculi  suspicio  non  subesset.  Nam 
cum  esset  missus  a  senatu  ad  animos  regum  perspiciendos 
liberorumque  populorum,  maximeque,  ut  nepotem  regis 

24.  Ut,  etc. :  supply  dixisti.  quod  :  in  that.  27.  nihil,  etc. : 

would  cast  my  vote  without  a  word.  P.  Servilio :  see  Prefatory 
Note,  last  paragraph.  35.  exempla :  precedents.  36.  c5n- 

silium :  purpose,  spirit.  37.  nata  sunt :  sprang.  39.  Fidgnae, 

-arum,  a  town  in  Latin m.  43.  Octavius  was  sent  by  the  Senate 

to  Syria  as  guardian  of  the  young  king  Antiochus,  and  assassinated 
by  one  (quodam,  1.  52)  Leptines,  162  b.c.  45.  novitati  invidebat : 
looked  down  on  his  want  of  noble  birth.  Compare  novus  homo :  a  self- 
made  man. 


THE  NINTH  PHILIPPIC 


213 


Antioclil  (eius  qui  cum  maioribus  nostrls  bellum  gesserat)  50 
classls  habere,  elephantos  alere  prohiberet,  Laudiceae  in 
gymnasio  a  quodam  Leptine  est  interfectus.  5.  Reddita 
est  ei  turn  a  maioribus  statua  pro  vita,  quae  multos  per 
annos  progeniem  eius  honestaret;  nunc  ad  tantae  familiae 
memoriam  sola  restat.  AtquI  et  huic  et  Tullo  Cluvio  et  55 
L.  Roscio  et  Sp.  Antio  et  0.  Fulcinio,  qui  a  Yeientium 
rege  caesi  sunt,  non  sanguis  qui  est  profusus  in  morte,  sed 
ipsa  mors,  ob  rem  piiblicam  obita,  honor!  fuit. 

III.  Itaque,  patres  conscripti,  si  Ser.  Sulpicid  casus  mor¬ 
tem  attulisset,  dolerem  quidem  tanto  rei  publicae  volnere  ;  60 
mortem  vero  eius  non  monumento,  sed  luctu  publico  esse 
ornandam  putarem.  N unc  autem  quis  dubitat  quin  ei  vitam 
abstulerit  ipsa  legatio  ?  Secum  enim  ille  mortem  extu- 
lit  :  quam,  si  nobiscum  remansisset,  sua  cura,  optimi  fili 
fidelissimaeque  coniugis  diligentia,  vitare  potuisset.  6.  At  65 
ille  cum  videret,  si  vestrae  auctoritati  non  paruisset,  dis- 
similem  se  futuruin  sui,  sin  paruisset,  nrunus  sibi  illud 
pro  re  publica  susceptum  vitae  finem  fore,  maluit  in 
maximo  rei  publicae  discrimine  emori  quam,  minus  quam 
potuisset,  videri  rei  publicae  profuisse.  Multis  illi  in  70 
urbibus,  iter  qua  faciebat,  reficiendi  se  et  curandi  potestas 
fuit.  Aderat  et  hospitum  invitatio  liberalis  pro  dignitate 
summi  viri,  et  e5rum  hortatio  qui  una  erant  missi,  ad 
requiescendum  et  vitae  suae  consulendum.  At  ille  pro- 
perans,  festinans,  mandata  vestra  conficere  cupiens,  in  hac  75 
constantia,  morbo  adversante,  perseveravit.  7.  Cuius  cum 
adventu  maxime  perturbatus  esset  Antonius,  quod  ea,  quae 
sibi  iussu  vestro  denuntiarentur,  auctoritate  erant  et  sen- 
tentia  Ser.  Sulpici  constituta,  declaravit  quam  odisset 
senatum,  cum  auctorem  senatus  exstinctum  laete  atque  80 

63.  extulit :  carried,  as  an  ill  man.  66.  paruisset :  Fut.  Pf.  in 

O.  O.  (trans.  did  or  should).  72.  pro  :  as  befitted .  79.  con- 

stituta  :  based,  quam  :  how  much.  80.  cum  =  quod,  in  that,  or 

simply  in  with  Eng.  verbal  in  -ing ;  compare  cum  tacent  clamant,  Cat. 
i.  8,  21.  auctorem  :  representative. 


214 


cicero’s  orations 


Insolenter  tulit.  Non  igitur  magis  Leptines  Octavium, 
nec  Veientium  rex  eos  quos  modo  nominavl,  quam  Ser. 
Sulpicium  occldit  Antonins  :  is  enim  profecto  mortem  at- 
tulit,  qui  causa  mortis  fuit.  Quocirca  etiain  ad  posteri- 
85  tatis  memoriam  pertinere  arbitror  exstare  quod  fuerit 
de  h5c  bello  iudicium  senatus.  Erit  enim  statua  ipsa 
testis  bellum  tarn  grave  fuisse,  ut  legatl  interitus  honoris 
memoriam  consecutus  sit. 

IV.  8.  Quod  si  excusationem  Ser.  Sulpici,  patres  con- 
90  script!,  legationis  obeundae  recordarl  volueritis,  nulla 
dubitatio  relinquetur  quin  lionore  mortul,  quam  vivo  in- 
iuriam  fecimus,  sarciamus.  Vos  enim,  patres  conscrlptl 
—  grave  dictu  est,  sed  dlcendum  tamen  —  vos,  inquam, 
Ser.  Sulpicium  vita  prlvastis  :  quern  cum  videretis  re 
95  magis  morbum  quam  oratione  excusantem,  non  vos  qui- 
dem  crudeles  fuistis  —  quid  enim  minus  in  hunc  ordinem 
convenit  ?  —  sed  cum  speraretis  nihil  esse  quod  n5n  illlus 
auctoritate  et  sapientia  efficl  posset,  vehementius  eius 
excusationl  obstitistis,  atque  eum,  qui  semj)er  vestrum  con- 
100  sensum  gravissimum  iudicavisset,  de  sententia  deiecistis. 
9.  Ut  vero  Pansae  consulis  accessit  cohortatio  gravior 
quam  aures  Ser.  SulpicI  ferre  didicissent,  turn  vero  deni- 
que  fllium  meque  seduxit,  atque  ita  locutus  est,  ut  aucto- 
ritatem  vestram  vitae  suae  se  dlceret  anteferre.  Cuius 
105  n5s  virtutem  admlratl  non  ausl  sumus  adversarl  voluntatl. 
Movebatur  singularl  pietate  fllius  ;  non  multum  eius  per- 
turbationl  meus  dolor  concedebat  :  sed  uterque  nostrum 
cedere  cogebatur  magnitudinl  animl  orationisque  gravitatl, 
cum  quidem  ille  maxima  laude  et  gratulatione  omnium 
110  vestrum  pollicitus  est,  se  quod  velletis  esse  facturum,  neque 

84.  Quocirca :  wherefore.  85.  quod :  Interrog.  89.  ex- 
cusatiSnem  :  plea,  desire  to  be  excused  from.  92.  sarciamus  :  should 

make  amends  for.  94.  re:  by  the  fact,  i.e.  by  his  looks.  95. 
quidem  :  it  is  true.  99.  consensum  :  united  ivishes.  100.  gravis¬ 
simum:  Pred.  adj.  103.  seduxit :  led  aside.  105.  nos:  Cicero 

and  Sulpicius’  son. 


TILE  NINTH  PHILIPPIC 


215 


eius  sententiae  periculum  vitaturum,  cuius  ipse  auctor 
fuisset.  Quem  exsequi  mandata  vestra  properantem  mane 
postridie  prosecuti  sumus.  Qui  quidem  discedens  mecum 
ita  locutus  est,  ut  eius  oratio  omen  fati  videretur. 

Y.  10.  Reddite  igitur,  patres  conscripti,  ei  vitam,  cui  115 
ademistis  :  vita  enim  mortuorum  in  memoria  est  posita  vivo- 
rum.  Perficite  ut  is,  quem  vos  inscii  ad  mortem  misistis, 
immortalitatem  liabeat  a  vobis.  Cui  si  statuam  in  rostris 
decreto  vestro  statueritis,  nulla  eius  legatidnem  posteritatis 
obscurabit  oblivio.  Nam  reliqua  Ser.  Sulpici  vita  multis  120 
erit  praeclarisque  monumentis  ad  omnem  memoriam  com- 
mendata.  Semper  illius  gravitatem,  constantiam,  fidem, 
praestantem  in  re  publica  tuenda  curam  atque  prudentiam 
omnium  mortalium  fama  celebrabit.  Nee  vero  silebitur 
admirabilis  quaedam  et  incredibilis  ac  paene  divina  eius  125 
in  legibus  interpretandis,  aequitate  explicanda  scientia. 
Omnes  ex  omni  aetate,  qui  in  hac  civitate  intellegentiam 
iuris  habuerunt,  si  unum  in  locum  ednferantur,  cum  Ser. 
Sulpicio  non  sint  comparandi.  Nec  enim  ille  magis  iuris 
consul tus  quam  iustitiae  fuit.  11.  Ita  ea,  quae  pro-  130 

ficiscebantur  a  legibus  et  ab  iure  civili,  semper  ad 
facilitatem  aequitatemque  referebat  ;  neque  instituere 
litium  actiones  malebat  quam  controversies  tollere.  Ergo 
hoc  statuae  monumento  non  eget :  habet  alia  maiora. 
Haec  enim  statua  mortis  lionestae  testis  erit,  ilia  memoria  135 
vitae  gloriosae,  ut  b5c  magis  monumentum  grati  senatus 
quam  clari  viri  futurum  sit.  12.  Multum  etiam  valuisse 
ad  patris  honorem  pietas  fili  videbitur;  qui  quamquam 
adflictus  luctu  non  adest,  tamen  sic  animati  esse  debetis, 
ut  si  ille  adesset.  Est  autem  ita  adfectus,  ut  nemo  umquam  140 
unici  fili  mortem  magis  doluerit  quam  ille  maeret  patris. 

111.  auctor  :  responsible ,  i.e.  as  a  member  of  the  Senate. 

115.  cui :  Indirect  Object,  from.  129.  iuris  .  . .  iustitiae  :  “  skilled 
in  the  letter  than  in  the  spirit  of  the  lawy  131.  legibus  :  statutes. 
ad  .  .  .  aequitatemque  :  to  ( the  standard  of)  courtesy  and  justice. 

133.  litium  actiones:  actions  at  law.  controversial :  causes  of  disputes. 


21 6 


CICERO’S  ORATIONS 


Et  quidem  etiam  ad  famam  Ser.  SulpicI  fill  arbitror  per- 
tinere,  ut  videatur  honorem  debitum  patrl  praestitisse. 
Quamquam  nullum  monumentum  clarius  Ser.  Sulpicius 
145  relinquere  potuit  quam  effigiem  morum  suorum,  virtutis, 
constantiae,  pietatis,  ingenl  fllium  cuius  luctus  aut  hoc 
honore  vestro  aut  nullo  solacio  levari  potest. 

VI.  13.  Mihi  autem  recordantl  Ser.  SulpicI  multos  in 
nostra  familiaritate  sermones  gratior  ill!  videtur,  si  qul  est 
150  sensus  in  morte,  aenea  statua  futura,  et  ea  pedestris  quam 
inaurata  equestris,  qualis  L.  Sullae  prlmum  statuta  est. 
Mlrifice  enim  Servius  maiorum  continentiam  dlligebat, 
huius  saecull  Insolentiam  vituperabat.  Ut  igitur  si  ip- 
sum  consulam  quid  velit,  sic  pedestrem  ex  aere  statuam 
155  tamquam  ex  eius  auctoritate  et  voluntate  decerno  ;  quae 
quidem  magnum  clvium  dolorem  et  deslderium  honore 
monumentl  minuet  et  leniet.  14.  Atque  hanc  meam  sen- 
tentiam,  patres  conscrlptl,  P.  Servlll  sententia  comprobai’I 
necesse  est:  qul  sepulcrum  publice  decernendum  Ser.  Sul- 
160  picio  censuit,  statuam  non  censuit.  Nam  si  mors  legatl 
sine  caede  atque  ferro  nullum  honorem  deslderat,  cur 
decernit  honorem  sepulturae,  qul  maximus  haberl  potest 
mortuo  ?  Sin  id  tribuit  Ser.  Sulpicio,  quod  non  est  datum 
Cn.  Octavio,  cur,  quod  ill!  datum  est,  hulc  dandum  esse 
165  non  censet  ?  Maiores  quidem  nostrl  statuas  multls  decre- 
verunt,  sepulcra  paucls.  Sed  statuae  intereunt  tempestate, 
vl,  vetustate :  sepulcrorum  autem  sanctitas  in  ipso  solo 
est,  quod  nulla  vl  moverl  neque  delerl  potest;  atque,  ut 
cetera  exstinguuntur,  sic  sepulcra  sanctiora  flunt  vetustate. 
170  15.  Augeatur  igitur  isto  honore  etiam  is  vir  cul  nullus 

146.  fllium:  appositive  to  effigiem  (say,  in  the  son).  153.  in- 
solentiam  :  unusual  display ,  extravagance.  155.  ex  :  springing 

from ,  suggested  by.  decerno  :  give  my  vote  for.  156.  deslderium  : 
regret ,  sense  of  loss.  162.  Cicero  maintains  that  the  public  funeral 
advocated  by  Servilius  was  a  greater  honor  than  the  erection  of  a  statue 
would  he.  167.  sol5  :  soil.  168.  ut  :  while.  169.  sic  : 

omit  in  translating.  170.  Augeatur  :  let ..  .be  dignified. 


THE  KIJSTTH  PHILIPPIC 


2iy 

honos  tribul  non  debitus  potest ;  grail  slmus  in  eius 
morte  decorand  a,  cul  nullam  iam  aliam  gratiam  referre 
possumus.  Notetur  etiam  M.  Antoni,  nefarium  bellum 
gerentis,  scelerata  audacia  :  his  enim  honoribus  habitls 
Ser.  Sulpicio  repudiatae  reiectaeqne  legationis  ab  Antonio  175 
manebit  testificatio  sempiterna. 

VII.  Quas  ob  res  ita  censeo  :  Cum  Ser.  Sulpicius  Q.  F. 
Lemonia  Kufus  difficillimo  rel  publicae  tempore,  gravl 
perlculosoque  morbo  adfectus,  auctoritatem  senatus,  sa- 
lutem  rel  publicae  vitae  suae  praeposuerit,  contraque  vim  180 
gravitatemque  morbl  contenderit,  ut  in  castra  M.  Antoni, 
quo  senatus  eum  mlserat,  pervenlret,  isque,  cum  iam  prope 
castra  venisset,  vl  morbl  oppressus,  vltam  amlserit  maximo 
rel  publicae  tempore,  eiusque  mors  consentanea  vitae 
fuerit  sanctissime  honestissimeque  actae,  in  qua  saepe  185 
magno  usul  rel  publicae  Ser.  Sulpicius  et  piivatus  et  in 
magistratibus  fuerit :  16.  cum  talis  vir  ob  rem  publicam 
in  legatione  mortem  obierit, — 

SenatuI  placere  Ser.  Sulpicid  statuam  pedestrem 
aeneam  in  rostrls  ex  huius  ordinis  sententia  statul,  190 
circumque  earn  statuam  locum  ludls  gladiatoribusque 
llberos  posterosque  eius  quoquo  versus  pedes  qulnque 
habere,  quod  is  ob  rem  publicam  mortem  obierit,  eamque 
causam  in  basl  Inscrlbl ;  utique  C.  Pausa  A.  Hirtius 
consules,  alter  ambove,  si  els  videatur,  quaestoribus  urbis  195 
imperent,  ut  earn  basim  statuamque  faciendum  et  in 
rostrls  statuendam  locent,  quantlque  locaverint,  tantam 

171.  slmus  :  note  the  mood.  177.  Cum:  Whereas  (introducing' 
a  resolution).  The  name  in  full  =  Ser.  Sulpicius  Quinti  fllius  Lemonia 
(tribii)  Rufus,  i.e.  Servius  Sulpicius  Rufus,  son  of  Quintus,  of  the 
Lemonian  tribe.  194.  tempore  :  need,  consentanea  :  in  keeping 

with.  189.  SenatuI  placere  :  Resolved  by  the  Senate  (Infinitive 

after  censeo,  first  line  of  the  chap.).  191.  ludls  gladiatoribusque  : 

for  the  gladiatorial  shows  (in  the  Forum),  Hendiadys.  192.  quo- 

quo  versus  :  ( ivhithersoeverward ),  in  every  direction.  194.  basl : 

base ,  pedestal.  197.  locent :  have,  i.e.  contract  for.  quant! :  Gen. 
of  Price. 


218 


CICERO'S  ORATION'S 


pecuniam  redemptorl  attribuendam  solvendamque  curent : 
cumque  antea  senatus  auctoritatem  suam  in  virorum 
200  fortium  funeribus  brnamentisque  ostenderit,  placere  eum 
quam  amplissime  supremo  sub  die  efferri. 

17.  Et  cum  Ser.  Sulpicius  Q.  F.  Lemonia  Rufus  ita  de 
re  publica  meritus  sit,  ut  eis  ornamentls  decorarl  debeat, 
senatum  censere  atque  e  re  publica  exlstimare  aedills 
205  curulls  edictum,  quod  de  funeribus  babeant,  Ser.  Sulpici 
Q.  F.  Lemonia  Rufi  funeri  remittere  :  utique  locum  se- 
pulcro  in  campo  Esquilino  C.  Pansa  consul,  sen  quo  in 
loco  videbitur,  pedes  xxx  qu5qu5  versus  adsignet,  quo 
Ser.  Sulpicius  Inferatur ;  quod  sepulcrum  ipslus,  libe- 
210  rorum,  posterorumque  eius  esset,  utl  quod  optimo  iure 
publice  sepulcrum  datum  esset. 

198.  redemptori:  contractor,  attribuendam:  be  appropriated,  sol- 
vendam  :  be  paid.  200.  placere :  see  1.  189.  201.  efferri :  be 

borne  out  (for  burial).  204.  e  :  in  the  interest  of.  205.  edictum : 
edict  (rule  established  by  the  curule  aediles).  206.  remittere : 

suspend  (in  favor  of,  Dative).  208.  quoquo  versus  :  see  1.  192. 

210.  esset :  shall  belong  to.  quod  :  Causal  rel.  with  utl. 


THE  PLUNDER  OF  SYRACUSE 


Contrast  between  the  treatments  of  Syracuse  by  Marcellus  its 
conqueror  and  Verres  its  governor. 

Unius  etiam  urbis  omnium  pulcherrimae  atque  ornatis- 
simae,  Syracusarum,  direptionem  commemorabo  et  in  me¬ 
dium  proferam,  iudices,  ut  aliquando  totam  huius  generis 
orationem  concludam  atque  definiam.  Nemo  fere  vestrum 
est  quin,  quern  ad  modum  captae  sint  a  M.  Marcello  Syracu-  5 
sae,  saepe  audierit,  non  numquam  etiam  in  annalibus  legerit. 
Conferte  hanc  pacem  cum  illo  bello,  liuius  praetoris  adven- 
tum  cum  illius  imperatoris  victoria,  huius  cohortem  impuram 
cum  illius  exercitu  invicto,  huius  libidines  cum  illius  conti¬ 
nents  :  ab  illo  qui  cepit,  conditas,  ab  hoc  qui  constitutas  10 
accepit,  captas  dicetis  Syracusas. 

2.  Ac  iam  ilia  omitto,  quae  disperse  a  me  multis  in  locis 
dicentur  ac  dicta  sunt :  forum  Syracusanorum,  quod  introitu 
Marcelli  purum  a  caede  servatum  esset,  id  adventu  A£prris  • 
Siculorum  innocentium  sanguine  redundasse ;  portum  Syra- 15 
cusanorum,  qui  turn  et  nostris  classibus  et  Karthaginiensium 
clausus  fuisset,  eum  isto  praetore  Cilicum  myoparoni  prae- 
donibusque  patuisse  ;  mitto  adhibitam  vim  ingenuis,  matres 
familias  violatas,  quae  turn  in  urbe  capta  commissa  non  sunt 
neque  odio  hostili  neque  licentia  militari  neque  more  belli  20 
neque  iure  victoriae ;  mitto,  inquam,  liaec  omnia,  quae  ab 
isto  per  triennium  perfecta  sunt :  ea,  quae  coniuncta  cum 
illis  rebus  sunt,  de  quibus  antea  dixi,  cognoscite. 

Description  of  Syracuse. 

3.  Urbem  Syracusas  maximam  esse  Graecarum,  pulcher- 
rimam  omnium  saepe  audistis.  Est,  iudices,  ita  ut  dicitur.  25 
Nam  et  situ  est  cum  munito  turn  ex  omni  aditu  vel  terra 


6 


cicero’s  orations 


vel  mari,  praeclaro  ad  aspectum ;  et  portus  habet  prope  in 
aediiicatione  amplexuque  nrbis  inclusos  ;  qui  cum  diversos 
inter  se  aditus  habeant,  in  exitu  coniunguntur  et  confluunt. 
30Eorum  coniunctione  pars  oppidi,  quae  appellatur  Insula, 
mari  diiuncta  angusto,  ponte  rursus  adiungitur  et  continetur. 

LIII.  4.  Ea  tanta  est  urbs,  ut  ex  quattuor  urbibus  maxi- 
mis  constare  dicatur ;  quarum  una  est  ea  quam  dixi  Insula, 
quae  duobus  portibus  cincta,  in  utriusque  portus  ostium 
35aditumque  proiecta  est,  in  qua  domus  est,  quae  Hieronis 
regis  fuit,  qua  praetores  uti  solent.  In  ea  sunt  aedes 
sacrae  complures,  sed  duae  quae  longe  ceteris  antecellant : 
Dianae,  et  altera,  quae  fuit  ante  istius  adventum  ornatis- 
sima,  Minervae.  In  bac  insula  extrema  est  fons  aquae 
40dulcis,  cui  nomen  Arethusa  est,  incredibili  magnitudine, 
plenissimus  piscium,  qui  fluctu  totus  operiretur,  nisi  muni- 
tione  ac  mole  lapidum  diiunctus  esset  a  mari.  5.  Altera 
autem  est  urbs  Syracusis,  cui  nomen  Achradina  est ;  in  qua 
forum  maximum,  pulcherrimae  porticus,  ornatissimum  pry- 
45  tanium,  amplissima  est  curia  templumque  egregium  Iovis 
Olympii  ceteraeque  urbis  partes,  quae  una  via  lata  perpetua 
.multisque  transversis  divisae  privatis  aedificiis  continentur. 
Tertia  est  urbs,  quae,  quod  in  ea  parte  Eortunae  fanum 
antiquum  fuit,  Tycha  nominata  est,  in  qua  gymnasium 
50amplissimum  est  et  complures  aedes  sacrae;  coliturque  ea 
pars  et  habitatur  frequentissime.  Quarta  autem  est,  quae, 
quia  postrema  coaedificata  est,  Neapolis  nominatur ;  quam 
ad  summam  tbeatrum  maximum,  praeterea  duo  templa  sunt 
egregia,  Cereris  unum,  alterum  Liberae  signumque  Apol- 
55  linis,  qui  Temenites  vocatur,  pulcherrimum  et  maximum ; 
quod  iste  si  portare  potuisset,  non  dubitasset  auferre. 

The  self-restraint  of  Marcellus  opposed  to  the  plunder  even  of 

temples  by  Verres. 

LIV.  6.  Nunc  ad  Marcellum  revertar,  ne  baec  a  me 
sine  causa  commemorata  esse  videantur ;  qui  cum  tarn  prae- 
claram  urbem  vi  copiisque  cepisset,  non  putavit  ad  laudem 


THE  PLUNDER  OF  SYRACUSE 


7 


populi  Romani  hoc  pertinere,  hanc  pulchritudinem,  ex  qua  60 
praesertim  periculi  nihil  ostenderetur,  delere  et  exstinguere. 
Itaque  aedificiis  omnibus,  publicis  privatis,  sacris  profanis, 
sic  pepercit,  quasi  ad  ea  defendenda  cum  exercitu,  non 
oppugnanda  venisset.  In  ornatu  urbis  habuit  victoriae 
rationem,  habuit  humanitatis.  Victoriae  putabat  esse  multa  65 
Romam  deportare,  quae  ornamento  urbi  esse  possent,  huma¬ 
nitatis  non  plane  exspoliare  urbem,  praesertim  quam  con- 
servare  voluisset.  7.  In  hac  partitione  ornatus  non  plus 
victoria  Marcelli  populo  Romano  appetivit  quam  humanitas 
Syracusanis  reservavit.  Romam  quae  apportata  sunt,  ad  70 
aedem  Honoris  et  Virtutis  itemque  aliis  in  locis  videmus. 
Nihil  in  aedibus,  nihil  in  hortis  posuit,  nihil  in  suburbano ; 
putavit,  si  urbis  ornamenta  domum  suam  non  contulisset, 
domum  suam  ornamento  urbi  futuram.  Syracusis  autem 
permulta  atque  egregia  reliquit ;  deum  vero  nullum  violavit,  75 
nullum  attigit.  Conferte  Verrem :  non  ut  hominem  cum 
homine  comparetis,  ne  qua  tali  viro  mortuo  fiat  iniuria, 
sed  ut  pacem  cum  bello,  leges  cum  vi,  forum  et  iuris  dic- 
tionem  cum  ferro  et  armis,  adventum  et  comitatum  cum 
exercitu  et  victoria  conferatis.  80 

LV.  8.  Aedis  Minervae  est  in  Insula,  de  qua  ante  dixi ; 
quam  Marcellus  non  attigit,  quam  plenam  atque  ornatam 
reliquit ;  quae  ab  isto  sic  spoliata  atque  direpta  est,  non  ut 
ab  hoste  aliquo,  qui  tamen  in  bello  religionem  et  consuetu- 
dinis  iura  retineret,  sed  ut  a  barbaris  praedonibus  vexata  esse  85 
videatur.  Pugna  erat  equestris  Agathocli  regis  in  tabulis 
picta  praeclare  ;  his  autem  tabulis  interiores  templi  parietes 
vestiebantur.  Nihil  erat  ea  pictura  nobilius,  nihil  Syracusis 
quod  magis  visendum  putaretur.  Has  tabulas  M.  Marcellus 
cum  omnia  victoria  ilia  sua  profana  fecisset,  tamen  religione  90 
impeditus  non  attigit ;  iste,  cum  ilia  propter  diuturnam 
pacem  fidelitatemque  populi  Syracusani  sacra  religiosaque 
accepisset,  omnis  eas  tabulas  abstulit ;  parietes,  quorum 
ornatus  tot  saecula  manserant,  tot  bella  effugerant,  nudos 
ac  deformatos  reliquit.  9.  Et  Marcellus,  qui,  si  Syracusas  95 


8 


CICERO’S  ORATIONS 


cepisset,  duo  templa  se  Romae  dedicaturum  voverat,  is  id, 
quod  erat  aedificaturus,  iis  rebus  ornare,  quas  ceperat, 
noluit;  Verres,  qui  non  Honori  neque  Yirtuti,  quem  ad 
modum  ille,  sed  Yeneri  et  Cupidini  vota  deberet,  is  Minervae 
100  templum  spoliare  conatus  est.  Ille  deos  deorum  spoliis 
ornari  noluit ;  hie  ornamenta  Minervae  virginis  in  meretri- 
ciam  domum  transtulit.  Yiginti  et  septem  praeterea  tabulas 
pulcherrime  pictas  ex  eadem  aede  sustulit ;  in  quibus  erant 
imagines  Siciliae  regum  ac  tyrannorum,  quae  non  solum 
105  pictorum  artificio  delectabant,  sed  etiam  commemoratione 
hominum  et  cognitione  formarum.  Ac  videte  quanto  tae- 
trior  hie  tyrannus  Syracusanis  fuerit  quam  quisquam 
superiorum,  quia,  cum  illi  tamen  ornarint  templa  deorum  im- 
mortalium,  hie  etiam  illorum  monumenta  atque  ornamenta 
110  sustulit. 

Particular  works  of  art  which  Verres  carried  away. 

LYI.  10.  Iam  vero  quid  ego  de  valvis  illius  templi  com- 
memorem?  Yereor  ne  haec  qui  non  viderunt,  omnia  me 
nimis  augere  atque  ornare  arbitrentur ;  quod  tamen  nemo 
suspicari  debet,  tarn  esse  me  cupidum,  ut  tot  viros  primarios 
115  velim,  praesertim  ex  iudicum  numero,  qui  Syracusis  fuerint, 
qui  haec  viderint,  esse  temeritati  et  mendacio  meo  conscios. 
Confirmare  hoc  liquido,  iudices,  possum,  valvas  magnificen- 
tiores,  ex  auro  atque  ebore  perfectiores,  nullas  umquam  ullo 
in  templo  fuisse.  Incredibile  dictu  est  quam  multi  Graeci 
120  de  harum  valvarum  pulchritudine  scriptum  reliquerint. 
Nimium  forsitan  haec  illi  mirentur  atque  eff erant.  Esto : 
verum  tamen  honestius  est  rei  publicae  nostrae,  iudices,  ea 
quae  illis  pulchra  esse  videantur  imperatorem  nostrum  in 
bello  reliquisse,  quam  praetorem  in  pace  abstulisse.  Ex 
125  ebore  diligentissime  perfecta  argumenta  erant  in  valvis  ;  ea 
detrahenda  curavit  omnia.  11.  Gorgonis  os  pulcherrimum, 
cinctum  anguibus,  revellit  atque  abstulit ;  et  tamen  indicavit 
se  non  solum  artificio,  sed  etiam  pretio  quaestuque  duci. 
Nam  bullas  aureas  omnis  ex  iis  valvis,  quae  erant  multae 


THE  PLUNDER  OF  SYRACUSE 


9 


et  graves,  non  dubitavit  auferre ;  quarum  iste  non  opere  130 
delectabatur,  sed  pondere.  Itaque  eius  modi  valvas  reliquit, 
ut  quae  olim  ad  ornandum  templum  erant  maxime,  nunc 
tantum  ad  claudendum  factae  esse  videantur.  Etiamne  gra- 
mineas  bastas  —  vidi  enim  vos  in  hoc  nomine,  cum  testis 
diceret,  commoveri,  quod  erat  eius  modi,  ut  semel  vidisse  135 
satis  esset ;  in  quibus  neque  manu  factum  quicquam  neque 
pulchritudo  erat  ulla,  sed  tantum  magnitudo  incredibilis,  de 
qua  vel  audire  satis  esset  nimium  videre  plus  quam  semel 
—  etiam  id  concupisti  ? 

LVII.  12.  Nam  Sappho,  quae  sublata  de  prytanio  est,  140 
dat  tibi  iustam  excusationem,  prope  ut  concedendum  atque 
ignoscendum  esse  videatur.  Silanionis  opus  tarn  perfectum, 
tarn  elegans,  tarn  elaboratum  quisquam  non  modo  privatus, 
sed  populus  potius  haberet  quam  homo  elegantissimus  atque 
eruditissimus,  Verres  ?  Nimirum  contra  dici  nihil  potest.  145 
Nostrum  enim  unus  quisque  —  qui  tarn  beati  quam  iste  est 
non  sumus,  tarn  delicati  esse  non  possumus  —  si  quando 
aliquid  istius  modi  videre  volet,  eat  ad  aedem  Felicitatis,  ad 
monumentum  Catuli,  in  porticum  Metelli ;  det  operam  ut 
admittatur  in  alicuius  istorum  Tusculanum  ;  spectet  forum  150 
ornatum,  si  quid  iste  suorum  aedilibus  commodarit;  Yerres 
haec  habeat  domi,  Yerres  ornamentis  fanorum  atque 
oppidorum  habeat  plenam  domum,  villas  refertas.  Etiamne 
huius  operari  studia  ac  delicias,  iudices,  perferetis  ?  qui  ita 
natus,  ita  educatus  est,  ita  factus  et  animo  et  corpore,  ut  155 
multo  appositior  ad  ferenda  quam  ad  auferenda  signa  esse 
videatur.  13.  Atque  haec  Sappho  sublata  quantum  deside- 
rium  sui  reliquerit  dici  vix  potest.  Nam  cum  ipsa  fuit  egre- 
gie  facta,  turn  epigramma  Graecum  pernobile  incisum  est  in 
basi :  quod  iste  eruditus  homo  et  Graeculus,  qui  haec  sub- 160 
tiliter  iudicat,  qui  solus  intellegit,  si  unam  litteram  Graecam 
scisset,  certe  non  sustulisset.  Nunc  enim,  quod  scriptum 
est  inani  in  basi,  declarat  quid  fuerit,  et  id  ablatum  indicat. 

14.  Quid  ?  signum  Paeanis  ex  aede  Aesculapi  praeclare 
factum,  sacrum  ac  religiosum,  non  sustulisti  ?  quod  omnes  165 


10 


cicero’s  orations 


propter  pulcbritudinem  visere,  propter  religionem  colere 
solebant.  Quid  ?  ex  aede  Liberi  simulacrum  Aristaei  non 
tuo  imperio  palam  ablatum  est?  Quid?  ex  aede  Iovis 
religiosissimum  simulacrum  Iovis  Imperatoris,  quern  Graeci 
170Urion  nominant,  pulcberrime  factum,  nonne  abstulisti  ? 
Quid?  ex  aede  Liberae,  caput  illud  pulcherrimum,  quod 
visere  solebamus,  num  dubitasti  tollere  ?  Atque  ille  Paean 
sacrificiis  anniversariis  simul  cum  Aesculapio  apud  illos 
colebatur ;  Aristaeus,  qui  [ut  Graeci  ferunt,  Liberi  filius]  in- 
175  ventor  olei  esse  dicitur,  una  cum  Libero  patre  apud  illos 
eodem  erat  in  templo  consecratus. 

LVIII.  15.  Iovem  autem  Imperatorem  quanto  bonore  in 
suo  templo  fuisse  arbitramini  ?  Conicere  potestis,  si  recor- 
dari  volueritis  quanta  religione  fuerit  eadem  specie  ac  forma 
180signum  illud,  quod  ex  Macedonia  captum  in  Capitolio 
posuerat  Elamininus.  Etenim  tria  ferebantur  in  orbe  ter- 
rarum  signa  Iovis  Imperatoris  uno  in  genere  pulcberrime 
facta :  unum  illud  Macedonicum,  quod  in  Capitolio  vidimus  ; 
alterum  in  Ponti  ore  et  angustiis ;  tertium,  quod  Syracusis 
185  ante  Verrem  praetorem  fuit.  Illud  Elamininus  ita  ex  aede 
sua  sustulit,  ut  in  Capitolio  (boc  est,  in  terrestri  domicilio 
Iovis)  poneret.  Quod  autem  est  ad  introitum  Ponti,  id,  cum 
tarn  multa  ex  illo  mari  bella  emerserint,  tarn  multa  porro  in 
Pontum  invecta  sint,  usque  ad  banc  diem  integrum  inviola- 
190  tumque  servatum  est.  Hoc  tertium,  quod  erat  Syracusis, 
quod  M.  Marcellus  armatus  et  victor  viderat,  quod  religioni 
concesserat,  quod  cives  atque  incolae  colere,  advenae  non 
solum  visere,  verum  etiam  venerari  solebant,  id  C.  Verres 
ex  templo  Iovis  sustulit. 

195  16.  Ut  saepius  ad  Marcellum  revertar,  iudices,  sic  babe- 

tote  :  plures  esse  a  Syracusanis  istius  adventu  deos,  quam 
victoria  Marcelli  homines,  desideratos.  Etenim  ille  requisisse 
etiam  dicitur  Arcbimedem  ilium,  summo  ingenio  bominem 
ac  disciplina,  quern  cum  audisset  interfectum,  permoleste 
200  tulisse ;  iste  omnia,  quae  requisivit,  non  ut  conservaret, 
verum  ut  asportaret  requisivit. 


THE  PLUNDER  OF  SYRACUSE 


11 


LIX.  17.  Iam  ilia  quae  leviora  videbuntur  ideo  prae- 
teribo, —  quod  mensas  Delphicas  e  marmore,  crateras  ex 
aere  pulcherrimas,  vim  maximam  vasorum  Corinthiorum 
ex  omnibus  aedibus  sacris  abstulit  Syracusis.  Itaque,  205 
iudices,  ii  qui  hospites  ad  ea  quae  visenda  sunt  solent 
ducere,  et  unum  quidque  ostendere,  quos  illi  mystagogos 
vocant,  conversam  iam  habent  demons trationem  suam. 
Nam,  ut  ante  demonstrabant  quid  ubique  esset,  item  nunc 
quid  undique  ablatum  sit  ostendunt.  210 

The  effect  upon  the  citizens  of  Syracuse. 

18.  Quid  turn  ?  mediocrine  tandem  dolore  eos  adfectos 
esse  arbitramini?  Non  ita  est,  iudices;  primum,  quod 
omnes  religione  moventur,  et  deos  patrios,  quos  a  maioribus 
acceperunt,  colendos  sibi  diligenter  et  retinendos  esse  arbi- 
trantur ;  deinde  hie  ornatus,  baec  opera  atque  artificia,  215 
signa,  tabulae  pictae,  Graecos  homines  nimio  opere  delec- 
tant.  Itaque  ex  illorum  querimoniis  intellegere  possumus, 
liaec  illis  acerbissima  videri,  quae  forsitan  nobis  levia  et  con- 
temnenda  esse  videantur.  Mihi  credite,  iudices,  —  tametsi 
vosmet  ipsos  haec  eadem  audire  certo  scio, — :cum  multas220 
acceperint  per  hosce  annos  socii  atque  exterae  nationes 
calamitates  et  iniurias,  nullas  Graeci  homines  gravius  ferunt 

ac  tulerunt,  quam  huiusce  modi  spoliationes  fanorum  atque 
oppidorum. 

Empty  pretence  of  purchase. 

19.  Licet  iste  dicat  emisse  se,  sicuti  solet  dicere,  credite  225 
hoc  mihi,  iudices  :  nulla  umquam  civitas  tota  Asia  et  Graecia 
signum  ulluin,  tabulam  pictam,  ullum  denique  ornamentum 
urbis,  sua  voluntate  cuiquam  vendidit,  nisi  forte  existimatis, 
postea  quam  iudicia  severa  Romae  fieri  desierunt,  Graecos 
homines  haec  venditare  coepisse,  quae  turn  non  modo  non  230 
venditabant,  cum  iudicia  fiebant,  verum  etiam  coemebant ;  aut 
nisi  arbitramini  L.  Crasso,  Q.  Scaevolae,  C.  Claudio,  potentis- 
simis  hominibus,  quorum  aedilitates  ornatissimas  vidimus, 


12 


CICERO’S  ORATIONS 


commercium  istarum  rerum  cum  Graecis  hominibus  non 
235fuisse,  iis  qui  post  iudiciorum  dissolutionem  aediles  facti 
sunt  fuisse. 

LX.  20.  Acerbiorem  etiam  scitote  esse  civitatibus  falsam 
istam  et  simulatam  emptionem,  quam  si  qui  clam  surripiat 
aut  eripiat  palam  atque  auferat.  Nam  turpitudinem  sum- 
240  mam  esse  arbitrantur  referri  in  tabulas  publicas,  pretio  ad- 
ductam  civitatem,  et  pretio  parvo,  ea  quae  accepisset  a 
maioribus  vendidisse  atque  abalienasse.  Etenim  mirandum 
in  modum  Graeci  rebus  istis,  quas  nos  contenmimus,  delec- 
tantur.  Itaque  maiores  nostri  facile  patiebantur  haec  esse» 
245apud  illos  quam  plurima:  apud  socios,  ut  imperio  nostro 
quam  ornatissimi  florentissimique  essent ;  apud  eos  autem, 
quos  vectigalis  aut  stipendiaries  fecerant,  tamen  haec  re- 
linquebant,  ut  illi  quibus  haec  iucunda  sunt,  quae  nobis  levia 
videntur,  haberent  haec  oblectamenta  et  solacia  servitutis. 
250  21.  Quid  arbitramini  Reginos,  qui  iam  cives  Romani 

sunt,  merere  velle,  ut  ab  iis  marmorea  Venus  ilia  aufera- 
tur?  quid  Tarentinos,  ut  Europam  in  tauro  amittant,  ut 
Satyrum,  qui  apud  illos  in  aede  Vestae  est,  ut  cetera? 
quid  Thespiensis,  ut  Oupidinis  signum,  propter  quod  unum 
255visuntur  Thespiae?  quid  Cnidios,  ut  Venerem  marmoream? 
quid,  ut  pictam,  Coos  ?  quid  Ephesios,  ut  Alexandrum  ? 
quid  Cyzicenos,  ut  Aiacem  aut  Medeam  ?  quid  Rhodios,  ut 
Ialysum  ?  quid  Atheniensis,  ut  ex  marmore  lacchum  aut 
Paralum  pictum  aut  ex  aere  Myronis  buculam  ?  Longum 
260  est  et  non  necessarium  commemorare  quae  apud  quosque 
visenda  sunt  tota  Asia  et  Graecia  ;  verum  illud  est  quam  ob 
rem  haec  commemorem,  quod  existimare  vos  hoc  volo,  mirum 
quendam  dolorem  accipere  eos,  ex  quorum  urbibus  haec 
auferantur. 


THE  CRUCIFIXION  OF  A  ROMAN  CITIZEN 

Cicero's  reluctance  to  present  the  story. 

Quid  ego  de  P.  Gavio,  Consano  municipe,  dicam,  iudices,  265 
ant  qua  vi  vocis,  qua  gravitate  verborum,  quo  dolore  animi 
dicam  ?  Tametsi  dolor  me  non  deficit,  ut  cetera  mihi  in  di- 
cendo  digna  re,  digna  dolore  meo  suppetant,  magis  laboran-  . 
dum  est.  Quod  crimen  eius  modi  est  ut,  cum  primum  ad 
me  delatum  est,  usurum  me  illo  non  putarem ;  tametsi  enim  270 
verissimum  esse  intellegebam,  tamen  credibile  fore  non  ar- 
bitrabar.  Coactus  lacrimis  omnium  civium  Eomanorum  qui 
in  Sicilia  negotiantur,  adductus  Valentinorum,  hominum 
honestissimorum,  omniumque  Reginorum  testimoniis  mul- 
torumque  equitum  Eomanorum  qui  casu  turn  Messanae275 
fuerunt,  dedi  tantum  priore  actione  testium  res  ut  nemini 
dubia  esse  possit. 

A  simple  statement  of  the  facts  the  most  effective  presentation. 

2.  Quid  nunc  agam  ?  Cum  iam  tot  boras  de  uno  genere 
ac  de  istius  nefaria  crudelitate  dicam,  cum  prope  omnem 
vim  verborum  eius  modi,  quae  scelere  istius  digna  sint,  aliis  280 
in  rebus  consumpserim,  neque  hoc  providerim,  ut  varietate 
criminum  vos  attentos  tenerem,  quern  ad  modum  de  tanta 

re  dicam  ?  Opinor,  unus  modus  atque  una  ratio  est.  Eem 
in  medio  ponam,  quae  tantum  habet  ipsa  gravitatis,  ut  neque 
mea  (quae  nulla  est)  neque  cuiusquam,  ad  inflammandos  285 
vestros  animos,  eloquentia  requiratur. 

Complaints  by  Gavius  of  illegal  treatment. 

3.  Gavius  hie,  quern  dico,  Consanus,  cum  in  illo  numero 
civium  Eomanorum  ab  isto  in  vincla  coniectus  esset,  et  nes- 
cio  qua  ratione  clam  e  lautumiis  profugisset,  Messanamque 

venisset,  qui  tarn  prope  iam  Italiam  et  moenia  Reginorum,  290 

13 


14 


CICERO’S  ORATIONS 


civium  Romanorum,  videret,  et  ex  illo  metu.  mortis  ac  tene- 
bris,  quasi  luce  libertatis  et  odore  aliquo  legum  recreatus, 
revixisset,  loqui  Messanae  et  queri  coepit,  se  civem  Ro- 
manum  in  vincla  esse  coniectum ;  sibi  recta  iter  esse 
295  Romam ;  Yerri  se  praesto  advenienti  futurum. 

Verves  informed  of  his  words. 

LXII.  4.  Non  intellegebat  miser,  nihil  interesse  utrum 
haec  Messanae,  an  apud  istum  in  praetorio  loqueretur. 
Nam,  ut  ante  vos  docui,  hanc  sibi  iste  urbem  delegerat, 
quam  haberet  adiutricem  scelerum,  furtorum  receptricem, 
300  flagitiorum  omnium  consciam.  Itaque  ad  magistratum 
Mamertinum  statim  deducitur  Gavius ;  eoque  ipso  die  casu 
Messanam  Verresvenit.  Res  ad  eum  defertur:  esse  civem 
Romanum,  qui  se  Syracusis  in  lautumiis  fuisse  quereretur ; 
quern,  iam  ingredientem  in  navem,  et  Yerri  nimis  atrociter 
305  minitan  tern,  ab  se  retractum  esse  et  adservatum,  ut  ipse 
in  eum  statueret  quod  videretur. 

Gavius  scourged  and  threatened  with  crucifixion. 

5.  Agit  hominibus  gratias,  et  eorum  benevolentiam  erga 
se  diligentiamque  conlaudat.  Ipse,  inflammatus  scelere  et 
furore,  in  forum  venit.  Ardebant  oculi  j  toto  ex  ore  crude- 

310  litas  eminebat.  Exspectabant  omnes,  quo  tandem  progres- 
surus  aut  quidnam  acturus  esset,  cum  repente  hominem 
proripi,  atque  in  foro  medio  nudari  ac  deligari,  et  virgas 
expediri  iubet.  Clamabat  ille  miser,  se  civem  esse  Roma¬ 
num,  municipem  Consanum ;  meruisse  cum  L.  Raecio, 
315  splendidissimo  equite  Romano,  qui  Panhormi  negotiaretur, 
ex  quo  haec  Yerres  scire  posset.  Turn  iste:  se  comperisse 
eum  speculandi  causa  in  Siciliam  a  ducibus  fugitivorum  esse 
missum  ;  cuius  rei  neque  index,  neque  vestigium  aliquod, 
neque  suspicio  cuiquam  esset  ulla.  Deinde  iubet  undique 
320  hominem  vehementissime  verberari. 

6.  Caedebatur  virgis  in  medio  foro  Messanae  civis  Ro- 
manus,  iudices  ;  cum  interea  nullus  gemitus,  nulla  vox  alia 


THE  CRUCIFIXION  OF  A  ROMAN  CITIZEN 


15 


illius  miseri  inter  dolorem  crepitumque  plagarum  audieba- 
tur,  nisi  haec,  Civis  Romanus  sum!  Hac  se  commemora- 
tione  civitatis  omnia  verbera  depulsurum,  cruciatumque  a  325 
corpore  deiecturum,  arbitrabatur.  Is  non  modo  hoc  non 
perfecit,  ut  virgarum  vim  deprecaretnr ;  sed,  cum  imploraret 
saepius,  usurparetque  nomen  civitatis,  crux — crux,  inquam 
—  infelici  et  aerumnoso,  qui  numquam  istam  pestem  vide- 
rat,  comparabatur.  330 

The  legal  protections  of  a  Roman  citizen  mocked. 

LXIII.  7.  0  nomen  dulce  libertatis !  O  ius  eximium 
nostrae  civitatis !  0  lex  Porcia,  legesque  Semproniae ! 

O  graviter  desiderata,  et  aliquando  reddita  plebi  Romanae, 
tribunicia  potestas !  Hucine  tandem  omnia  reciderunt,  ut 
civis  Romanus,  in  provincia  populi  Romani,  in  oppido335 
foederatorum,  ab  eo  qui  beneficio  populi  Romani  fascis  et 
securis  haberet,  deligatus  in  foro  virgis  caederetur  ?  Quid  ? 
cum  ignes  ardentesque  laminae  ceterique  cruciatus  admove- 
bantur,  si  te  illius  acerba  imploratio  et  vox  miserabilis  non 
inhibebat,  ne  civium  quidem  Romanorum,  qui  turn  aderant,  340 
fletu  et  gemitu  maximo  commovebare  ?  In  crucem  tu  agere 
ausus  es  quemquam,  qui  se  civem  Romanum  esse  diceret? 

8.  Nolui  tarn  vehementer  agere  hoc  prima  actione, 
iudices  ;  nolui.  Vidistis  enim,  ut  animi  multi tudinis  in  is- 
tum  dolore  et  odio  et  communis  periculi  metu  concitarentur.  345 
Statui  egomet  mihi  turn  modum  orationi  meae,  et  C.  Nurni- 
torio,  equiti  Romano,  primo  homini,  testi  meo  ;  et  Glabrio- 
nem,  id  quod  sapientissime  fecit,  facere  laetatus  sum,  ut 
repente  consilium  in  medio  testimonio  dimitteret.  Etenim 
verebatur  ne  populus  Romanus  ab  isto  eas  poenas  vi  repe-350 
tisse  videretur,  quas  veritus  esset  ne  iste  legibus  ac  vestro 
iudicio  non  esset  persoluturus. 

It  is  proven  that  Gavius  was  not  a  spy. 

9.  Nunc,  quoniam  iam  exploratum  est  omnibus  quo  loco 
causa  tua  sit,  et  quid  de  te  futurum  sit,  sic  tecum  agam : 


16 


cicero’s  orations 

355  Gavium  istum,  quem  repentinum  speculatorem  fuisse  dicis, 
ostendam  in  lautumias  Syracusis  abs  te  esse  conieetum. 
Neque  id  solum  ex  litteris  ostendam  Syracusanorum,  ne 
possis  dicere  me,  quia  sit  aliquis  in  litteris  Gavius,  hoc  fin- 
gere  et  eligere  nomen,  ut  hunc  ilium  esse  possim  dicere ;  sed 
360  ad  arbitrium  tuum  testis  dabo,  qui  istum  ipsum  Syracusis 
abs  te  in  lautumias  conieetum  esse  dicant.  Producam  etiam 
Consanos,  municipes  illius  ac  necessarios,  qui  te  nunc  sero 
doceant,  iudices  non  sero,  ilium  P.  Gavium,  quem  tu  in  cru- 
cem  egisti,  civem  Romanum  et  municipem  Consanum,  non 
365  speculatorem  fugitivorum  fuisse. 

His  claim  of  citizenship  ought  to  have  been  investigated. 

LXIV.  10.  Cum  baec  omnia,  quae  polliceor,  cumulate 
tuis  proximis  plana  fecero,  turn  istuc  ipsum  tenebo,  quod 
abs  te  mihi  datur;  eo  contentum  me  esse  dicam.  Quid 
enim  nuper  tu  ipse,  cum  populi  Romani  clamore  atque  im- 
370  petu  perturbatus  exsiluisti,  quid,  inquam,  locutus  es  ? 
Ilium,  quod  moram  supplicio  quaereret,  ideo  clamitasse  se 
esse  civem  Romanum,  sed  speculatorem  fuisse.  Iam  mei 
testes  veri  sunt.  Quid  enim  dicit  aliud  C.  Numitorius? 
quid  M.  et  P.  Cottii,  nobilissimi  homines,  ex  agro  Taurome- 
375  nitano  ?  quid  Q.  Lucceius,  qui  argentariam  Regi  maximam 
fecit  ?  quid  ceteri  ?  Adhuc  enim  testes  ex  eo  genere  a  me 
sunt  dati,  non  qui  novisse  Gavium,  sed  se  vidisse  dicerent, 
cum  is,  qui  se  civem  Romanum  esse  clamaret,  in  crucem 
ageretur.  Hoc  tu,  Verres,  idem  dicis  ;  hoc  tu  confiteris 
380  ilium  clamitasse,  se  civem  esse  Romanum ;  apud  te  nomen 
civitatis  ne  tantum  quidem  valuisse,  ut  dubitationem  ali- 
quam  crucis,  ut  crudelissimi  taeterrimique  supplici  aliquam 
parvam  moram  saltern  posset  adferre. 

Roman  citizenship  supposed  to  be  a  protection  anywhere. 

11.  Hoc  teneo,  hie  haereo,  iudices.  Hoc  sum  contentus 
385  uno ;  omitto  ac  neglego  cetera ;  sua  confessione  induatur  ac 
iuguletur  necesse  est.  Qui  esset  ignorabas  ;  speculatorem 


THE  CRUCIFIXION  OF  A  ROMAN  CITIZEN  IT 


esse  suspicabare.  Non  quaero  qua  suspicione ;  tua  te 
accnso  oratione.  Civem  Eomanum  se  esse  dicebat.  Si  tu, 
apud  Persas  aut  in  extrema  India  deprehensus,  Yerres,  ad 
supplicium  ducerere,  quid  aliud  clamitares,  nisi  te  civem  390 
esse  Eomanum  ?  Et,  si  tibi  ignoto  apud  ignotos,  apud  bar- 
baros,  apud  homines  in  extremis  atque  ultimis  gentibus 
positos,  nobile  et  inlustre  apud  omnis  nomen  civitatis  tuae 
profuisset,  ille,  quisquis  erat,  quern  tu  in  crucem  rapiebas, 
qui  tibi  esset  ignotus,  cum  civem  se  Eomanum  esse  dice- 395 
ret,  apud  te  praetorem,  si  non  effugium,  ne  moram  quidem 
mortis,  mentione  atque  usurpatione  civitatis,  adsequi 
potuit  ? 

LXY.  12,  Homines  tenues,  obscuro  loco  nati,  navigant; 
adeunt  ad  ea  loca  quae  numquam  antea  viderunt ;  ubi  ne-  400 
que  noti  esse  eis  quo  venerunt,  neque  semper  cum  cogni- 
toribus  esse  possunt.  Hac  una  tamen  fiducia  civitatis,  non 
modo  apud  nostros  magistratus,  qui  et  legum  et  existima- 
tionis  periculo  continentur,  neque  apud  civis  solum  Roma¬ 
nos,  qui  et  sermonis  et  iuris  et  multarum  rerum  societate405 
iuncti  sunt,  fore  se  tutos  arbitrantur  ;  sed,  quocumque  vene- 
rint,  hanc  sibi  rem  praesidio  sperant  futuram. 

13.  Tolle  hanc  spem,  tolle  hoc  praesidium  civibus  Roma¬ 
nis  ;  constitue  nihil  esse  opis  in  hac  voce,  Civis  Romanus 
sum;  posse  impune  praetorem,  aut  alium  quempiam,  suppli-410 
cium  quod  velit  in  eum  constituere  qui  se  civem  Romanum 
esse  dicat,  quod  qui  sit  ignoret :  iam  omnis  provincias,  iam 
omnia  regna,  iam  omnis  liberas  civitates,  iam  omnem  orbem 
terrarum,  qui  semper  nostris  hominibus  maxime  patuit,  ci¬ 
vibus  Romanis  ista  defensione  praecluseris.  Quid  ?  si  L.  415 
Raecium,  equitem  Romanum,  qui  turn  erat  in  Sicilia,  nomi- 
nabat,  etiamne  id  magnum  fuit,  Panhormum  litteras  mit- 
tere  ?  Adservasses  hominem  custodiis  Mamertinorum 
tuorum,  vinctum  clausum  habuisses,  dum  Panhormo  Rae- 
cius  veniret ;  cognosceret  hominem,  aliquid  de  summo  sup-  420 
plicio  remitteres.  Si  ignoraret,  turn,  si  ita  tibi  videretur, 
hoc  iuris  in  omnis  constitueres,  ut,  qui  neque  tibi  notus 


18 


CICERO’S  ORATIONS 


esset  neque  cognitorem  locupletem  daret,  quamvis  civis  Ro- 
manns  esset,  in  crucem  tolleretur. 

Every  possible  detail  added  to  make  the  crime  atrocious. 

425  LX VI.  14.  Sed  quid  ego  plura  de  Gavio  ?  quasi  tu 

Gavio  tnm  fueris  infestus,  ac  non  nomini,  generi,  iuri 
civium  hostis.  Non  illi,  inqnam,  homini,  sed  causae  com- 
muni  libertatis,  inimicns  fuisti.  Quid  enim  attinuit,  cum 
Mamertini  more  atque  instituto  suo  crucem  fixissent  post 
430  urbern,  in  via  Pompeia,  te  iubere  in  ea  parte  figere,  quae  ad 
fretum  spectaret ;  et  hoc  addere  (quod  negare  nullo  modo 
potes,  quod  omnibus  audientibus  dixisti  palam)  te  idcirco 
ilium  locum  deligere,  ut  ille,  quoniam  se  civem  Romanum 
esse  diceret,  ex  cruce  Italiam  cernere  ac  domum  suam  pro- 
435  spicere  posset  ?  Itaque  ilia  crux  sola,  iudices,  post  condi- 
tam  Messanam,  illo  in  loco  fixa  est.  Italiae  conspectus  ad 
earn  rem  ab  isto  delectus  est,  ut  ille,  in  dolore  cruciatuque 
moriens,  perangusto  fretu  divisa  servitutis  ac  libertatis  iura 
cognosceret ;  Italia  autem  alumnum  suum  servitutis  ex- 
440  tremo  summoque  supplicio  adfixum  videret. 

Roman  citizenship  insulted  and  outraged  to  the  last  degree. 

15.  Facinus  est  vincire  civem  Romanum ;  scelus  verbe- 
rare ;  prope  parricidium  necare ;  quid  dicam  in  crucem 
tollere  ?  verbo  satis  digno  tarn  nefaria  res  appellari  nullo 
modo  potest.  Non  fuit  his  omnibus  iste  contentus.  Spec- 
445  tet,  inquit,  patriam :  in  conspectu  legum  libertatisque  moriatur. 
Non  tu  hoc  loco  Gavium,  non  unum  hominem  nescio  quern 
sed  communem  libertatis  et  civitatis  causam  in  ilium  crucia- 
tum  et  crucem  egisti.  Iam  vero  videte  hominis  audaciam. 
Nonne  eum  gra viter  tulisse  arbitramini,  quod  illam  civibus 
450  Romanis  crucem  non  posset  in  foro,  non  in  comitio,  non  in 
rostris  defigere?  Quod  enim  his  locis,  in  provincia  sua, 
celebritate  simillimum,  regione  proximum  potuit,  elegit. 
Monumentum  sceleris  audaciaeque  suae  voluit  esse  in  con¬ 
spectu  Italiae,  vestibulo  Siciliae,  praetervectione  omnium 
455  qui  ultro  citroque  navigarent. 


Date  Due 

9'^-% 

To  Ow* 

a 

*  f t  f  t* 

<?■  X  <fo  < 

i  '  'ltd:  < 

:  ^  Vi  i7 

HFC— 3  *L7 

vf  ' 

DEC  18  *47 

JHN  30  'L,3 

i 

FEB  17 'W 

may  me 

'7*?dz>  i 

MAY  21  '48 

WWT 

C  \qc. 

*7 

<l> 

V 


BOSTON  COLLEGE 


3  9031 


1145526  8 


ft/ 

(j* 

7  & 


JL  i)  ij  .1 1  ti 

n 1 nftrn 

JL  W  w  fl.  - - - - - - - 

AUTHOR 

1?  1  pyati  Or^ti  nns 

of  Hinftro  .. 

TITLE 

BOSTON  COLLEGE  LIBRARY 

UNIVERSITY  HEIGHTS 
CHESTNUT  HILL,  MASS. 

Books  may  be  kept  for  two  weeks  and  may  be 
renewed  for  the  same  period,  unless  reserved. 

Two  cents  a  day  is  charged  for  each  book  kept 
overtime. 

If  you  cannot  find  what  you  want,  ask  the 
Librarian  who  will  be  glad  to  help  you. 

The  borrower  is  responsible  for  books  drawn 
on  his  card  and  for  all  fines  accruing  on  the  same. 


